مسحِ کهنه
عکس تسبیح زیر نور تیز آفتاب درخشید. زوم کردم روی بافتش؛ روی همان لکه‌های قهوه‌ای، لبه‌های ناهمگون و چربی نشسته لای دانه‌ها. دیگر نیازی به خراط‌های قم نبود. استخوان شتر بود؛ همان تیرگی و چربی نشسته‌شده روی دانه‌ها نشان می‌داد سال‌ها لای انگشتان کسی چرخیده، از عرق دست انس گرفته و مسح شده تا نپاشد. آن تسبیح، اصالتش را نه از تراش قم، که از همان لمس و نفس آدمیزاد گرفته بود. حقش بود خریده شود.
آفتاب پهن‌شده روی سرامیک‌های آشپزخانه چشم را می‌زد. شیر آب را که بستم، قطره‌های آخر روی بشقاب کفی صدا دادند. دست‌هایم از لایه‌ی سفید شوینده می‌سوخت و جوری کش می‌آمد که انگار اگر مشت‌شان کنم، روی بند انگشت‌ها ترک می‌خورد. همان‌جا روی اپن، صفحه‌ی گوشی روشن شد؛ یک ناشناس با پیش‌شماره‌ی ۰۹۱۸. زیر عکس تسبیحی با دانه‌های کرم‌رنگ روی پارچه‌ای تیره، نوشته شده بود: «سلام، یک آمار برای من می‌گیری؟ می‌خواهم بخرم، می‌گویند تسبیح استخوان شتر تراش دست قم است... اصل است یا پلاستیک عتیقه‌نما؟» و انتهای متن، اسمی که از ته خاطرات دورم سوسو می‌زد؛ کسی از سال‌ها پیش که باورم نمی‌شد هنوز یادش باشد من ساکن قمم.
میان مشغله‌های ظهر و ظرف‌های نیمه‌کاره، حوصله‌ی یک جریان تازه را نداشتم. کف روی دستم را لای چین پیش‌بند مچاله کردم، گوشی را برداشتم و سریع نوشتم: «شرمنده، من اصلاً خبر ندارم چنین چیزهایی توی قم هست یا نه.»
گوشی را همان‌جا روی اُپن رها کردم و برگشتم پای سینک. دستم روی شیر آب خشک شد. قطره‌ها تک‌تک روی بشقاب کفی می‌افتادند. آب را باز نکردم. فقط نگاه‌شان می‌کردم. پوستم از لایه‌ی سفید و آهکی شوینده می‌سوخت؛ جوری کش می‌آمد که انگار اگر دستم را مشت کنم، روی بند انگشتانم ترک می‌خورد.
اسکاج درجا می‌زد. چه جواب خامی! از من بعید بود. کسی از آن‌سر کشور دست گذاشته بود روی نقطه‌ای از شهری که ادعا داشتم دوستش دارم، و من مثل یک غریبه شانه بالا انداخته بودم. این نادانی ناگهانی، غرورم را گزید.
دستم را از شیر کشیدم، کف‌های خشک‌شده را به پیش‌بند مالیدم و برگشتم سراغ گوشی. روی دانه‌ها زوم کردم. یک‌دست نبودند؛ لکه‌های قهوه‌ای کم‌رنگی روی بافت استخوانی دویده بود و تراش‌ها لبه‌های ناهمگون و وحشی داشتند. مطمئن بودم که پلاستیک بازاری نیست. آن تسبیح شناسنامه داشت؛ از همان جنس چیزهایی که با آدم حرف می‌زنند و تاریخ و اصالت از درزهایشان بیرون می‌زند.
در اینترنت جستجو کردم: «تسبیح استخوان شتر قم». چند سایت پراکنده با عکس‌های آتلیه‌ای کدر و متن‌های بازارگرمی بالا آمدند که هیچ‌کدام آن لکه‌ها و بافت خاص را نداشتند و سرنخی دستم ندادند. تصویر خودم که با آن قاطعیت احمقانه گفته بودم «نمی‌دانم» ول‌کن ذهنم نبود.
صفحه را بستم و زنگ زدم به یکی از دوستانم که اهل همین‌جاست و تمام سوراخ‌سمبه‌های شهر را بلد است. گوشی را که برداشت و ماجرا را گفتم، خندید و با تعجب گفت: «استخوان شتر قم؟ قمی‌ها سنگ و عقیق می‌تراشند خانم، استخوان شتر چیه دیگه؟ اشتباه بهت گفتن.»
تلفن قطع شد. بوق ممتد سوهان اعصاب بود. تعجب او آتش کنجکاوی‌ام را تیزتر کرد. چطور ممکن بود چیزی درباره‌ی این شهر وجود داشته باشد که حتی او هم از آن بی‌خبر باشد؟ یک لجبازی ناشناخته افتاد به جانم. ندانستن، دیگر فقط یک بی‌اطلاعی ساده نبود؛ مثل کلاف سردرگمی شده بود که باید تهش را پیدا می‌کردم. سکوت ظهر دوباره برگشت و پهن شد روی سرامیک‌های کف آشپزخانه.
کلافه شدم؛ صفحه‌ی چت با هوش مصنوعی را باز کردم و سؤالم را دقیق نوشتم. چند ثانیه بعد یک پاسخ خطی بالا آمد: «استخوان طبیعی شتر اگر لمس نشود و چربی دست به آن نرسد، خشک می‌شود و می‌پاشد.»
همین یک خط کافی بود تا ذهن بی‌آرامم قلاب شود ته باورهای قدیمی؛ استخوان توی تمام افسانه‌ها آخرین چیزی است که از جان یک موجود می‌ماند، چیزی که نباید بپاشد. اما این یکی برای ماندن، دست می‌خواست؛ دست آدمی که لای انگشت‌هایش بچرخاندش و به او زندگی بدهد.
نگاهم سر خورد روی پوستم که از خشکی شوینده تیر می‌کشید. زیر متن، چند نشانی بود که فقط «بازار کهنه‌ی قم»اش به چشمم آشنا آمد.
نگاهی به سینک نیمه‌کاره انداختم. سکوت خانه سنگین‌تر شده بود. منطق می‌گفت بنشینم و بگذارم این موج بگذرد، اما آن لکه‌های قهوه‌ای و حس شرمندگی از شانه بالا انداختنم، بی‌قراری عجیبی در ذهنم ساخته بود که با نشستن خاموش نمی‌شد.
چند ثانیه دستم را زیر آب سرد نگه داشتم تا آن لایه‌ی آهکی را بشوید، اما خشکی شوینده تا عمق پوستم رفته بود. دستم را محکم مالیدم به پیش‌بند. روسری سر کردم. مانتو را انداختم روی لباس خانه. چادر را از روی چوب‌لباسی کشیدم و زدم بیرون.
گرمای ظهر قم صورت می‌سوزاند. چادر را روی سرم تنظیم کردم، نشستم پشت فرمان و گوشی را زدم روی گیره. اینترنت و مسیریاب را روشن کردم. بیآنکه بدانم چه در انتظارم است، روی نقشه نوشتم: «بازار کهنه.»
چند دقیقه بعد ماشین دماغ کشید سمت مرکز شهر و از خلوتی پردیسان کنده شد. با اشاره‌ی مسیریاب و خط آبی، کج کردم توی گودی قمرود؛ رودخانه‌ای خشک که کفش را آسفالت کرده بودند تا به جای آب، مسیر ماشین‌ها باشد.
ذهنم لای آن لکه‌های قهوه‌ای، خشکی دست‌های خودم و حسی که سال‌ها ندیده گرفته بودمش درگیر و کلافه می‌چرخید؛ انگار وسط یک انزوا گیر افتاده بودم و نمی‌دانستم اصلاً دنبال چه می‌گردم. همان‌جا، چراغ‌های ترمز پراید جلو ناگهان سرخ شد؛ موتورسواری بی‌حواس پیچید وسط راه. پا کوبیدم روی ترمز و فرمان توی دستم لرزید. پریدم از فکر و سپر جلو تا یک‌قدمی پراید کشیده شد و ایستاد.
دستم روی چرم سرد فرمان ماند. پوستم از فرط خشکی روی چرم زبر می‌سائید و می‌سوخت. نفسم به شماره افتاد. نگاه کج کردم به ته رودخانه؛ خشکی آفتاب‌خورده‌ی بستر، ترک‌های شوره بسته و دیواره‌های بتنی که شهر را بالا کشیده بودند. قمرود بی‌حرکت و خاموش زیر چرخ‌های ما پهن شده بود، بیآنکه در تمام این سال‌ها عمق این سکوتش را دیده باشم. با همان تکان، از آن گیجی کنده شدم؛ ماشین را از اولین رمپ ماشین‌رو کشیدم بالا و افتادم وسط بافت قدیمی.
روی نقشه خط مسیر پررنگ و قرمز شده بود؛ هم خیابانی که تویش بودم قفل بود، هم کمی جلوتر که به طالقانی می‌رسید. ترافیک درهم تنیده بود. همان‌جا ماشین را نگه داشتم.
فرمان را چرخاندم کنار پیاده‌رو. خورشید عمودی می‌تابید و نورش روی سنگ‌فرش‌های لوزی‌شکل بازمی‌تابید. کنار دیوار، پسربچه‌ای با دست‌های سیاه‌شده از گریس و روغن، با آچار لای زنجیر دوچرخه‌ی قراضه‌ای ور می‌رفت. شیشه را دادم پایین. پسرک دست‌های چربش را مالید به شلوار و بیآنکه قامت راست کند، گفت: «جلوتر قفله آبجی. ماشینت رو بذار اینجا و هرجا خواستی دو قدمه.»
گفتم: «همین‌جا بگذارم گیر نمی‌دهند؟»
با سر به کرکره‌ی زنگ‌زده‌ی روبرو اشاره کرد: «بگذار جلو همین. مال خدابیامرز آقابزرگمه؛ کسی کاری ندارد، خیالت راحت.»
ماشین را چسباندم به جدول، سوئیچ را چرخاندم و کشیدم. گوشی را کندم و چپاندم تهِ جیب. چادر را روی سر محکم کردم و پیاده شدم. پایم که به موزاییک‌های خنک پیاده‌رو رسید، صدای کشیده شدن صندلی پلاستیکی آمد. برگشتم؛ پسرک قوطی گریس را کنار دیوار رها کرده بود، دست‌به‌سینه رو به ماشین ایستاده بود. سر تکان داد یعنی «برو، حواسم هست».
از کوچه که زدم بیرون، چند قطره باران پراکنده و درشت خورد روی آجرها؛ فقط بوی خاک آفتاب‌خورده و داغ را بالا آورد و هوا را دم‌دارتر کرد بیآنکه ذره‌ای خنکای واقعی بیاورد. چند کوچه جلوتر، زنی قالیچه‌ی کوچکی را روی لبه‌ی پله می‌تکاند. گردِ خاک توی دم سنگین هوا معلق ماند. نگاهش تا دو گام دنبال می‌آمد. مکث کردم و پرسیدم: «ببخشید... بازار کهنه کجاست؟»
تکاندن را نگه داشت، قالیچه را جمع کرد زیر بغل و گفت: «دهنه‌اش یک کوچه بالاتره... همون‌جا که نونوایی هست.»
زیر لب تشکر کردم و رفتم سمت نانوایی. پیچیدم لای کوچه. تاریکی و خنکای طاق عریض آجری یک‌باره روی سرم کشیده شد؛ انگار یک‌باره از گرمای خیابان پرت شده باشم به دنیایی دیگر.
بوی چوب نم‌خورده، براده‌های رنده‌شده و آجر مانده جوری ریه‌ها را پر کرد که نفسم سنگین شد. براده‌های ریز چوب گردو توی هوا شناور بودند و روی پوست خشک دستم می‌نشستند؛ انگار هوا هم رطوبت پوستم را می‌مکید. صدای ضربه‌های متوالی و ریتمیک چکش روی مس از ته دالان می‌آمد؛ ریتمی قدیمی که هنوز نبض این شهر را زنده نگه داشته بود. نگاهم را کشیدم بالا؛ سقف گنبدی، نور خورشید را از روزنه‌های گرد مثل ستون‌های مورب فرستاده بود کف دالان. دست دراز کردم و انگشتانم را از میان یکی از ستون‌های نور عبور دادم؛ ذرات براده و غبار در گرمایی روشن می‌چرخیدند.
راه افتادم سمت راسته‌ی خراط‌ها. جلوی حجره‌ای که بوی تند و گس چوب گردویش راهم را بست، مکث کردم. از تیرک‌های سقف، پایه‌های تراش‌خورده‌ی مبل آویزان بودند و کف حجره تا قوزک پا توی تپه‌ای از نوارها و کنده‌چوب‌های عناب غرق شده بود؛ جوری که پایت تویش فرومی‌رفت. رفتم تو بلکه ردی از کارگاه تراش استخوان پیدا کنم.
پیرمرد نحیفی، درست وسط حجره روی چهارپایه‌ای نشسته بود؛ مغار توی دستش بود و سنگینی بدنش روی مغار افتاده بود.
دستم را گذاشتم روی پیشخوان صیقلی و خنک: «سلام حاجی... تسبیح استخوان شتر کجا تراش می‌زنند توی قم؟»
تکان نخورد. دوباره بلندتر صدا زدم. سرش را آرام آورد بالا، دست گذاشت پشت گوشش و با صدایی که لای صدای سایش چوب گم می‌شد گفت: «چی؟»
شمرده‌تر تکرار کردم. ابروهایش در هم رفت و گفت: «تسبیح؟... دخترم اینجا خراطیه، تسبیح نمی‌سازیم.» و دوباره مغار را چسباند به چوب.
دست خشکم را لای لبه‌ی چادرم مشت کردم. یک کلافگی گنگ دوید زیر پوستم؛ انگار کل مسیر راه افتاده بودم دنبال هیچ. خواستم برگردم، اما ردِ بو و نور جلوترم می‌کشید.
عقب کشیدم. هنوز سه گام برنداشته بودم که بوی چوب جایش را داد به بوی سنگین واکس و چرم کهنه. رکاب‌های برنجی و زین‌های زبر و سنگین اسب از تیرک‌های سقف آویزان بودند. قد خم کردم تا شاخ زینی به چادرم نگیرد. پشت پیشخوان، شاگرد جوانی با پیش‌بند چرمی خم شده بود روی یک زین کارکرده و با دستمالی سیاه، شاخ برنجی‌اش را محکم می‌سابید.
جلو رفتم: «سلام... کارگاه تسبیح‌سازی این‌طرف‌ها کجاست؟»
دستش روی برنج زین ایستاد. دستمال را انداخت روی تخته‌کار، سرش را آورد بالا: «چه تسبیحی خانم؟»
گفتم: «استخوان شتر.»
ابروهایش را کشید تو: «شتر؟ تسبیح عاج فیل شنیدم، اما استخوان شتر؟ نه والا!»
پشت کردم و لبم را گزیدم. این نادانسته گرفتن همه‌چیز داشت اعصابم را رد می‌کرد؛ انگار تمام این شهر تبانی کرده بود که بگویند چنین چیزی در حافظه‌اش وجود ندارد.
جوان چاقوساز کمی آن‌طرف‌تر روی چهارپایه نشسته بود. یک تسبیح شاه‌مقصود کهنه لای انگشت‌هایش می‌گشت؛ شستش جوری روی سطح صاف و براق دانه‌ها می‌سرید و چربی دستش را به خورد مهره‌ها می‌داد که انگار اگر دست بکشد، دانه‌ها خشک می‌شوند و می‌میرند.
دو قدم آن‌طرف‌تر، رد بوی چای دم‌کرده و دود باریک سیگار را گرفتم. چای‌خانه درست چسبیده بود به همین حجره؛ جایی با طاق‌های کوتاه‌تر، حوضچه‌ای کوچک در میان و سنگ‌ریزه‌های کف که زیر سنگینی پا صدا می‌دادند. ریسه‌های زرد از قوس طاق‌ها آویزان بود. سه پیرمرد روی صندلی‌های چوبی کادر بسته بودند و استکان‌های کمرباریک را میان دست‌های کلفت و زبرشان گرفته بودند.
پرسیدم: «سلام حاج‌آقا... کارگاه تسبیح استخوان شتر را کجای بازار می‌شود پیدا کرد؟»
یکی‌شان استکان را فاصله داد و با خنده‌ای که صورت چروکیده‌اش را چین انداخت گفت: «دخترم! اینجا بساط چوب و چرم و ابزار است... تسبیح این‌مدلی می‌خواهی حتماً برو دم حرم.»
تسبیح کهنه‌ی توی دست چاقوساز هنوز می‌چرخید. مرد چای‌چی از پشت سر نزدیک شد. بیآنکه حرفی بزند، استکان داغ را گذاشت روی لبه‌ی حوضچه؛ بعد دست زمخت و چروکیده‌اش را کشید روی انحنای برنجی سینی کهنه‌ی چای‌خوری، جوری که رد چربی شستش روی کهنگی فلز جا افتاد و سیاهی‌اش جلا گرفت. بعد آهسته‌تر گفت: «پی‌اش نگرد دخترم. پیدا نمی‌کنی. شتر کجا بود توی این بازار؟ اون مال ساربان‌ها بود که سال‌هاست رفتند زیر خاک...»
چند ثانیه به حرکت شست مرد روی برنج سینی نگاه کردم. به آیین دست‌ها و انس مداومی که چیزها را زنده نگه می‌داشت.
سرم را تکان دادم، زیر لب گفتم «ممنون» و راه افتادم.
دیگر نگاهم به حجره‌ها نیفتاد. فقط گام‌هایم را تند کردم و از میان ستون‌های آفتاب و بوی مخلوط چرم و چوب رد شدم. صدای چکش‌های مس کم‌کم پشت سرم خفه شد و از زیر طاق زدم بیرون.
چند قطره باران ایستاده بود و هوا بوی آفتاب داغ روی آجر خیس می‌داد. کرکره‌ی زنگ‌زده پایین بود و پسرک رفته بود؛ اما قوطی گریس همان‌جا کنار دیوار جا مانده بود و رد تیره و چرب آستینش روی گلگیر ماشین پیدا بود.
ایستادم. به رد چرب آستین روی فلز آفتاب‌خورده نگاه کردم. دست دراز کردم و بند انگشتانم را کشیدم روی همان لکه‌ی گریس. سیاهی نرم و چرب گریس نشست روی پوستم؛ درست روی همان لایه‌ی خشک و کش‌آمده‌ای که از صبح می‌سوخت. نشستن چربی روی پوست، سوزش خشکی را خواباند و انگشتانم رمق گرفت.
در را باز کردم و نشستم. فضای بسته‌ی اتاقک، بوی آفتاب، چوب و گریس را حبس کرده بود.
گوشی را از جیب درآوردم. خورشید داغ ظهر، مستقیم از شیشه‌ی جلو می‌تابید و روی صفحه‌ی گوشی بازمی‌تافت. عکس تسبیح زیر نور تیز آفتاب درخشید. زوم کردم روی بافتش؛ روی همان لکه‌های قهوه‌ای، لبه‌های ناهمگون و چربی نشسته لای دانه‌ها.
دیگر نیازی به خراط‌های قم نبود. استخوان شتر بود؛ همان تیرگی و چربی نشسته‌شده روی دانه‌ها نشان می‌داد سال‌ها لای انگشتان کسی چرخیده، از عرق دست انس گرفته و مسح شده تا نپاشد. آن تسبیح، اصالتش را نه از تراش قم، که از همان لمس و نفس آدمیزاد گرفته بود. حقش بود خریده شود.
کادر پیام ۰۹۱۸ را باز کردم. پاسخ تلگرافی اول ظهر را پاک کردم. انگشت گریس‌خورده و حالا نرم‌شده‌ام، بیآنکه دیگر پوستم روی صفحه کش بیاید، دوید و نوشتم:
«بازار را گشتم. تراش قم نبود، اما عکس را که زوم می‌کنم پیداست سال‌ها زیر دست گردیده و انس گرفته... اصل است، بخرش. هرچه هست دست می‌خواهد تا نمیرد.»
برنامه‌ی مسیریاب را بستم، اینترنت را خاموش کردم و گوشی را انداختم روی صندلی شاگرد. دست چربم را کشیدم روی چرم سرد فرمان. استارت زدم و آرام افتادم توی دست‌اندازهای خیابان. گوشی روی صندلی ویبره رفت. نگاه نکردم.
سال شصت و یکم.شماره2968