بازخوانی نقش دختران ابراهیم زنجانی
در جریان تجددخواهی و شبکه‌های فرهنگی عصر پهلوی
از خانه‌ی شیخ تا تشکیلات زنان پهلوی
در تاریخ تحولات سیاسی و فرهنگی ایران، گاه ردپای یک جریان فکری را باید در یک خاندان خاص بررسی کرد، خاندان شیخ ابراهیم زنجانی از جمله نمونه‌هایی است که بررسی آن، دریچه‌ای کمتر گشوده‌شده به تاریخ تجددخواهی ایران آن هم با سبک و سیاق غربی باز می‌کند. شیخی که نامش با مشروطه، منازعات روحانیت و محاکمه شهید آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری پیوند خورده، دو دختر به نام‌های رشیده و سعیده داشت که در روایت‌های تاریخی، از آنان به‌عنوان زنانی پیشرو در کنار گذاشتن حجاب یاد شده است. با این حال، اهمیت این خانواده تنها به مسئله‌ی پوشش محدود نمی‌شود. حضور سعیده زنجانی در شبکه‌ی آموزشی و اداری دوره‌ی پهلوی و سپس مشارکت او در تأسیس جمعیت راه نو، پرسش‌هایی جدی درباره‌ی انتقال اندیشه‌های تجددخواهانه از محافل عصر مشروطه به تشکیلات اجتماعی دهه‌های بعد مطرح می‌کند که کمتر کسی به سراغ پاسخ به آن‌ها رفته است. در این شماره از جریان‌شناسی زن روز ما به سراغ اسناد و مدارک رفتیم تا نقش انحرافی یک خانواده‌ی سیاسی در حوزه‌ی زنان را بررسی کنیم.
از سرخ‌دیزج تا سیاست؛ زندگی از مسیر انحرافی
برای شناخت جایگاه رشیده و سعیده زنجانی، نخست باید به سرگذشت پدر آنان بازگشت؛ شخصیتی که زندگی او از تحولات فکری و سیاسی ایران در اواخر قاجار جدا نیست. شیخ‌ابراهیم زنجانی، مشهور به ابراهیم قزلباش زنجانی، در سال ۱۲۷۲ قمری در روستای سرخ‌دیزج سلطانیه در نزدیکی زنجان، متولد شد. خانواده‌ی او از خرده‌مالکان منطقه بودند و از جانب مادر به خاندان‌های قدیمی قزلباش منسوب بودند.
او تحصیلات خود را با فراگیری علوم دینی آغاز کرد و سپس برای تکمیل دانش حوزوی راهی نجف شد. حضور در محیط علمی نجف، آشنایی با جریان‌های فکری زمانه و تحولات سیاسی اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه، به‌تدریج در شکل‌گیری دیدگاه‌های او تأثیر گذاشت. شاید در این مقطع در ذهن‌مان باید تصویری از روحانی‌ای بسازیم که به‌مرور به اندیشه‌های تجددخواهانه و اصلاح ساختارهای اجتماعی و سیاسی آن هم با سبک و سیاق غربی گرایش پیدا کرد.
زنجانی از جمله شخصیت‌هایی بود که در جریان انقلاب مشروطه وارد فعالیت سیاسی شد. او در مجلس شورای ملی حضور یافت و در منازعات فکری و سیاسی مشروطه‌خواهان و مخالفان آنان نقش ایفا کرد. با این حال، نام او بیش از هر موضوع دیگری با یکی از بحث‌برانگیزترین حوادث مشروطه، یعنی محاکمه شهید شیخ فضل‌الله نوری، پیوند خورده است.
شیخ شهید که روحانی برجسته و عالمی جلیل‌القدر و مردمی بود همیشه بر ضرورت انطباق قوانین و ساختار مشروطه با شریعت مقدس اسلام تأکید می‌کرد. همین مقوله باعث دشمنی روشن‌فکرهای غرب‌زده با او شد و پس از فتح تهران در سال ۱۲۸۸ شمسی، او بازداشت و محاکمه و سرانجام به ناحق به دار آویخته شد. ابراهیم زنجانی در دادگاه شیخ فضل‌الله نقش قضایی داشت؛ نقشی که در تاریخ‌نگاری مشروطه به یکی از مهم‌ترین محورهای ارزیابی شخصیت سیاه سیاسی او تبدیل شده است؛ زیرا او همان کسی است که حکم شهادت این مرجع عالی‌قدر را اتفاقاً با لباس روحانیت امضا می‌کند. حضور او با این هیبت در حقیقت نشانه‌ی ایجاد تقابل بین اقشار دینی و مذهبی با هم‌دیگر است، آیت‌الله شیخ فضل‌الله مردی دین‌دار و آزادی‌خواه است و شیخ ابراهیم آخوندی وابسته به غرب و جریان‌های صهیونیستی! و این حکم ناصالح زنجانی سبب ایجاد دوقطبی در افکار عمومی آن زمان شد تا جایی که عده‌ای حکم قاضی‌القضات شهر برای بر دارکشیدن مرجع تقلید شیعیان را شرعی دانستند.
رساله‌ی آزادی زنان؛ حلقه‌ای مهم در شناخت اندیشه‌ی پدر
یکی از نکات کمتر مورد توجه در بررسی زندگی شیخ ابراهیم زنجانی و دو دخترش، آثار او درباره‌ی مسائل اجتماعی و به‌ویژه زنان است. در فهرست دست‌نوشته‌ها و آثار زنجانی، رساله‌ای با عنوان آزادی زنان دیده می‌شود که زمان نگارش آن حدود سال ۱۳۰۶ شمسی ذکر شده است. وجود چنین رساله‌ای برای بررسی پیوند احتمالی میان اندیشه‌های پدر و فعالیت‌های اجتماعی دختران اهمیت فراوان دارد. شاید اصلاً از همین‌جاست که دخترها به خواست پدر وارد ماجراهای ضد دین و ضد ایران شدند. در سال‌های آغازین سلطنت رضا شاه، موضوع آموزش دختران، حضور اجتماعی زنان، اصلاح مناسبات خانوادگی و مسئله‌ی حجاب از محورهای مهم مناقشات فرهنگی بود. در چنین فضایی، نگارش رساله‌ای درباره‌ی آزادی زنان از سوی روحانی‌ای که سابقه‌ی حضور در مشروطه داشت، می‌تواند نشان‌دهنده‌ی توجه او به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی دوران آن هم با سبک و سیاق تجددخواهانه‌ی غربی باشد. اهمیت این نکته زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم دختران او در سال‌های بعد، در محیط‌هایی حضور یافتند که مسئله‌ی تغییر جایگاه اجتماعی زنان از موضوعات اصلی آن بود. از این منظر، پرسش مهمی مطرح می‌شود؛ آیا میان اندیشه‌های اجتماعی شیخ ابراهیم و انتخاب‌های فکری و فرهنگی دخترانش ارتباطی مستقیم وجود داشته است؟ با کنار هم قرار گرفتن شواهد و قرائنی که از زندگی و سیر تحولات منفی زنجانی مشاهده می‌شود، زمینه‌ی مناسبی برای طرح و بررسی فرضیه‌ی انتقال اندیشه در درون خانواده فراهم می‌شود. تا جایی‌که انحراف شیخ را می‌توان آغاز انحطاط یک خانواده دانست.
رشیده زنجانی؛ نامی در حاشیه‌ی تاریخ کشف حجاب
در میان فرزندان شیخ ابراهیم زنجانی نام رشیده در برخی روایت‌های تاریخی با موضوع کشف حجاب مطرح شده است. بر اساس گزارشی که در مقاله‌ی زنجانی، در دادگاه تاریخ به نقل از دکتر نورالدین مجتهدی آمده، رشیده‌خانم دختر بزرگ‌تر شیخ ابراهیم، در دوره‌ی رضا شاه از پیشگامان کشف حجاب معرفی شده است. این گزارش، اگرچه کوتاه است اما از منظر تاریخ اجتماعی اهمیت دارد؛ زیرا توجه را به زنانی جلب می‌کند که پیش از فراگیر شدن سیاست رسمی کشف حجاب یا در مراحل آغازین آن، به تغییر الگوهای پوشش گرایش داشتند و در حقیقت آن‌ها نسبت به مشروعیت‌بخشی به اقدام رضاشاه زمینه‌سازی کرده‌اند.
این نکته نباید نادیده گرفته شود که در تاریخ‌نگاری رسمی کشف حجاب معمولاً نام زنان خاندان سلطنت، همسران مقامات حکومتی و برخی فعالان شناخته‌شده‌ی اجتماعی مطرح می‌شود؛ در حالی که نقش زنان خانواده‌های روحانیِ متمایل به تجدد غربی کمتر بررسی شده است.
سعیده زنجانی؛ از خانواده‌ی ظاهراً روحانی تا محیط آموزشی جدید
برخلاف رشیده درباره‌ی سعیده زنجانی اطلاعات روشن‌تری در منابع تاریخ شفاهی وجود دارد. مهم‌ترین شاهد، مهرانگیز دولتشاهی، از فعالان شناخته‌شده‌ی تشکیلات زنان در دوره‌ی پهلوی است. دولتشاهی در مصاحبه‌ی تاریخ شفاهی خود، سعیده زنجانی را دختر شیخ ابراهیم زنجانی معرفی می‌کند و از او به‌عنوان یکی از معلمان دوران تحصیل خود یاد می‌کند. بر اساس این روایت، سعیده در مدرسه زرتشتیان تدریس می‌کرد و بعدها در مدارس وابسته به وزارت فرهنگ و برخی ادارات دولتی فعالیت داشت. این اطلاعات نشان می‌دهد که سعیده از محیط خانوادگی خود فراتر رفته و وارد ساختار آموزش جدید ایران شده بود، آموزشی که حتی در میان جامعه‌ی امروز نیز درهای رو به آن برای یک دختر مسلمان قفل است و به این سادگی شاه‌کلیدش در دست کسی قرار نمی‌گیرد مگر آنکه از اصل نفوذ غافل شویم!
اما اهمیت فعالیت آموزشی سعیده را باید در فضای اجتماعی آن دوران بررسی کرد. مدارس جدید به‌ویژه مدارس دخترانه از مهم‌ترین مراکز انتقال دانش، مهارت‌های اجتماعی و الگوهای تازه‌ی تربیتی با اتکا به مدارس فرانسوی و فرنگی در ایران بودند. معلمان زن در این مدارس، علاوه بر آموزش رسمی در شکل‌گیری نگرش نسل جدید دختران نسبت به تحصیل، اشتغال و مشارکت اجتماعی نقش داشتند. سعیده زنجانی نیز به‌عنوان معلم، در چنین محیطی فعالیت می‌کرد.
استمرار فعالیت سعیده از آموزش به امور اداری و سپس تشکیلات اجتماعی نقطه عطف ماجرای جریان‌شناسی شخصیت وی است. این مسیر نشان می‌دهد که او تنها در مقام یک معلم باقی نماند بلکه به‌تدریج در شبکه‌ای از زنان تحصیل‌کرده و فعال اجتماعی تهران حضور پیدا کرد و شاید چگونگی حضور او را باید ناشی از وابستگی‌های ایجاد شده توسط پدر به شبکه‌های ضد دین و وطن دانست.
روایت ارتباط سعیده با جریان کسروی
هرچند خانواده‌ی پرحاشیه و دردسرساز زنجانی در پیچ‌و خم تاریخ گم شده‌اند اما وقتی سرنخ را می‌گیریم وابستگی سعیده به برخی ماجراهای خاص، سرمایه‌گذاری روی شخصیت او به‌عنوان زن متجدد غربی را افشا می‌کند. در مقاله‌ای با عنوان «زنجانی، در دادگاه تاریخ»، سعیده از زنان بی‌حجاب معرفی شده و از ارتباط فکری او با جریان کسروی سخن به میان آمده است. احمد کسروی که اندیشه‌های قوی اسلام‌ستیزانه‌ای داشت بالأخره توسط گروه فدائیان اسلام مورد اعدام انقلابی قرار گرفت و از صحنه‌ی روزگار محو شد و زنجانی نیز به‌عنوان یک عضو از جریان سازمان‌یافته‌ی مرتبط با کسروی در حوزه‌ی زنان فعال بوده است و هنوز از نقش کامل او در جریان کسروی به‌ویژه با تمرکز بر حوزه‌ی زنان پرده‌برداری نشده است!
جمعیت راه نو؛ ورود سعیده به تشکیلات زنان
برای پی‌بردن به اهمیت جریان‌سازی دختر دیزجی زنجانی باید فعالیت‌های اجتماعی او را ملاحظه کرد. مستندترین بخش فعالیت اجتماعی سعیده زنجانی به دهه‌ی ۱۳۳۰ و تأسیس جمعیت راه نو مربوط می‌شود. این جمعیت در ۳۰ فروردین ۱۳۳۴ به ابتکار مهرانگیز دولتشاهی دیپلمات زن عصر پهلوی دوم و با حضور گروهی از زنان تحصیل‌کرده و غرب رفته و فعال اجتماعی شکل گرفت. در میان بنیان‌گذاران آن، نام سعیده زنجانی در کنار پروین خانلری، مهری صادقی‌نژاد، فروغ شهاب، شکوه ریاضی، قمر آریان، مهری آهی و پریچهر حکمت که عمدتاً وابستگی عمیقی به بهائیت داشتند، دیده می‌شود.
مهرانگیز دولتشاهی در خاطرات خود توضیح می‌دهد که پیش از تأسیس جمعیت، جلساتی با حضور این زنان برگزار شده بود و اعضا درباره‌ی اهداف، ساختار و برنامه‌های تشکیلات گفتگو کرده بودند.
در این میان، نقش سعیده زنجانی به‌ویژه در تنظیم آیین‌نامه‌ها برجسته بود. دولتشاهی او را فردی آشنا با امور اداری معرفی می‌کند که تجربه‌ی خود را در اختیار دیگر اعضا قرار می‌داد. این نکته نشان می‌دهد که حضور سعیده در جمعیت راه نو، صرفاً عضویتی تشریفاتی نبود. او در مرحله‌ی شکل‌گیری ساختار تشکیلاتی مشارکت داشت؛ مرحله‌ای که در آن، اهداف کلی به برنامه‌ها، مقررات و مسئولیت‌های اجرایی تبدیل می‌شد. جمعیت راه نو کمیسیون‌های مختلفی از جمله آموزش، مطالعات، امور حقوقی، رفاه اجتماعی و رسیدگی به وضعیت زنان زندانی تشکیل داد. فعالیت‌های آن نیز به‌تدریج گسترش یافت و شمار اعضایش افزایش پیدا کرد. از منظر تاریخ اجتماعی، این جمعیت نمونه‌ای از تشکل‌هایی بود که می‌کوشیدند از طریق فعالیت سازمان‌یافته، بر قوانین و سیاست‌های مربوط به زنان اثر بگذارند و حضور سعیده زنجانی در چنین مجموعه‌ای، مهم‌ترین شاهد درباره‌ی مشارکت مستقیم یکی از دختران شیخ‌ابراهیم در تشکیلات اجتماعی دوره پهلوی است که عمده‌ی این تشکیلات بیش از آنکه حقوق واقعی زن مسلمان را احقاق کند او را به قهقرا کشاند.
از فعالیت اجتماعی تا ارتباط با ساختار قدرت
در اینجا ناگزیریم به جمعیت راه نو و جایگاه آن بپردازیم، هرچند نمی‌توان این جمعیت را جدا از ساختار سیاسی دهه‌ی ۱۳۳۰ مطالعه کرد. این جمعیت در دوره‌ای تأسیس شد که حکومت محمدرضا شاه در حال گسترش نهادهای اداری و اجتماعی جدید بود و گروه‌های مختلف می‌کوشیدند مطالبات خود را از طریق ارتباط با دستگاه‌های دولتی پیگیری کنند. مهرانگیز دولتشاهی، چهره‌ی محوری جمعیت، خود در ساختارهای اداری و سیاسی آن دوره فعالیت داشت. او بعدها به نمایندگی مجلس شورای ملی رسید و در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، سفیر ایران در دانمارک شد. این پیشینه نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از شبکه رهبری جمعیت راه نو، به محافل سیاسی و اداری کشور دسترسی داشت و عملاً از آن‌ها خط‌دهی می‌گرفتند.
راهبرد جمعیت، مثل سایر جمعیت‌های وابسته به غرب در آن دوره ترکیبی از فعالیت اجتماعی، مطالبه‌گری حقوقی و ارتباط با نهادهای رسمی بود. این الگو در جریان‌شناسی تشکیلات زنان عصر پهلوی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد چگونه برخی گروه‌های اجتماعی می‌توانستند از ارتباط با دستگاه‌های حکومتی برای پیشبرد برنامه‌های خود استفاده کنند و هرچه این وابستگی به دربار نزدیک‌تر بود میزان وادادگی آن‌ها به جریان‌های ضد ایرانی و ضد اسلامی بیشتر می‌شد.
اصل چهار ترومن؛ یک سرنخ مهم در شبکه‌ی ارتباطات
در میانه‌ی تأثیر دختران زنجانی و البته به‌تبع آن جمعیت راه نو باید به یکی از بخش‌های قابل توجه خاطرات مهرانگیز دولتشاهی، اشاره کرد و آن فعالیت جمعیت در برنامه‌ی موسوم به اصل چهار ترومن و ارتباط با کارشناسان آمریکایی بود. اصل چهار، برنامه‌ای برای ارائه‌ی کمک‌های فنی و توسعه‌ای ایالات متحده به کشورهای دیگر، برای وابسته‌سازی هرچه بیشتر آن‌ها به آمریکا بود که در ایران نیز در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت و عمران فعالیت داشت. دولتشاهی در روایت خود از شرایط تأسیس جمعیت راه نو توضیح می‌دهد که در همان دوره با برخی زنان آمریکایی و افرادی که در تشکیلات اصل چهار فعالیت داشتند آشنا شده بود. الگوهای تشکیلاتی جمعیت راه نو و افراد آن طبیعتاً توسط آمریکایی‌ها انتخاب و هدایت می‌شدند و فرد صاحب‌نفوذی مثل زنجانی هم نمی‌تواند از این قاعده مستثنی باشد.
هفدهم دی؛ بازگشت یک نماد سیاسی و فرهنگی
چرایی شکل‌گیری راه نو و اقدامات افرادی نظیر سعیده زنجانی در برگزاری مراسم سالگرد کشف حجاب در دهه‌ی ۱۳۳۰ بهتر نمایان می‌شود.
مهرانگیز دولتشاهی در خاطرات خود توضیح می‌دهد که جمعیت در سال ۱۳۳۴ تصمیم گرفت پس از سال‌ها، مراسم هفدهم دی را برگزار کند. این مراسم در باشگاه دانشگاه برگزار شد و به گفته‌ی او، به معرفی عمومی جمعیت نیز کمک کرد. دولتشاهی همچنین از تداوم برگزاری این مراسم در سال‌های بعد و حضور اعضای تشکل‌های زنان در برنامه‌های مرتبط با سالگرد کشف حجاب سخن می‌گوید. این اقدام از منظر تاریخ فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد.
در دوره‌ی رضا شاه، کشف حجاب به یکی از نمادهای سیاست تجددگرایی حکومتی تبدیل شده بود. پس از کناره‌گیری او در شهریور ۱۳۲۰ و تغییر فضای سیاسی، اجرای اجباری آن پایان یافت و موضوع پوشش بار دیگر به عرصه‌ی انتخاب‌های متفاوت اجتماعی بازگشت. برگزاری مراسم هفدهم دی در دهه‌ی ۱۳۳۰ نشان می‌دهد که بخشی از فعالان تشکیلات زنان، در شرایطی که قانون اجبار حجاب لغو شده همچنان به‌دنبال تثبیت این جریان در جامعه‌ی متدین ایران بودند.
از تغییر پوشش تا تغییر هویت اجتماعی؛ فراتر از یک مطالبه‌ی ظاهری
برای تحلیل فعالیت تشکل‌های زنان در دوره‌ی پهلوی، نباید مسئله‌ی پوشش را جدا از تحولات گسترده‌تر فرهنگی و اجتماعی آن دوره بررسی کرد. کشف حجاب در سال ۱۳۱۴ صرفاً به معنای تغییر یک الگوی ظاهری نبود؛ این سیاست در کنار گسترش آموزش جدید، تغییر ساختار خانواده، توسعه‌ی اشتغال زنان و بازتعریف نقش آنان در جامعه، بخشی از پروژه‌ی نوسازی فرهنگی حکومت پهلوی به شمار می‌رفت. پس از شهریور 1320، با پایان اجبار حکومتی در زمینه‌ی کشف حجاب، این موضوع وارد مرحله‌ی تازه‌ای شد و گروه‌هایی از فعالان ظاهراً اجتماعی کوشیدند از مسیر فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و تشکیلاتی، برداشت خاص خود که مبتنی بر برداشت غربی و مقابله با اسلام بود، از جایگاه زن در جامعه را گسترش دهند.
در این میان، تفاوت مهمی میان مطالبه‌ی حق آموزش، اشتغال و مشارکت اجتماعی زنان با تحمیل یک الگوی فرهنگی واحد و وارداتی وجود داشت. جامعه‌ی ایران در آن سال‌ها با طیف متنوعی از دیدگاه‌ها درباره‌ی زن و خانواده مواجه بود؛ از زنانی که حضور اجتماعی به حق خود را در چارچوب ارزش‌های دینی دنبال می‌کردند تا گروه‌هایی که تجدد را در فاصله‌گیری از سنت‌های مذهبی تعریف می‌کردند. بنابراین، بررسی جمعیت راه نو و فعالیت اعضای آن من‌جمله سعیده زنجانی باید در متن همین منازعه‌ی فکری صورت گیرد. مسئله‌ی اصلی تنها حضور زنان در عرصه‌ی عمومی نبود، بلکه این بود که چه تعریفی از زن ایرانی قرار است در نهادهای آموزشی، تشکل‌های اجتماعی و سیاست فرهنگی کشور تثبیت شود.
آیا تشکیلات زنان در سیاست فرهنگی پهلوی ادغام شدند؟
یکی از موضوعات مهم در تاریخ تشکل‌های زنان، رابطه‌ی آنان با حکومت پهلوی است. در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، برخی جمعیت‌های مستقل یا نیمه‌مستقل زنان برای پیگیری اصلاحات حقوقی و اجتماعی فعالیت می‌کردند و عمده‌ی آن‌ها با نگاه عمیق به اصلاحات غربی شاه در دو عرصه‌ی حقوقی و اجتماعی فعال بودند. در ادامه، با گسترش نهادهای رسمی مرتبط با زنان، بخشی از فعالیت‌ها در ساختارهای بزرگ‌تر و نزدیک‌تر به حکومت پهلوی متمرکز شد. در این سیر وابستگی به ساختار قدرت استقلال تشکل‌ها را محدود کرد و الویت‌های آنان را تحت تأثیر برنامه‌های رسمی و مورد نظر دربار قرار داد. جمعیت راه نو نیز باید در چارچوب همین تحولات بررسی شود و نمی‌شود آن را از ساختار واداده‌ی حکومت پهلوی جدا کرد.
مهرانگیز دولتشاهی بعدها در سازمان زنان ایران و فعالیت‌های مرتبط با حقوق زنان نقش داشت اما برای تعیین جایگاه دقیق سعیده زنجانی در مراحل بعدی این تحولات، اطلاعات بیشتری لازم است. اسناد موجود حضور او را در تأسیس جمعیت راه نو تأیید می‌کنند ولی درباره‌ی مدت فعالیت، مسئولیت‌های بعدی و مواضع او نسبت به سیاست‌های حکومت اطلاعات کافی ارائه نمی‌دهند.
بنابراین، نمی‌توان تمام فعالیت‌های بعدی تشکیلات زنان عصر پهلوی را صرفاً به سعیده زنجانی نسبت داد اما بدون تردید او نیز مانند پدرش فرد تأثیرگذاری برای انحراف جامعه و به‌ویژه زنان در آن روزگار بوده است و اندیشه‌های جمعیتی که دربار آن را تغذیه می‌کرد مصادف با تفکرات او بود.
پرونده‌ی نیازمند بررسی
پرونده‌ی دختران شیخ‌ابراهیم زنجانی، پاسخی نهایی درباره‌ی یک شبکه نفوذ سازمان‌یافته ارائه می‌کند، شبکه‌ای که جاده صاف‌کن جریانات بعدی نظیر جریانات تجددخواهانه‌ی غربی نظیر کشف حجاب بودند و آن‌ها نیز کاملاً خودخواسته و به‌واسطه‌ی نفوذ پدر وارد این جریان شدند هرچند نام رشیده و به‌ویژه سعیده زنجانی، در حاشیه یکی از مهم‌ترین تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران معاصر قرار دارد؛ حاشیه‌ای که با بررسی دقیق‌تر اسناد، می‌تواند به بخشی روشن‌تر از تاریخ جریان‌های فکری و تشکیلاتی کشور تبدیل شود اما آن‌ها در حقیقت در بطن ماجرا هستند، ماجرایی که زنان ایرانی را در صورت استمرار تفکر موردنظر آمریکا و انگلیس به قعر تاریخ فرو می‌برد.
منابع:
ـ شهبازی، عبدالله. «زندگی و زمانه شیخ ابراهیم زنجانی؛ جستاری از تاریخ تجددگرایی ایرانی». پژوهشی بر پایه‌ی خاطرات، رساله‌ها و دست‌نوشته‌های شیخ ابراهیم زنجانی.
ـ زنجانی، ابراهیم. سرگذشت زندگانی من. به کوشش غلامحسین میرزاصالح. تهران: نشر کویر، ۱۳۷۹.
ـ دولتشاهی، مهرانگیز. جامعه، دولت و جنبش زنان ایران ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷. به کوشش غلامرضا افخمی. بنیاد مطالعات ایران، ۱۳۸۱.
ـ دولتشاهی، مهرانگیز. مصاحبه تاریخ شفاهی، نوار سوم، ۱۵ مه ۱۹۸۴، پاریس. مصاحبه‌کننده: شاهرخ مسکوب. مجموعه تاریخ شفاهی ایران.
ـ «زنجانی، در دادگاه تاریخ». مقاله‌ی تاریخی حاوی نقل‌قول‌هایی درباره‌ی خانواده‌ی شیخ ابراهیم زنجانی و دختران او. منبع ثانویه و نیازمند مقابله با اسناد مستقل.
ـ کاشانی‌ثابت، فیروزه. Conceiving Citizens: Women and the Politics of Motherhood in Iran. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۱؛ فصل مربوط به سیاست پوشش و کشف حجاب.
سال شصت و یکم.شماره2968