گفتگو با «کاظم رجبعلی»؛ دکتری تاریخ ایران و اسلام
میراث ماندگار یک شهادت
حضرت زهراسلاماللهعلیها را نمی‌توان تنها در قاب خانه و نقش‌های خانوادگی‌اش شناخت؛ او زنی بود که در تمام سال‌های زندگی، حضوری فعال و اثرگذار در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و دینی داشت. از همراهی با پیامبرصلیاللهعلیهوآله و پشتیبانی از رسالت او تا حضور در میدان‌های دشوار اجتماعی و دفاع از حق و حقیقت، همواره مسئولیت خود را در برابر جامعه به رسمیت می‌شناخت. پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله نیز با ایراد خطبه فدکیه، سکوت نکرد و با بیانی روشنگرانه، از حق اهل‌بیت علیهم‌السلام و انحرافی که در مسیر جامعه اسلامی رخ داده بود، سخن گفت. این ایستادگی تا واپسین روزهای زندگی ادامه یافت و حتی شهادت ایشان نیز نتوانست صدای اعتراضش را خاموش کند؛ صدایی که در گذر زمان به فریادی ماندگار در حافظه‌ی تاریخ تبدیل شد.
مصاحبه گر :
مرضیه ولی حصاری
دخترِ خدیجه
وقتی درباره‌ی حضرت زهراسلاماللهعلیها صحبت می‌کنیم، باید این شخصیت را در چند بُعد ببینیم. نخست اینکه ایشان دختر حضرت خدیجه کبری‌سلام‌الله‌علیها هستند؛ بانویی که در جامعه‌ی مکه و در دوران جاهلیت، چهره‌ای برجسته و اثرگذار بود. حضرت خدیجه‌سلام‌الله‌علیها از یک‌سو تاجر بودند و از سوی دیگر، به‌عنوان بانویی پاکدامن و مورد احترام در جامعه شناخته می‌شدند. پس از آن نیز با حضرت رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله ازدواج کردند و در کنار ایشان وارد یک دوره مبارزه و مجاهدت شدند.
حضرت فاطمه زهراسلاماللهعلیها دختر چنین بانویی است و به همین دلیل، نام و شخصیت مادر همواره در کنار نام ایشان قرار داشته است. اساساً وقتی کسی در آن جامعه‌ی به‌عنوان «دختر خدیجه» شناخته می‌شد، نمی‌توانست بُعد اجتماعی او را نادیده گرفت. جامعه‌ی آن روز، حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها را صرفاً به‌عنوان یک دختر نمی‌دید، بلکه پیشینه و جایگاه اجتماعی ایشان را با توجه به نسبتشان با حضرت خدیجه‌سلام‌الله‌علیها ارزیابی می‌کرد.
اما این مسئله را از زاویه‌ی دیگری نیز می‌توان بررسی کرد و آن، مراجعه به سیره‌ی خود حضرت زهرا‌سلام‌الله‌علیهاست. ایشان در زمان ورود به مدینه هنوز ازدواج نکرده بودند و پس از ازدواج با امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام، خانه‌ای شکل گرفت که نمی‌توان ابعاد اجتماعی آن را نادیده گرفت. این خانه صرفاً یک محل زندگی خانوادگی نبود؛ بلکه به‌نوعی به یک پایگاه سیاسی، محل مدیریت و تصمیم‌گیری و در تعبیر دقیق‌تر، «اتاق عملیات» تبدیل شد.
به همین دلیل، ازدواج حضرت زهراسلاماللهعلیها با امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام زمینه‌ای فراهم کرد تا ابعاد اجتماعی شخصیت ایشان بیش از پیش دیده شود. این ازدواج، امکان حضور و دیده‌شدن ایشان را در عرصه‌ی اجتماعی فراهم‌تر کرد و نشان داد که نمی‌توان شخصیت حضرت زهراسلاماللهعلیها را صرفاً در چارچوب نقش خانوادگی ایشان تعریف کرد.
نه افراط، نه تفریط
وقتی سیره‌ی حضرت زهراسلاماللهعلیها را بررسی می‌کنیم، نباید دچار افراط و تفریط شویم؛ به‌خصوص وقتی درباره‌ی حضور اجتماعی ایشان صحبت می‌کنیم.، حضور حضرت زهراسلاماللهعلیها در صحنه‌ی اجتماعی، به‌ویژه پس از ازدواج با امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام، ملموس‌تر و برجسته‌تر شد.
در اینجا باید یک مسئله را به‌خوبی تحلیل کنیم و ببینیم اسلام اساساً چه نگاهی به حضور اجتماعی زن داشته و پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در مدینه این موضوع را چگونه پیش برده است.
حجاب؛ محدودیت یا فرصت؟
برای نمونه، در ماجرای آیه‌ی حجاب، دو نوع واکنش می‌بینیم. یک واکنش، واکنش خود رسول خداصلیاللهعلیهوآله و مسیری است که ایشان برای زنان جامعه باز و هموار می‌کردند.
وقتی آیه‌ی حجاب نازل و ابلاغ می‌شود، باید پرسید از نگاه پیامبرصلیاللهعلیهوآله، حجاب با چه هدفی مطرح شده است؟ حجاب به‌مثابه پوششی است که امکان حضور بهتر و برجسته‌تر زن را در جامعه فراهم می‌کند؛ یعنی حجاب برای محدودکردن حضور اجتماعی زن نیست، بلکه اتفاقاً می‌تواند زمینه‌ی حضور گسترده‌تر و مؤثرتر او را فراهم کند.
در مقابل، در نگاه برخی افراد، حجاب بیشتر به‌عنوان محدودیت برای زنان تلقی می‌شد و حتی این دیدگاه وجود داشت که زنان نباید از خانه خارج شوند و حتی برخوردهایی را با همسران پیامبر برای خارج شدن از منزل داشتند که این موارد نشان می‌دهد که یک سلیقه و نگاه خاص درباره‌ی حضور زن در جامعه وجود داشته که با رویکرد پیامبرصلیاللهعلیهوآله تفاوت داشته است.
فاطمه در میدان
در چنین شرایطی، موقعیت اجتماعی حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کرد. اگر ایشان میدان بیشتری برای حضور پیدا می‌کردند، طبیعتاً این حضور می‌توانست در معادلات اجتماعی اثرگذار باشد. بنابراین ممکن بود برخی جریان‌ها بخواهند اصل مسئله‌ی حضور اجتماعی زن را محدود کنند و حتی حجاب را نیز با چنین رویکردی تفسیر کنند. در حالی که سیره رسول خداصلیاللهعلیهوآله خلاف این را نشان می‌دهد.
زن، تماشاگر نیست
من در کتاب «فاطمیات» درباره این گزاره‌ها و قطعات تاریخی، با تمرکز بیشتری صحبت کرده‌ام و جزئیات مناسب‌تری را کنار هم قرار داده‌ام و این نتیجه حاصل شده است که در جامعه رسول خداصلیاللهعلیهوآله و مدینه‌النبی، زن باید حضور داشته باشد و در عرصه‌ی اجتماعی نقش‌آفرین و میدان‌دار باشد.
یکی از نمونه‌های مهم، ماجرای عیادت زنان از حضرت زهراسلاماللهعلیها است. پس از اتفاقاتی که برای ایشان و خانه‌شان رخ داد، زنان برای عیادت حضرت آمدند و حضرت زهراسلاماللهعلیها در سخنان خود آنان را مورد توبیخ قرار دادند. این توبیخ، متوجه زنانی نبود که قرار بود موجوداتی دست‌وپابسته، مستور و مهجور در گوشه‌ی خانه باشند؛ بلکه خطاب حضرت به انسان‌هایی بود که در برابر مسئولیت اجتماعی خود کوتاهی کرده بودند.
توبیخ یک نسل
در ماجرای خطبه‌ای که زنان در آن حضور داشتند، حضرت زهراسلاماللهعلیها آنان را به‌دلیل انجام ندادن وظیفه‌شان مورد سؤال قرار می‌دهند. بنابراین، زنان در این ماجرا مسئولیت مستقیم داشتند و حضرت زهراسلاماللهعلیها نیز آنان را به همین دلیل مورد خطاب قرار می‌دهد. اگر قرار بود زن در منطق اسلام صرفاً در گوشه‌ی خانه باشد و هیچ تعاملی با جامعه نداشته باشد، اساساً چنین خطابی معنا نداشت.
زن؛ فراتر از یک متهم
نمونه‌ی دیگر این رویکرد را می‌توان در سوره‌ی مبارکه ممتحنه مشاهده کرد؛ به‌ویژه در آیه‌ای که به بیعت زنان با پیامبرصلیاللهعلیهوآله اشاره دارد. در این آیه، زنان با پیامبرصلیاللهعلیهوآله بیعت می‌کنند و تعهد می‌سپارند که به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند، مرتکب زنا نشوند، فرزندان خود را نکشند و از فرمان‌های پیامبرصلیاللهعلیهوآله در امور پسندیده سرپیچی نکنند.
این آیه نشان می‌دهد که زنان در جامعه‌ی نبوی طرف خطاب بودند و با آنان به‌عنوان افرادی مسئول و صاحب تعهد برخورد می‌شد. البته ممکن است در جامعه آن روز نگاه‌هایی وجود داشته باشد که زن را موجودی ضعیف یا نیازمند کنترل بداند، اما سؤال این است که آیا این نگاه، تنها رویکرد موجود بوده است؟ آیا پیامبرصلیاللهعلیهوآله برای ارتقای جایگاه زن و تغییر چنین ذهنیت‌هایی مسیری تربیتی ایجاد نکرده بودند؟
به نظرم حتی اندکی مطالعه در تاریخ اسلام می‌تواند پاسخ این پرسش را روشن کند. پیامبرصلیاللهعلیهوآله در حال ساختن جامعه‌ای بودند که زنان در آن از اعتبار، مسئولیت و امکان حضور اجتماعی برخوردار باشند.
نشانه‌های نمادین در روایات
در کنار گزارش‌های تاریخی، روایات نمادین و تمثیلی نیز درباره حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها وجود دارد که باید با دقت تحلیل شوند. برای مثال، در روایتی آمده است که حضرت زهراسلاماللهعلیها انگشتری درخواست کردند و پیامبرصلیاللهعلیهوآله به ایشان فرمودند آن را از زیر سجاده بردارند. سپس حضرت در خواب، سه قصر را مشاهده کردند که یکی از آن‌ها نقصی داشت؛ از جمله اینکه یکی از پایه‌های تخت آن کامل نبود.
در تحلیل این روایت، انگشتر را می‌توان نمادی از حکومت و قدرت سیاسی دانست. بنابراین، موضوع صرفاً یک انگشتر مادی نیست، بلکه می‌تواند به مسئله‌ای فراتر، یعنی جایگاه حکومت و تحولات سیاسی، اشاره داشته باشد. بازگرداندن انگشتر به زیر سجاده نیز در این چارچوب معنای نمادین پیدا می‌کند. در کتاب به این روایت و شیوه‌ی تحلیل آن پرداخته‌ایم.
نمونه‌ی دیگر، دعاهای حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها درباره‌ی دشمنان است. وقتی دعاهای ایشان را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که دشمنان را دسته‌بندی و طبقه‌بندی می‌کنند و نسبت به جریان‌های مختلف شناخت و تحلیل دارند. این نوع نگاه نشان می‌دهد که ایشان صرفاً با یک نگرش عاطفی به مسائل پیرامون خود نمی‌نگریستند، بلکه دشمن‌شناسی و تحلیل سیاسی داشتند. چنین شخصیتی قطعاً می‌توانسته در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها نیز نقش مشورتی داشته باشد.
نقش فاطمه‌سلام‌الله‌علیها در جبهه‌ی نبرد
برای شناخت ابعاد فعالیت‌های حضرت زهراسلاماللهعلیها، باید به حوادث نظامی صدر اسلام نیز توجه کنیم. برای مثال، چرا پس از جنگ خیبر، مسئله فدک مطرح شد و بخشی از اموال آن منطقه در اختیار پیامبرصلی‌الله‌علیها قرار گرفت. چرا این ملک به حضرت فاطمه‌ا‌سلام‌الله‌علیها واگذار شد؟ آیا نمی‌توان این موضوع را یکی از نشانه‌های نقش ایشان در فعالیت‌های نظامی و پشتیبانی از جبهه‌ی اسلام دانست؛ حتی اگر این نقش به شکل مستقیم در میدان نبرد نبوده باشد؟
به نظر من، مدیریت فدک و اختصاص آن به حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها می‌تواند دلالت‌های مهمی درباره‌ی جایگاه ایشان داشته باشد. این موضوع را باید در کنار دیگر شواهد تاریخی بررسی کرد، نه اینکه آن را اتفاقی جدا از مجموعه فعالیت‌های حضرت بدانیم.
اگر کسی این شواهد را فرضیه یا برداشت ذهنی بداند، باید درباره‌ی حضور حضرت زهراسلاماللهعلیها در کنار خندق نیز توضیح بدهد. خندق محل یک نبرد مهم بود و حضور حضرت در آنجا را نمی‌توان صرفاً به حضور معمولی در یک مکان محدود کرد. جنگ فقط به معنای حضور مستقیم در میدان و شمشیر زدن نیست؛ پشتیبانی، تدارکات، فعالیت‌های ستادی و حمایت معنوی نیز بخش‌های مهمی از یک نبرد هستند.
نباید جایگاه حضرت زهراسلاماللهعلیها را فقط به حضور در جنگ احد و بستن زخم مجروحان یا پرستاری از آنان محدود کنیم. این‌ها بخشی از فعالیت‌های ایشان بوده است، اما تمام نقش حضرت را توضیح نمی‌دهد. جایگاه ایشان ابعاد گسترده‌تری داشت و می‌توان از نقش‌های مدیریتی، ستادی، پشتیبانی و معنوی ایشان نیز سخن گفت.
به اعتقاد من، فتوحات امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام را نیز باید در کنار پشتیبانی‌های معنوی حضرت زهراسلاماللهعلیها دید. همان‌طور که ذوالفقار علی‌علیه‌السلام در میدان نبرد می‌درخشید، دعاها و حمایت‌های نافذ و اثرگذار حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها نیز پشتوانه‌ی این مجاهدت‌ها بود. بنابراین، نقش ایشان را نباید به حضور فیزیکی در میدان جنگ تقلیل داد؛ بلکه باید مجموعه‌ی فعالیت‌ها و حمایت‌هایی را که در پیروزی جبهه‌ی اسلام مؤثر بوده‌اند، در نظر گرفت.
اثر چکاچک شمشیرهای حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها را نباید فقط در میدان رزم و در دست گرفتن شمشیر جستجو کرد؛ بلکه می‌توان آن را در نتیجه‌ی نبردها و پیروزی‌هایی دید که با دعاها و حمایت‌های معنوی ایشان همراه بوده است. اگر این نوع نقش‌آفرینی را حضور در معرکه و میدان نبرد ندانیم، پس باید چه نامی بر آن بگذاریم.
اعتراض فاطمه‌سلام‌الله‌علیها؛ مانع تحریف غدیر
پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله، نقش حضرت فاطمه زهراسلاماللهعلیها اهمیت و حساسیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. شاید یکی از مهم‌ترین ابعاد این نقش، جلوگیری از فراموش شدن ماجرای غدیر و تحت‌الشعاع قرار گرفتن مسئله‌ی امامت امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام بود.
اگر قرار بود انتقال قدرت پس از پیامبرصلیاللهعلیهوآله به‌سادگی و بدون هیچ اعتراضی انجام شود، این تصور در تاریخ شکل می‌گرفت که اتفاق خاصی نیفتاده و جامعه نیز با این جابه‌جایی مشکلی نداشته است. در چنین شرایطی، شاید بهترین کار برای حفظ جان و امنیت، سکوت و کناره‌گیری بود؛ اما حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها چنین نکردند.
اعتراض و ایستادگی ایشان اهمیت تاریخی بزرگی داشت؛ زیرا اجازه نداد ماجرای غدیر و مسئله‌ی امامت به‌سادگی از حافظه‌ی جامعه حذف شود. حتی اگر این اعتراض در ظاهر به نتیجه‌ی مطلوب و ملموسی نمی‌رسید، باید اتفاق می‌افتاد تا در تاریخ ثبت شود که نسبت به این ماجرا نارضایتی جدی وجود داشته و همه‌چیز آن‌گونه که بعدها ممکن بود روایت شود، عادی و بدون مخالفت نبوده است.
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر روشن می‌شود که به شرایط نقل و ثبت تاریخ در آن دوران توجه کنیم. با وجود محدودیت‌ها و ممنوعیت صدساله‌ی نقل و نگارش حدیث در صدر اسلام و تلاش‌هایی که برای کمرنگ کردن برخی وقایع صورت گرفت، هنوز هم نمی‌توان نارضایتی حضرت زهراسلاماللهعلیها را انکار کرد. حتی اگر کسی درباره‌ی برخی جزئیات تاریخی تردید داشته باشد، نمی‌تواند اصل ناراحتی و اعتراض ایشان را نادیده بگیرد. در روایتی نیز امام رضاعلیه‌السلام از مادری صالحه یاد می‌کنند که تا هنگام وفات از برخی افراد راضی نشدند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که مسئله‌ی نارضایتی حضرت زهراسلاماللهعلیها در حافظه‌ی تاریخی و روایی باقی مانده است.
حفظ اهل‌بیت؛ مسئولیتی بزرگ
یکی دیگر از ابعاد مهم فعالیت‌های حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله، تلاش برای حفظ اهل‌بیت‌علیهم‌السلام بود. در این میان، باید به ماجرای تهدید خانه‌ی ایشان و اصرار بر آتش زدن آن توجه کرد. چنین تهدیدی را نمی‌توان یک برخورد ساده یا اقدامی معمولی تلقی کرد. به نظر می‌رسد هدف از این تهدید، از بین بردن همه‌ی افراد حاضر در خانه بوده است.
در این شرایط، جایگاه حضرت زهرااسلاماللهعلیها، به‌ویژه در حفظ جان امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام و فرزندان‌شان، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. ایشان در این ماجرا پیش‌قدم شدند و مسئولیتی را بر عهده گرفتند که پیامدهای سنگینی برای خودشان داشت.
برای فهم بهتر این موضوع، می‌توان آن را با برخی تحلیل‌هایی مقایسه کرد که درباره‌ی نحوه شهادت شخصیت‌های اثرگذار مطرح می‌شود؛ اینکه گاهی فرد با آگاهی از پیامدهای یک اقدام، شرایطی را رقم می‌زند که حتی شهادتش نیز به مسئله‌ای بزرگ‌تر برای جبهه‌ی مقابل تبدیل می‌شود. در چنین تحلیلی، خود شهادت می‌تواند معادله را به‌گونه‌ای تغییر دهد که دشمن در موقعیتی دشوار قرار بگیرد.
من معتقدم نمونه‌ای از این مسئله را در ماجرای حضرت زهراسلاماللهعلیها نیز می‌توان مشاهده کرد. ایشان به‌گونه‌ای در این معادله وارد شدند که دشمن در موقعیتی دشوار قرار گرفت؛ از یک‌سو نمی‌توانست ایشان را به حال خود رها کند و از سوی دیگر، حذف ایشان پیامدهایی داشت که قابل کنترل نبود. سرانجام این وضعیت به شهادت حضرت انجامید.
اما چه کسی این معادله و آرایش جبهه را به این شکل رقم زد؟ حضرت زهرای مرضیه‌سلام‌الله‌علیها با پیش‌قدم شدن خود، واقعه‌ای را رقم زدند که ابعاد و پیامدهای آن بسیار فراتر از یک درگیری ساده بود. شهادت ایشان و جایگاه ویژه‌ای که در میان مسلمانان داشتند، آن‌قدر این فاجعه را بزرگ کرد که فضای بیشتری برای حفظ جان امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام و فرزندان ایشان فراهم شد. اگر تهدید آتش زدن خانه و از بین بردن اهل آن را در نظر بگیریم، می‌توانیم اهمیت این ایستادگی را بهتر درک کنیم.
دو خطبه؛ دو روایت از یک بحران
حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها در این دوره دو خطبه‌ی بسیار مهم دارند: یکی خطبه‌ی فدکیه که شهرت بیشتری دارد و گفته می‌شود حدود ده روز پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله ایراد شده است؛ دیگری خطبه فدکیه‌ی صغیر که در گفتگوی ایشان با گروهی از زنان و در پاسخ به عیادت آنان بیان شده است.
در خطبه‌ی دوم، زنانی که به عیادت حضرت آمده بودند، از ایشان احوال‌پرسی کردند و پرسیدند: «کیف أصبحتِ؟»؛ یعنی چگونه صبح کردی و حالت چگونه است؟ حضرت در پاسخ، گزارشی از وضعیت خود و شرایط جامعه ارائه کردند.
این پاسخ صرفاً بیان حال شخصی ایشان نبود، بلکه حاوی نکات بسیار مهمی درباره‌ی وضعیت جامعه، تحولات سیاسی و آینده‌ی آن بود. حضرت با استفاده از تمثیل‌ها و تعابیری دقیق، فضای پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله را توصیف کردند و در واقع، تصویری از آنچه در حال وقوع بود و آنچه در آینده رخ می‌داد، ارائه دادند.
این خطبه از نظر تحلیل تاریخی ظرفیت فراوانی برای پژوهش دارد. حضرت در کنار تبیین شرایط موجود و پیش‌بینی برخی تحولات، زنان حاضر را نیز به واکنش و تحرک دعوت کردند. به‌نوعی، تلاش ایشان برای آگاه‌سازی و تحریک اجتماعی زنان را در این گفتگو می‌توان مشاهده کرد. البته اینکه این تلاش در هر بخش تا چه اندازه به نتیجه رسید و چه میزان در تحولات بعدی اثر گذاشت، موضوع دیگری است که باید جداگانه بررسی شود.
شهادت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها؛ اعتراضی که ادامه یافت
سؤالی که مطرح است این است که آیا شهادت حضرت زهراسلاماللهعلیها توانست تلاطم و واکنشی در جامعه ایجاد کند؟ آیا مردم در برابر این اتفاق سکوت کردند یا شهادت ایشان به اعتراض‌ها و تحولات اجتماعی انجامید؟ به نظر می‌رسد این اتفاق تأثیر خود را گذاشت، اما نه لزوماً به شکل فوری و آشکار؛ بلکه این تأثیر به‌تدریج و در گذر زمان خود را نشان داد.
برای توضیح این موضوع، می‌توان از یک مثال استفاده کرد. گاهی باران می‌بارد و آب آن بلافاصله در دسترس قرار می‌گیرد؛ اما گاهی برف در ارتفاعات می‌نشیند و باید به‌تدریج آب شود تا جویبارها و رودخانه‌ها از آن سرچشمه بگیرند و جریان پیدا کنند. در واقع، برف، آب شدن تدریجی و گذر زمان، جریانی مستمر ایجاد می‌کنند. به نظر من، تأثیر شهادت حضرت زهراسلاماللهعلیها نیز از همین جنس بود؛ اثری که به‌تدریج آشکار شد و در طول تاریخ استمرار پیدا کرد.
حضرت زهراسلاماللهعلیها در خطبه فدکیه صغیر، هنگامی که زنان به عیادت ایشان آمدند و پرسیدند: «کیف أصبحتِ؟»، در پاسخ، تصویری از آینده ارائه کردند و توضیح دادند که تحولات جامعه چگونه گام‌به‌گام پیش خواهد رفت. این سخنان را باید در کنار پیامدهای تلخ شهادت ایشان تحلیل کرد. حضرت از آینده‌ای سخن می‌گفتند که نتیجه‌ی همان اتفاقات و انحرافاتی بود که پس از رحلت پیامبرصلیاللهعلیهوآله آغاز شده بود.
نکته‌ی مهم این است که حضرت فاطمه‌سلام‌الله‌علیها اجازه ندادند این ماجرا به‌سادگی از حافظه‌ی تاریخی جامعه پاک شود و به‌اصطلاح، آب خوش از گلوی طرف مقابل پایین برود. حتی خلیفه‌ی اول نیز در بستر مرگ نتوانستند نارضایتی خود را از برخی اقدامات گذشته پنهان کنند. در گزارش‌هایی آمده است که او ابراز پشیمانی کرد و آرزو داشت کاش برخی کارها را انجام نمی‌داد؛ از جمله اینکه به خانه فاطمه‌سلام‌الله‌علیها تعرض نمی‌کرد، حتی اگر آن خانه به نشانه‌ی مخالفت با او بسته شده بود. همین اعتراف نشان می‌دهد که این ماجرا نه فراموش شده بود و نه به پایان رسیده بود.
این اتفاق در میان اهل‌بیت‌علیهم‌السلام نیز آثار و پیامدهای مهمی داشت و به زمینه‌ای برای اتمام حجت تبدیل شد. اما در دستگاه حکومت نیز مسئله‌ای ایجاد کرد که تا پایان از میان نرفت. تصور کنید کسی بخواهد از چیزی بهره‌مند شود، اما هر بار که از آن استفاده می‌کند، احساس کند آنچه در اختیار دارد مشروع و متعلق به او نیست. چنین وضعیتی را می‌توان با استفاده از مال غصبی مقایسه کرد. در احکام شرعی نیز نماز خواندن با لباس یا در مکانی که غصبی است، مسئله‌ساز است. حال اگر کسی پیوسته در چنین وضعیتی قرار بگیرد، آیا می‌تواند به آرامش و نتیجه‌ی مطلوب خود برسد؟
به اعتقاد من، شهادت حضرت زهراسلاماللهعلیها مشروعیت حکومت را برای همیشه با پرسش روبرو کرد. این مسئله در ذهن جامعه باقی ماند و باعث شد همواره نوعی تردید درباره‌ی مشروعیت آنچه اتفاق افتاده بود، وجود داشته باشد. این یکی از مهم‌ترین آثار شهادت حضرت بود.
ممکن است گفته شود با وجود این اتفاقات، خلفا بعدها اقدامات زیادی انجام دادند، بدعت‌هایی گذاشتند و مرتکب جنایت‌هایی شدند. این واقعیت‌ها قابل انکار نیست؛ اما نکته اینجاست که با وجود همه‌ی این اقدامات، دیگر نمی‌توانستند با همان آسودگی و بدون هیچ مانعی، هر کاری را به نام اسلام و پیامبرصلیاللهعلیهوآله انجام دهند.
حضرت زهرااسلاماللهعلیها فاصله‌ای میان حکومت و آن یکه‌تازی بی‌مانعی ایجاد کردند که اگر این اعتراض و ایستادگی نبود، شاید امکان بیشتری برای آن فراهم می‌شد. شهادت ایشان مانند ترمزی بود که اجازه نداد حکومت به‌آسانی همه‌ی اقدامات خود را به نام اسلام و پیامبرصلیاللهعلیهوآله مشروع جلوه دهد.
بنابراین، مهم‌ترین نتیجه‌ی شهادت حضرت زهراسلاماللهعلیها را نباید فقط در واکنش‌های فوری مردم یا اعتراض‌های آشکار آن روزها جستجو کرد. اثر اصلی این شهادت، ایجاد یک پرسش ماندگار درباره‌ی مشروعیت حکومت و جلوگیری از فراموش شدن حقیقت ماجرا بود؛ اثری که در طول تاریخ باقی ماند و هم‌چنان قابل بررسی است.
سال شصت ویکم.شماره2967