وقتی از اقتصاد یک کشور سخن میگوییم، معمولاً ذهنمان بهسمت کارخانهها، بانکها، بازارها، شرکتهای تجاری، صادرات و واردات میرود. شاخصهای اقتصادی نیز عمدتاً میزان تولید، سرمایهگذاری، اشتغال رسمی و درآمدهای ثبتشده را اندازهگیری میکنند. اما در کنار این اقتصاد آشکار، بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی در فضایی جریان دارد که کمتر در آمارها دیده میشود: خانه. هر روز میلیونها زن در سراسر کشور، ساعتهای زیادی را صرف پختوپز، نظافت، شستوشو، خرید مایحتاج، مراقبت از کودکان، رسیدگی به سالمندان، آموزش فرزندان، مدیریت هزینههای خانواده و فراهمکردن محیطی مناسب برای زندگی میکنند. این فعالیتها اگرچه غالباً بدون دریافت دستمزد انجام میشوند، اما از نظر اقتصادی کاملاً واقعی و اثرگذارند. تصور کنیم یک خانواده تصمیم بگیرد تمام خدماتی را که مادر خانواده در طول روز ارائه میدهد از بازار خریداری کند. برای تهیهی غذا باید آشپز استخدام کند، برای نظافت منزل به نیروی خدماتی نیاز دارد، برای نگهداری از کودکان باید هزینهی مهدکودک یا پرستار بپردازد. برای آموزش و مراقبت فرزندان نیز باید مبالغ قابلتوجهی هزینه کند. افزون بر اینها، مدیریت امور منزل، برنامهریزی خرید، مراقبت عاطفی و هماهنگی فعالیتهای اعضای خانواده نیز به خدمات تخصصی و زمان نیاز دارد. اینکه برای یک فعالیت دستمزدی پرداخت نمیشود، به معنای بیارزشبودن آن نیست. تفاوت اصلی میان کار خانگی و بسیاری از مشاغل دیگر، در شیوهی محاسبه و پرداخت دستمزد است، نه در اصل ارزش اقتصادی فعالیت. در جامعهی ایران که خانواده همچنان مهم است، نادیدهگرفتن ارزش اقتصادی کار خانگی زنان، به معنای نادیدهگرفتن بخشی مهم از ظرفیت تولید و رفاه ملی است.
وقتی وارد اتاق آوین شدم، چشمم به دفترها و نوشتههایش افتاد؛ به وسایلی که با دقت مرتب کرده بود و آرزوهایی که هنوز فرصت نکرده بود برایشان قدم بردارد. آوین هشتساله بود؛ درست همسن دختر من. همین شباهت کافی بود تا در تمام لحظات گفتگو، خودم را بهجای مادرش تصور کنم و هر خاطره را با حسی متفاوت بشنوم. روبروی مادری نشسته بودم که در همان حادثه، خودش هم جانباز شده و یکی از پاهایش را از دست داده بود؛ اما وقتی از دخترش حرف میزد، نه در کلامش نشانی از عجز و ناتوانی بود و نه در نگاهش تسلیم و شکایت. با آرامش و استواری از آوین میگفت؛ از دختری که عاشق زندگی بود، برای آیندهاش آرزو داشت و حالا جای خالیاش در خانه، میان دفترها و وسایل مرتب اتاقش، بیش از هر جا به چشم میآمد. شنیدن روایت این مادر و تماشای دنیای کوچک آوین، برای من فقط یک مصاحبه نبود؛ مواجههای نزدیک با قصه دختری بود که میتوانست همبازی دختر من باشد.
ازدواج از زیباترین و مهمترین سنتهای زندگی بشر و از ارزشمندترین بنیانهای مورد تأکید دین مبین اسلام است. خانواده، نخستین و بنیادیترین کانون شکلگیری شخصیت انسان، محل پرورش عواطف، انتقال ارزشهای اخلاقی و اجتماعی و زمینهساز رشد و تعالی نسلهای آینده است. اسلام با نگاهی عمیق به نیازهای طبیعی و عاطفی انسان، ازدواج را نه صرفاً یک قرارداد اجتماعی یا راهی برای پاسخگویی به نیازهای غریزی، بلکه پیوندی مقدس و مسئولیتآفرین معرفی کرده که میتواند زمینهساز آرامش روحی، تکامل معنوی، سلامت اخلاقی و استحکام جامعه باشد. قرآن کریم یکی از زیباترین توصیفها را دربارهی فلسفهی ازدواج ارائه میدهد؛ آنجا که خداوند از قرار دادن مودت و رحمت میان زن و شوهر بهعنوان نشانههای حکمت الهی یاد میکند: (وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً). بر اساس این نگاه، ازدواج زمانی به هدف اصلی خود نزدیک میشود که در آن محبت، احترام، مسئولیتپذیری، امنیت و همدلی متقابل وجود داشته باشد. در فرهنگ اسلامی و ایرانی نیز ازدواج همواره جایگاهی ویژه داشته است. خانوادهها تشکیل زندگی مشترک را یکی از مراحل مهم رشد فرزندان میدانند و بسیاری از والدین با نیت خیرخواهانه، برای فراهم کردن زمینهی ازدواج دختران و پسران خود تلاش میکنند. با این حال، در کنار تأکید بر اصل ازدواج و ضرورت تسهیل آن، موضوع دیگری نیز وجود دارد که نمیتوان از آن غفلت کرد: ازدواج زودهنگام دختران، بهویژه در سنینی که هنوز آمادگی لازم برای پذیرش مسئولیتهای سنگین زندگی مشترک فراهم نشده است. در این میان، باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد: تشویق جوانان به ازدواج آسان و بهموقع و حمایت از ازدواج در سنینی که فرد هنوز از رشد و آمادگی کافی برخوردار نیست. اولی ضرورتی اجتماعی و مورد تأکید دین است؛ اما دومی میتواند زمینهساز آسیبهایی شود که نه با اهداف خانوادهمحور اسلام سازگار است و نه با مصالح بلندمدت دختران، خانوادهها و جامعه. بنابراین، مسئلهی اصلی مخالفت با ازدواج یا کمرنگ کردن ارزشهای دینی نیست؛ بلکه تلاش برای نزدیکتر کردن واقعیت زندگی خانوادگی به همان آرمانهایی است که اسلام برای ازدواج ترسیم کرده است.