اندیشه و فرهنگ - مشاوره

یکی از باورهای ریشه‌دار درباره‌ی مادری این است که مادر خوب کسی است که فرزندانش را در اولویت قرار می‌دهد. این جمله در نگاه اول منطقی و حتی دوست‌داشتنی به نظر می‌رسد. کودکان به مراقبت نیاز دارند و مسئولیت والدین در قبال آن‌ها جدی است. اما وقتی این اولویت دادن به معنای نادیده گرفتن دائمی نیازهای خودمان باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟ مادری را تصور کنید که مدت‌هاست به سینما نرفته، کتابی را که دوست داشته تمام نکرده، با دوستانش قرار نگذاشته و حتی برای چند دقیقه استراحت هم باید مطمئن شود همه‌ی کارهای خانه و همه‌ی مسائل مربوط به بچه‌ها انجام شده‌اند. وقتی فرصتی برای خودش پیدا می‌کند، به‌جای لذت بردن از آن، نگران است که مبادا وقتش را از فرزندش گرفته باشد یا آن‌قدر خسته است که ترجیح می‌دهد هیچ کاری نکند. او ممکن است حتی وقتی دیگران مسئولیت مراقبت از کودک را بر عهده گرفته‌اند، نتواند ذهنش را از کارهای خانه و نیازهای فرزندش جدا کند. بدنش استراحت می‌کند، اما ذهنش همچنان در حال برنامه‌ریزی و مراقبت است. مسئله این نیست که مادر باید به‌اندازه‌ی فرزندش به خودش توجه کند یا مسئولیت‌هایش را کنار بگذارد. مسئله این است که نیازهای او هم بخشی از واقعیت زندگی‌اند. نیازهایی که انگار با مادر شدن ناپدید نمی‌شوند. پژوهش‌های مربوط به فشارهای مادری نشان می‌دهند که انتظارِ فداکاری دائمی و مسئولیت انحصاری برای رشد و خوشبختی کودک می‌تواند با احساس گناه و استرس بیشتر همراه باشد. از طرف دیگر، تقسیم مسئولیت‌های مراقبتی و برخورداری از حمایت اجتماعی می‌تواند به کاهش بخشی از این فشارها کمک کند. به همین دلیل، گاهی آنچه مادر به آن احتیاج دارد، نه یک توصیه‌ی تربیتی دیگر، بلکه چند ساعت مسئولیت کمتر است. شاید لازم باشد پدر سهم بیشتری از کارهای خانه و مراقبت از فرزند را بر عهده بگیرد. شاید مادر به حمایت خانواده، دسترسی به خدمات مراقبتی یا فرصت بازگشت به علایق شخصی‌اش نیاز داشته باشد. نمی‌توان تمام این مسائل را با تغییر نگرش مادر حل کرد. زنی که با کمبود وقت، فشار اقتصادی، نبود حمایت یا تقسیم ناعادلانه‌ی کارهای خانه مواجه است، صرفاً با مثبت‌اندیشی از این شرایط بیرون نمی‌آید. اگر می‌خواهیم از احساس ناکافی بودن مادران حرف بزنیم، باید از خودمان هم بپرسیم چرا این‌همه مسئولیت به دوش آن‌ها گذاشته شده و چرا در بسیاری از خانواده‌ها، حتی وقتی پدر مشارکت دارد، مدیریت و به خاطر سپردن کارها همچنان بر عهده‌ی مادر است. گاهی مادر احساس می‌کند به‌اندازه‌ی کافی خوب نیست، چون واقعاً منابع کافی برای انجام تمام کارهایی که از او انتظار می‌رود در اختیار ندارد. در چنین شرایطی، راه‌حل فقط تلاش بیشتر او نیست. بخشی از راه‌حل، تغییر شرایطی است که او را فرسوده کرده‌اند.

زن روبروی دوستش نشسته و از زندگی‌اش حرف می‌زند. از همسرش ناراضی است، اما هر بار که می‌خواهد از چیزی شکایت کند، بلافاصله جمله‌ای به حرفش اضافه می‌کند: «البته آدم بدی نیست. واقعاً زحمت می‌کشد. اهل خیانت و این حرف‌ها هم نیست. دستش به کار است و خانواده‌اش را دوست دارد. من نمی‌گویم شوهر بدی است، اما...» معمولاً این «اما» حرف‌های زیادی در دلش نهفته است؛ اما وقتی ناراحتم، متوجه ناراحتی‌ام نمی شود. اما برای حرف زدن با او باید از قبل مطمئن باشم که خسته نیست، حوصله دارد و موضوع به نظرش مهم می‌آید. اما اگر مشکلی داشته باشم، معمولاً راه‌حل می‌دهد، نه اینکه بخواهد بفهمد چه احساسی دارم. اما گاهی در تمام روزهایی که کنار هم هستیم، احساس می‌کنم کسی را ندارم که واقعاً بتوانم با او حرف بزنم.

هیچ زمان مشخصی ندارد. ممکن است صبح زود باشد یا بعد از ظهر. مشغول مطالعه و کار باشم یا پختن غذا، در هر صورت، پسرم به سراغم می‌آید و می‌گوید: «مامان حوصله‌ام سررفته.» معمولاً می‌دانم چرا حوصله‌اش سر رفته. می‌توانم حدس بزنم که منتظر است برادرش از مدرسه برگردد و هم‌بازی داشته باشد یا نمی‌خواهد تکالیفش را انجام دهد و دنبال بهانه است. گرسنه است و غذا می‌خواهد یا دلش می‌خواهد هر چه سریع‌تر از خانه بیرون بزنیم. اما من هر بار دچار اضطراب می‌شوم. والدین زیادی مثل من با شنیدن این جمله دچار کلافگی و اضطراب می‌شوند چون گمان می‌کنند و ظیفه‌ی والدگری‌شان است که همیشه بچه را سرگرم نگه دارند و برایش فعالیتی ترتیب دهند. گمان می‌کنند اگر بچه حوصله‌اش سر برود و کاری برای انجام دادن نداشته باشد یا وسیله‌ای برای سرگرمی، دست به خراب‌کاری می‌زند یا آن‌قدر نق می‌زند تا روز شما را هم خراب کند و البته انگار کودکی که روی مبل دراز کشیده و نمی‌داند چطور خودش را سرگرم کند، نشانه‌ای از ضعف برنامه‌ریزی والدین است. در روزهایی که کلاس‌های آموزشی، اسباب‌بازی‌های رنگارنگ، بازی‌های دیجیتال و انواع سرگرمی‌ در دسترس‌اند، چرا باید اجازه بدهیم کودک‌مان بی‌حوصله بماند؟ برای برخی از والدین هم، شنیدن این جمله یعنی باید دست به کار شوند. شاید پیشنهاد بدهند کارتون ببیند، بازی تازه‌ای به او معرفی کنند، سراغ اسباب‌بازی‌هایش برود یا با هم کاری انجام دهند. اگر هیچ‌کدام جواب ندهد، ممکن است تلفن همراهی به دستش بدهند تا دست‌کم چند دقیقه از این بی‌حوصلگی خلاص شود.

گاهی زندگی را به آینده‌ای موکول می‌کنیم که هنوز نرسیده است. می‌گوییم وقتی وزنم کمتر شد، لباس‌های بهتری می‌پوشم. وقتی اعتمادبه‌نفسم بیشتر شد، کسب‌وکار خودم را راه می‌اندازم. وقتی حالم بهتر شد، دوباره دوستانم را می‌بینم. وقتی خانه مرتب شد، مهمان دعوت می‌کنم. چندتا کتاب دیگر درباره‌ی نویسندگی بخوانم بعد شروع به نوشتن می‌کنم. وقتی آدم بهتری شدم، بالأخره از زندگی‌ام راضی خواهم بود و شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که خیلی از این جمله‌ها در ظاهر نشانه‌ی آگاهی و رشدند. داریم روی خودمان کار می‌کنیم، کتاب می‌خوانیم، ورزش می‌کنیم، مهارت یاد می‌گیریم، روان‌شناسی می‌خوانیم، عادت‌های بد را کنار می‌گذاریم و سعی می‌کنیم نسخه‌ی بهتری از خودمان بسازیم. اما شاید در این میان چیزی هست که اشتباه پیش می‌رود و آن این است که رشد کردن، از یک انتخاب تبدیل می‌شود به پیش‌شرط زندگی کردن. انگار یک «منِ بهتر» در آینده وجود دارد که اگر روزی به او رسیدیم، اجازه داریم بالأخره زندگی را شروع کنیم.

لابد شما هم مثل من تجربهاش را دارید که کاری را با شوق و ذوق شروع کنید، اما هنوز چند قدم از آن نگذشته با فکری که میگوید: «پس کی تموم میشه» دست به گریبان شوید. کتابی را باز کردهایم و بهجای اینکه از خواندنش لذت ببریم، ذهنمان میرود سراغ تعداد صفحات باقیمانده. ورزش را شروع کردهایم و هنوز بدنمان فرصت نکرده با آن آشنا شود، اما ما دنبال نتیجه میگردیم. یک دورهی آموزشی ثبتنام کردهایم و چند جلسه نگذشته، نگرانیم که چرا تمامش نکردهایم. برای خودمان یک پروژه تعریف کردهایم و ناگهان خودِ پروژه تبدیل میشود به یک وظیفهی دیگر. چیزی که باید هرچه زودتر از فهرست کارهای ناتماممان خط بخورد. حتی گاهی چیزی را فقط برای لذت شروع میکنیم، اما خیلی زود آن را به «پروژه» تبدیل میکنیم. این یک کتاب باید تمام شود. باید فلان سریال در این هفته تمام شود. یکسال است که زبان میخوانم، امسال باید تمامش کنم. برای برخی از ما شروع به امید «کی تمام میشود» زیباست. گاهی مسئله این نیست که کاری را دوست نداریم. اتفاقا ًبا شوق شروعش کردهایم. روزهای اول هم، همهچیز تازه و هیجانانگیز است. اما کمی که میگذرد کار طولانیتر از چیزی میشود که فکر میکردیم. نتیجه هنوز چشمگیر نیست. پیشرفتمان کند است. چند روز یا چند هفته گذشته و هنوز آن آدمی نشدهایم که در خیال خودمان قرار بود باشیم. اینجاست که انگیزه شروع به مردن میکند و از خودمان ناامید میشویم. ته کشیدن انگیزه بهخاطر نتوانستن نیست، به خاطر عدم تحمل هنوز نتوانستن است

خانه را مرتب می‌کنی، ظرف‌ها را می‌شویی، لباس‌ها را می‌شویی و تا می‌کنی، غذا درست می‌کنی، خرید می‌کنی، دستمال می‌کشی، حمام را تمیز می‌کنی، تخت‌ها را مرتب می‌کنی و بعد برای دیدن نتیجه‌ی چندساعت کار، با یک لیوان چای در دست، می‌ایستی و به خانه نگاه می‌کنی. تمیز است. مرتب است. همه‌چیز سر جایش است. اما هم من، هم تو و هم همه‌ی زن‌های دیگر می‌دانیم که خیلی زود دوباره همه‌چیز شروع می‌شود. چندساعت بعد، ظرفی برای شستن هست. لباس‌هایی برای تمیز و اتو شدن. غذایی برای پختن. سطل زباله‌ای برای خالی کردن و اتاقی که دوباره به‌هم ریخته است. خانه‌داری یکی از معدود کارهایی است که نتیجه‌اش دائماً پاک می‌شود. هرچقدر هم خوب انجامش بدهی، خانه دوباره کثیف می‌شود و شاید یکی از دلایلی که بسیاری از آدم‌هایی که مسئولیت اصلی خانه را بر عهده دارند، در پایان روز احساس می‌کنند «هیچ کاری نکرده‌اند»، همین باشد که بخش بزرگ کاری که انجام داده‌اند، تا پایان روز دیگر قابل دیدن نیست.

«من همینم که هستم» جمله‌ی کوتاهی است که خیلی وقت‌ها با حس قدرت و اعتمادبه‌نفس گفته می‌شود. انگار آدم بالأخره خودش را پیدا کرده و دیگر قرار نیست برای راضی کردن دیگران تغییر کند. اما همیشه هم این‌طور نیست. گاهی پشت این جمله، نه پذیرش خود، بلکه خستگی از تلاش، ترس از تغییر یا حتی ناتوانی در روبرو شدن با بعضی از ضعف‌هایمان پنهان شده است. زنی را تصور کنید که سال‌هاست می‌خواهد به یک رژیم غذایی پایبند بماند و جسمی سالم داشته باشد، اما همین که پای غذا وسط می‌آید، اراده‌اش را از دست می‌دهد. چنین فردی بعد از گذراندن سال‌های سال که تک‌تک سلول‌های مغزش همیشه به لاغر شدن و داشتن بدن سالم فکر می‌کرده، اما تلاش چشمگیر برای به دست آوردنش نکرده است، به خودش می‌گوید: «من همینم که هستم، باید اینو بپذیرم» ذهن این فرد خسته است چون همیشه به آن فکر کرده، اما هنوز تلاش سالمی در این زمینه انجام نداده است. فقط خسته است و همین باعث فرار او از تغییر می‌شود. «همین که هستم» چنین فردی نه از سر پذیرش خود که از خستگی و ناتوانی در روبرو شدن با تغییر است. پذیرش خود یعنی بتوانیم خودمان را با همه قوت‌ها و ضعف‌هایمان ببینیم و ارزش انسانی‌مان را وابسته به بی‌نقص بودن ندانیم. اما این با اینکه بگوییم «من همینم و قرار نیست هیچ چیزم را تغییر بدهم» فرق دارد. اتفاقاً شاید یکی از سخت‌ترین بخش‌های رشد شخصی همین باشد که بفهمیم کجا باید خودمان را بپذیریم و کجا تغییر کنیم.

گاهی اتفاق خوبی برایمان می‌افتد؛ خبری که مدت‌ها منتظرش بوده‌ایم، یک موفقیت کوچک، سفری هیجان‌انگیز، ملاقات یک دوست عزیز، بعدازظهری آرام در کنار خانواده، یا حتی یک صبح معمولی که برای چند ساعت هیچ اتفاق بدی در آن نیفتاده است باید خوشحال‌مان کند. اما ناگهان چیزی درون‌مان می‌گوید: «خیلی هم خوشحال نباش.» شاید حتی دلیل مشخصی هم برای این احساس نداشته باشیم. فقط یک دلشوره‌ی نامعلوم که مرجعش را هم نمی‌دانیم، سراغ‌مان می‌آید. انگار خوشی زیادی، خیلی هم خوب نیست. بعضی‌ها بعد از یک اتفاق خوب، به‌جای لذت بردن، منتظر اتفاق بد بعدی می‌مانند. بعضی‌ها وقتی می‌بینند آدمی که دوستش دارند در رنج است، از شادی خودشان خجالت می‌کشند. بعضی‌ها موفقیتی به دست می‌آورند اما نمی‌توانند آن را جشن بگیرند؛ انگار خوشحال بودن درباره‌ی موفقیت‌شان نوعی خودخواهی است. و بعضی‌ها حتی وقتی زندگی برای چند لحظه با آن‌ها مهربان می‌شود، احساس می‌کنند باید بابت این مهربانی عذرخواهی کنند. انگار خوشحالی را بلد نیستیم.

برخی زن‌ها از صبح که بیدار می‌شوند خود را مسئول اداره کردن یک جهان کوچک می‌دانند. بچه باید چه ساعتی بیدار شود، چه بخورد، تکالیفش را کی انجام دهد، همسرش چه چیزی بخورد که مریض نشود، مهمانی چه ساعتی تمام شود، خانه چه شکلی باشد، لباس‌ها کجا باشند، چه کسی چه کاری را انجام دهد و حتی اینکه دیگران چگونه با او رفتار کنند. اگر چیزی طبق برنامه پیش نرود، اضطراب می‌گیرد و دلش آشوب می‌شود. اگر همسرش کاری را به شیوه‌ی خودش انجام دهد، ممکن است بگوید: «ولش کن، خودم انجام می‌دم» اگر فرزندش تصمیمی ‌بگیرد که به نظر او درست نیست، مدام توضیح می‌دهد، هشدار می‌دهد و گاهی آن‌قدر پیگیری می‌کند تا کودک بالأخره همان کاری را انجام دهد که او می‌خواهد. از بیرون ممکن است این زن را «سخت‌گیر»، «وسواسی» یا «کنترل‌گر» ببینیم. اما پشت بسیاری از این رفتارها، چیزی پیچیده‌تر از میل به سلطه وجود دارد: ترس از اینکه «اگر کنترل را رها کنم، همه‌چیز از دستم خارج می‌شود».

اولین بار که کودک‌مان زمین می‌خورد، معمولاً دستش را می‌گیریم و بلندش می‌کنیم. اگر اسباب‌بازی‌اش خراب شود، دنبال راهی می‌گردیم که درستش کنیم. اگر در مسابقه ببازد، شاید بلافاصله بگوییم: «اشکال نداره، دفعه‌ی بعد می‌بری.» ما والدین عادت داریم درد بچه‌هایمان را هرچه سریع‌تر کم کنیم. طبیعی هم هست. دیدن ناراحتی کودک آسان نیست. اما گاهی آن‌قدر برای نجات دادن او از شکست عجله می‌کنیم که فرصت مهمی را از او می‌گیریم: فرصت اینکه بفهمد می‌شود شکست خورد و باز هم ادامه داد. قرار نیست کودک‌مان را از شکست محافظت کنیم. قرار است به او یاد بدهیم شکست، هرچقدر هم تلخ، پایان راه نیست.