خبر و گزارش - گفتگو

حضرت زهرا‌سلام‌الله‌علیها را نمی‌توان تنها در قاب خانه و نقش‌های خانوادگی‌اش شناخت؛ او زنی بود که در تمام سال‌های زندگی، حضوری فعال و اثرگذار در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و دینی داشت. از همراهی با پیامبر‌‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و پشتیبانی از رسالت او تا حضور در میدان‌های دشوار اجتماعی و دفاع از حق و حقیقت، همواره مسئولیت خود را در برابر جامعه به رسمیت می‌شناخت. پس از رحلت پیامبر‌‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز با ایراد خطبه فدکیه، سکوت نکرد و با بیانی روشنگرانه، از حق اهل‌بیت علیهم‌السلام و انحرافی که در مسیر جامعه اسلامی رخ داده بود، سخن گفت. این ایستادگی تا واپسین روزهای زندگی ادامه یافت و حتی شهادت ایشان نیز نتوانست صدای اعتراضش را خاموش کند؛ صدایی که در گذر زمان به فریادی ماندگار در حافظه‌ی تاریخ تبدیل شد.

حجت‌الاسلام محمدرضا لاریجانی به نقل از پدرش، شهید دکتر علی لاریجانی چنین می‌گوید: «آبروی هرکس متاعی است که خدا می‌دهد. باید وظیفه‌ی خود را انجام دهیم. اگر خودمان دنبال آبرو برویم، به همان اندازه به آبرو می‌رسیم، اما اگر آن را به خدا واگذار کنیم، خدا جبران می‌کند.» و این جملات تنها بهانه‌ی من شد برای نشر این گفتگو. ایمان دارم تنها جایی که انسان می‌تواند قیامت به پا کند در عرصه‌ی کلام است و امیدوارم در پایان این گفتگو بترسیم از بازی کردن با آبروی مؤمن؛ از آن روزی که حرفی یا تهمتی می‌زنیم، پرده‌ای می‌دریم و فراموش می‌کنیم آبروی آدم‌ها ملک شخصی ما نیست. چه بسیار زبان‌هایی که قیامت به پا کردند، بی‌آنکه بدانند شاید در آن قیامت، خودشان باید پاسخ‌گوی همان کلمه‌ها باشند. پس از یک زمستان و بهار سخت، سخت‌تر از تصور و طاقت، در میانه‌ی تابستان هزار و چهارصد و پنج برای نشان دادن جلوه‌ای از معنای «زندگی ادامه دارد» به رسم حرفه‌ام روانه‌ی محل قرار شدم. منزل شهید دکتر علی لاریجانی (به قول سیدمهدی شجاعی: بعضی از آدم‌ها انقدر زنده‌اند که قلم دلش نمی‌آید پیش از اسم‌شان عنوان مرحوم یا حتی شهید بگذارد. دکتر لاریجانی یکی از این نوادر بود) استقبال گرم و روی گشاده‌ی سرکار خانم مطهری؛ فرزند گرانقدر شهید والامقام مرتضی مطهری بنده را از اعماق تاریک و نمور ذهنم، از فرسنگ‌ها زیر زمین به سطح روشن زندگی کشاند و رگه‌هایی از نور به جانم خورد. کاش بودید و نوای نجواهای هزار پژواک دکتر و بانو را نه با مدد خیال که با گوش جان در آن خانه‌ی نورانی می‌شنیدید. چکیده‌ای از آنچه در کنار سرکار خانم مطهری (لاریجانی) و ساره‌خانم لاریجانی آموختم و از منش و گفتارشان به یادگار گرفتم، برایتان به رشته‌ی تحریر درآورده‌ام؛ به امید آنکه این چند سطر، ذره‌ای از آنچه من در این محضر کسب کردم را به شما نیز منتقل کند. صحبت‌مان که تمام شد، در آن منزل عطرآگین به بوی خوشِ عود، کنار مُهر و انگشتریِ شهیدان لاریجانی، نماز مغرب و عشا را خواندم. همسر شهید را به التماس دعایی سپردم و راهی منزل شدم. در مسیر برگشت احساس می‌کردم قلبم دیگر آن تپنده‌ی خسته‌ی درون وجودم نیست. روشنایی سبز و چشم‌اندازهای وصل جای اضطراب و دلشوره را در ته دره‌ی بی‌آفتاب روحم گرفته بود. والله و به جده‌ام زهراسلام‌الله‌علیها یقین دارم این آرامش از برکت روح بی‌مثال شهداست. ما را روزی مباد آن دَم که بی یاد شهدا باشیم... برای آرامش دل و صبرِ خانواده‌ی شهیدان لاریجانی صلواتی عنایت بفرمایید.

وقتی روبرویم نشست، قرار بود از پرستاری بگوید؛ از بیست‌وهشت سال کار در بیمارستان، از شب‌های بیداری و روزهایی که درد دیگران بخشی از زندگی‌اش شده بود. اما کم‌کم، قصه از بیمارستان فراتر رفت؛ رسید به روزهای جنگ، به نوزادانی که نمی‌شد تنهایشان گذاشت، به پسری که برای کمک به مادرش به بیمارستان آمد و شبی را کنار او ماند. محبوبه عباسی، در آن روزها می‌توانست مثل هر مادر دیگری نگران خانه و فرزندانش باشد، بترسد و بخواهد کنار خانواده‌اش بماند؛ اما ماند. هفتاد و دو ساعت دور از خانه، کنار نوزادانی که حتی توان گریه کردن‌شان هم گاهی به نیرویی دیگر وابسته بود. وقتی از او شنیدم که شجاعت یعنی بترسی، اما بمانی، فهمیدم قصه بعضی آدم‌ها را نمی‌شود فقط با عنوان شغلی‌شان روایت کرد. باید از لحظه‌هایی نوشت که میان ترس و مسئولیت، انتخاب می‌کنند کدام‌یک را زمین نگذارند.

رضوان برای من روایت یک دغدغه بود؛ دغدغه‌ای برای نسلی که دنیا چشم‌انتظار آن است؛ نسلی که قرار است آینده را بسازد و از همین امروز باید برای آن آماده شود. از همان سال‌های اول زندگی؛ از غذایی که کودک می‌خورد، از کتابی که در دستش می‌گذارند، از مادری که آموزش می‌بیند و از همراهی که در روزهای سخت کنارش می‌ماند. گروه جهادی رضوان با بسیاری از گروه‌های جهادی فعال در حوزه‌ی جمعیت تفاوت داشت. آن‌ها سراغ کودکانی رفته بودند که شاید در میان هیاهوی بحث‌های مربوط به فرزندآوری، کمتر دیده می‌شدند؛ کودکان صفر تا شش سالی که به دلایل مالی یا فرهنگی، به حمایت بیشتری نیاز داشتند. اما آنچه در این گفتگو برایم پررنگ‌تر شد، این بود که آن‌ها فقط به دنبال بزرگ کردن چند کودک نبودند؛ نگاه‌شان به تربیت نسلی بود که به تعبیر خودشان، قرار است برای آینده و جامعه‌ی مهدوی آماده شود.

چهل سال از آن روز که تیترزنی که تمام مشکلات را به سطوح آورد روی جلد ما روز نشست، گذشته، حالا دکتر نجله‌ی خندق، اولین بانوی روشن‌دل متخصص علوم سیاسی در جهان، دوباره روبروی ماست؛ با صدایی آرام و اراده‌ای که سال‌ها تجربه، تخصص و تعهد را در خود نهفته دارد. داستان او از تبریز ۱۳۳۴ شروع می‌شود، از دختری که میان جراحی‌های مکرر چشم درس می‌خواند و لیسانس تاریخ گرفت. بعد نوبت انگلستان رسید و پیوند قرنیه‌ای که قرار بود دنیا را روشن‌تر کند اما برای همیشه بینایی‌اش را گرفت. او اما با همه‌ی مشکلات تسلیم نشد. با دانشگاه‌های نام‌دار خارجی مکاتبه کرد و بالأخره چمدان به ‌دست راهی لندن شد تا موفقیت‌های مختلف را درو کند، اراده‌ی آهنین او بالأخره کمیسیون اروپایی‌ را قانع کرد تا قانون منع تبعیض علیه معلولان را تصویب کند. کارنامه‌ی درخشان دکتر خندق از ریاست مؤسسه گویا و راه‌اندازی واحد مشاوره در وزارت علوم باعث باز شدن درهای دانشگاه به روی معلولان و جانبازان شد، او امروز با وجود بازنشستگی، هنوز در دانشگاه تربیت مدرس درس می‌دهد. گفتگوی پیش رو، روایت این بانوی موفق و اندیشه او درباره‌ی مسئله‌ی مهم زن ایرانی و قدرت است

محله‌ای قدیمی بود؛ با کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک و قدیمی که انگار هر گوشه‌اش چیزی از گذشته را در خود نگه داشته بود و حس‌وحالی عجیب را در هر انسانی بیدار می‌کرد. جلوی در ایستاده بودم و نمی‌دانستم چه چیزی انتظارم را می‌کشد. دلم شور می‌زد. نکند نتوانم غم دل این مادر و همسر شهید را تاب بیاورم؟ نکند روایت آنچه بر آن‌ها گذشته، برای من سنگین‌تر از آن باشد که بتوانم کلماتش را روی کاغذ بیاورم؟ زنگ در را که زدم و در به رویم باز شد، دیواری که از ترس برای خودم ساخته بودم، آرام‌آرام فرو ریخت. مادر شهید با چهره‌ای مهربان به استقبالم آمد و میزبانم شد. وارد خانه که شدم، انگار چیزی در فضای آنجا آرامم می‌کرد. خانه‌اش بوی آرامش می‌داد؛ آرامشی که هر لحظه بیشتر در آن غرق می‌شدم. هرچه زمان می‌گذشت، احساس می‌کردم در امن‌ترین خانه‌ی دنیا نشسته‌ام؛ خانه‌ای که همه چیز در آن بوی صلابت، توکل و صبر می‌داد. حالا این دل من بود که قرص می‌شد؛ به بودن زنانی که روبرویم نشسته بودند و قرار بود از عزیزترین داشته‌ی زندگی‌شان برایم روایت کنند؛ از سروی که روزی برای وطن، آبیاری‌اش کرده بودند و حالا ریشه‌هایش در خاک این سرزمین جا مانده بود شهید «محمدحسین محمدی.»

استادهای ما توی دانشگاه همیشه می‌گویند شما ادبیاتی‌ها، روحیه‌ی نرم و نازکی دارید و نمی‌شود اصلاً کسی ادبیاتی باشد و آن وقت با مفاهیمی مثل جنگ، خشونت و سرسختی، خودش را وفق بدهد مخصوصاً اینکه علاوه بر بودن عنصر ادبیات در خون‌مان، زن هم باشیم، اما دکتر شهلا دینوی‌زاده این‌طور نیست، انگار همه لطافت زنانه و مادرانه‌اش را از دل همان جنگ هشت‌ساله که لباس سفید بهداری در بیمارستان دزفول به‌ تنش کرده تا این روزها که مشغول فعالیت پژوهشی در حوزه‌ی ادبیات زنانه و رمان است با خودش آورده به دفتر مجله‌ی زن روز و درست در روزهای پایان هفته، ناگهان عطر ادبیات با بوی تند باروت جنگ و رایحه‌ی حماسه‌ای از جنس گل‌کاغذی‌های شهرش را در مشام همه‌ی ما تداعی کرده است. دکتر دینوی‌زاده که همه‌ی عمرش ادبیات را مثل هوا در تن صبح نفس کشیده حالا در آستانه‌ی روز زبان و ادبیات فارسی از تجربه‌ی نگارش دیده‌هایش در جنگ و اهمیت زنانه‌ی ادبیات در این عرصه می‌گوید:

سالگرد شهادت شهید والامقام اندرزگو بهانه‌ای شد تا گفتگوی زن روز را با همسر ایشان بازخوانی کنیم. گفتگویی در بهمن سال 1386

در چهلمین روز از تشییع رهبر شهید، یادآوری خاطرات روزهای گذشته، همان اشک‌های مردم در مصلی، یا مداحی حاج‌محمود کریمی که می‌خواند: «ممنونم اگر نروی، میمیرم اگر بروی، آقا نرو، نرو»، مناجات حاج‌منصور ارضی هنگام خواندن دعای یستشیر. شب‌هایی که به سختی صبح می‌شد. صبحی که بر پیکر آقا نماز خواندیم. همه و همه داشت مرا از پا در می‌آورد. نیاز داشتم به کسی که مرا از این خیال تلخ نجات دهد. دستم را بگیرد و به زور از خانه بکشاند بیرون. نیاز داشتم مرا ببرد به وسط شهر و بگوید ببین هنوز خیابان کشوردوست سرجای خودش هست و هنوز ایران بوی سیدعلی می‌دهد. این سرزمین زنده است به نام او و به یاد او. و ناجی من در این روزِ چهلم آقا شهید سیدعلی، بانوی جوانی شد به نام دکتر صبا کرم... که در یک بعداز ظهر گرم مردادی به مناسبت گرامیداشت روز داروساز دعوت ما را پذیرفت و مهمان تحریریه‌ی مجله‌ی زن روز شد. در طول گفتگو با او سفری کردیم تا دل آگاهی و معرفت. صبا متولد ۱۳۷۱ و دکتری داروسازی دارد. فعال در صنعت دارو و در گروه‌های جهادی حوزه‌ی بهداشت و سلامت می‌باشد. دوستان نادیده‌ام، دکتر صبا کرم و بانوان جوان موفقی چون او از برکت انقلاب هستند. باید خدا را شکر کنیم. همچنان دست روی زانوها بگذاریم و بلند شویم و باز همت کنیم و در اوج بمانیم. باید قدر جوانان میهن اسلامی خود را بدانیم. از قضاوت‌ها نهراسیم که این درس رهبر شهید به ما بود.‌ یاعلی.

این گفتگو را با یکی از خوشبخت‌ترین ساکنان اهل زمین انجام دادم. از آن‌ها که نامش در «هم‌المفلحون» ابدی است. می‌پرسید چرا؟ او در خرمشهر، در نقطه‌ی اتصال عزت، شرف، دین و شیعه با خدای کربلا زندگی کرده است؛ او داستان زندگی‌اش را در کتابی به نام ساجی آورده است. روایتی که فقط روایت جنگ نیست؛ روایت تداوم است. روایت نسلی است که خود در متن میدان بوده، در همان امتداد میدان قد کشیده است. نسلی که صدای انفجار را از نزدیک شنیده، طنین ایثار، مقاومت، دلهره، امید و پایداری را در خانه و خانواده و در حافظه‌ی عمرش داشته و با آن بزرگ شده است. او پاک‌ترین عشق دنیا را تجربه کرده است. عاشق مردى است كه نامش با جنگ گره خورده بود، سردار شهيد امیربهمن باقری، سردارى از ديار غيرت، از آن‌جا كه هميشه مهد دلاورى و فداكارى بوده است. شهیدی که نماد ايمان، عشق و مردانگى بود، مردى كه در روزهاى سخت؛ بى‌دغدغه از خود گذشت تا مردمش آرامش و امنیت داشته باشند، تا آب و خاك اين سرزمين بى‌گزند بماند... ساليان سال، موج‌هاى خليج فارس شاهد بودند كه چگونه با دل آرام و نگاه مصمم، جانش را سپر وطن كرد؛ دريا را مى‌شناخت، جوانانش را با عشق هدايت مى‌كرد، و هر مأموريت را عبادتى مى‌ديد براى حفظ عزت ايران... سردار، رزمنده‌اى بود از جنس ايمان؛ شنیده‌ام، وقتى حرف از دفاع و مقاومت مى‌شد، انگاری وجودش با اطمينان و قلبش با عشق مى‌تپيد نه براى نام، نه براى عنوان؛ بلكه براى مردمى كه از جنس خودش بودند، خاك‌نشين و دريادل... نسرین خانم برایم تعریف می‌کرد که همسرش با لبخند و صبر، با قدم‌هاى محكم، تا آخرين لحظه پاى شرف و عهدش ايستاد. و حالا سال‌های زیادی است كه آسمان جنوب، دلاور دريا را در آغوش گرفته، اما يادش هر روز روشن‌تر در دل‌ها مى‌تابد. او رفت، اما موج ايمانش هنوز در سواحل دل مردم جارى است... روحش آرام، يادش جاودان، راهش ادامه دار باد.. خانم نسرین باقری عزیز و مهربان؛ سایه شما مستدام و عمرتان پرعزت. این گفتگو، تنها بازخوانی صفحات کتاب زندگی نسرین باقرزاده یا روایتی از خاطرات او در کتاب ساجی نیست؛ بلکه تلاشی است برای شنیدن صدای ناگفته‌های همسر شهید باقری. ما در این مصاحبه، به‌دنبال یافتن آن نقطه‌ای هستیم که در آن نسرین باقری چگونه اندوه را به استقامت تبدیل کرد. هدف ما، گشودن دریچه‌ای به‌سوی راز تاب‌آوری زنی است که در تلاطم دشوارترین روزهای زندگی، توانست با قدرت، بر مشکلات پیش روی خود ایستادگی کند.