کودکی که هرگز حوصله‌اش سر نمی‌رود، چه چیزی را از دست می‌دهد؟
مامان حوصله‌ام سررفته
هیچ زمان مشخصی ندارد. ممکن است صبح زود باشد یا بعد از ظهر. مشغول مطالعه و کار باشم یا پختن غذا، در هر صورت، پسرم به سراغم می‌آید و می‌گوید: «مامان حوصله‌ام سررفته.» معمولاً می‌دانم چرا حوصله‌اش سر رفته. می‌توانم حدس بزنم که منتظر است برادرش از مدرسه برگردد و هم‌بازی داشته باشد یا نمی‌خواهد تکالیفش را انجام دهد و دنبال بهانه است. گرسنه است و غذا می‌خواهد یا دلش می‌خواهد هر چه سریع‌تر از خانه بیرون بزنیم. اما من هر بار دچار اضطراب می‌شوم. والدین زیادی مثل من با شنیدن این جمله دچار کلافگی و اضطراب می‌شوند چون گمان می‌کنند و ظیفه‌ی والدگری‌شان است که همیشه بچه را سرگرم نگه دارند و برایش فعالیتی ترتیب دهند. گمان می‌کنند اگر بچه حوصله‌اش سر برود و کاری برای انجام دادن نداشته باشد یا وسیله‌ای برای سرگرمی، دست به خراب‌کاری می‌زند یا آن‌قدر نق می‌زند تا روز شما را هم خراب کند و البته انگار کودکی که روی مبل دراز کشیده و نمی‌داند چطور خودش را سرگرم کند، نشانه‌ای از ضعف برنامه‌ریزی والدین است. در روزهایی که کلاس‌های آموزشی، اسباب‌بازی‌های رنگارنگ، بازی‌های دیجیتال و انواع سرگرمی در دسترس‌اند، چرا باید اجازه بدهیم کودک‌مان بی‌حوصله بماند؟ برای برخی از والدین هم، شنیدن این جمله یعنی باید دست به کار شوند. شاید پیشنهاد بدهند کارتون ببیند، بازی تازه‌ای به او معرفی کنند، سراغ اسباب‌بازی‌هایش برود یا با هم کاری انجام دهند. اگر هیچ‌کدام جواب ندهد، ممکن است تلفن همراهی به دستش بدهند تا دست‌کم چند دقیقه از این بی‌حوصلگی خلاص شود.
مشاور :
مریم کمالی
چرا لازم نیست همیشه برای سرگرم کردن فرزندان‌مان کاری انجام دهیم؟
شاید بد نباشد گاهی به این موقعیت از زاویه‌ی دیگری نگاه کنیم. آیا واقعاً وظیفه‌ی ماست که برای تمام لحظه‌های زندگی فرزندمان برنامه‌ای داشته باشیم؟ آیا هر دقیقه‌ای که کودک در آن سرگرم نیست، دقیقه‌ای ازدست‌رفته است؟
ما معمولاً نگرانیم که مبادا فرزندمان چیزی را یاد نگیرد، از هم‌سالانش عقب بماند یا وقتش را بیهوده تلف کند. به همین دلیل، تلاش می‌کنیم زمان او را با فعالیت‌های مفید و سازنده پُر کنیم. بااین‌حال، در میان این همه تلاش برای فراهم کردن فرصت‌های رشد، ممکن است چیزی را فراموش کنیم: کودک برای شناختن خودش، کشف علایقش و یاد گرفتن اینکه چگونه با دنیای اطرافش ارتباط برقرار کند، به زمانی نیاز دارد که از پیش برایش برنامه‌ریزی نشده باشد.
ضرورت بی‌حوصلگی
تصور کنید یک روز تعطیل است. کارهای خانه را تا حدی انجام داده‌اید و می‌خواهید کمی بنشینید و کتاب بخوانید. فرزندتان به سراغ شما می‌آید و می‌گوید حوصله‌ام سر رفته. پیشنهاد می‌دهید لگوهایش را بیاورد، اما کودک علاقه‌ای نشان نمی‌دهد. می‌گوید با لگو بازی کرده و دیگر حوصله‌اش را ندارد. پیشنهاد دیگری می‌دهید، بعد پیشنهاد سوم و چهارم. سرانجام، وقتی هیچ‌کدام جواب نمی‌دهد، کلافه می‌شوید و می‌گویید: «خب، خودت یه کاری بکن! مگه من باید همیشه سرگرمت کنم؟»
این موقعیت برای بسیاری از خانواده‌ها آشناست. کودک انتظار دارد کسی برایش کاری پیدا کند و والدین هم احساس می‌کنند باید راه‌حلی ارائه دهند. در نهایت، هر دو ناراضی‌اند: کودک همچنان بی‌حوصله است و والدین احساس می‌کنند تمام تلاش‌شان بی‌نتیجه مانده است.
وقتی هر بار که کودک می‌گوید حوصله‌اش سر رفته، ما فوراً فعالیتی برایش پیدا می‌کنیم، ممکن است فرصت کمتری برای تمرین یک مهارت مهم داشته باشد: اینکه خودش به این فکر کند که چه کاری دوست دارد انجام دهد و چگونه می‌تواند آن را آغاز کند.
آیا بی‌حوصلگی می‌تواند برای رشد کودک مفید باشد؟
در روان‌شناسی، بی‌حوصلگی یا ملال معمولاً به تجربه‌ای ناخوشایند گفته می‌شود که در آن فرد تمایل دارد کاری رضایت‌بخش انجام دهد، اما در پیدا کردن فعالیتی که بتواند توجهش را درگیر کند، با مشکل مواجه است. این وضعیت ممکن است زمانی اتفاق بیفتد که فعالیت موجود برای فرد بیش از حد تکراری باشد یا نتواند نیاز او به درگیری ذهنی را برآورده کند.
پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده‌اند که ملال صرفاً یک احساس منفی نیست؛ می‌تواند مانند علامتی عمل کند که به ما می‌گوید وضعیت فعلی رضایت‌بخش نیست و باید فعالیت دیگری پیدا کنیم. بااین‌حال، این به آن معنا نیست که بی‌حوصلگی همیشه مفید است یا تجربه‌ی ملال به‌خودی‌خود خلاقیت را افزایش می‌دهد. تأثیر آن به شرایط، ویژگی‌های فرد و کاری که پس از آن انجام می‌دهد بستگی دارد.
برای کودک، یکی از پیامدهای احتمالی این وضعیت آن است که به‌تدریج به جستجوی فعالیتی تازه برانگیخته شود.
کودک تصمیم می‌گیرد
در زندگی بسیاری از کودکان امروز، بخش قابل‌توجهی از زمان با فعالیت‌هایی می‌گذرد که بزرگ‌سالان برایشان انتخاب کرده‌اند. کلاس زبان، ورزش، نقاشی، برنامه‌های آموزشی و حتی بعضی بازی‌ها با هدف مشخصی طراحی می‌شوند. کودک قرار است مهارت معینی را یاد بگیرد، نتیجه‌ای به دست بیاورد یا مرحله‌ای را پشت سر بگذارد.
این فعالیت‌ها می‌توانند ارزشمند باشند. یادگیری مهارت‌های تازه، حضور در جمع هم‌سالان و تجربه‌ی فعالیت‌های متنوع، فرصت‌های مهمی برای رشد کودک فراهم می‌کنند. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تمام وقت آزاد کودک هم به ادامه‌ی همین برنامه‌ها اختصاص پیدا کند.
کودکی که با چند بالش برای خودش خانه می‌سازد، با خواهرش نقش فروشنده و مشتری را بازی می‌کند یا در حیاط به‌دنبال حشرات می‌گردد، الزاماً وقتش را تلف نمی‌کند. او ممکن است در حال تجربه کردن، پرسیدن، آزمودن و ساختن دنیایی باشد که در آن می‌تواند تصمیم‌گیرنده‌ی اصلی باشد.
آیا برای خلاق بودن باید حوصله‌مان سر برود؟
در سال‌های گذشته، پژوهش‌گران بارها به رابطه‌ی میان ملال و خلاقیت پرداخته‌اند. یکی از مطالعات شناخته‌شده در این زمینه، پژوهشی است که در سال 2019 منتشر شد. پژوهش‌گران در چند آزمایش، از جمله با استفاده از فعالیت‌های تکراری، رابطه میان تجربه ملال و عملکرد خلاقانه را بررسی کردند. نتایج بعضی از این آزمایش‌ها نشان داد که تجربه‌ی ملال می‌تواند در شرایط خاص با عملکرد خلاقانه بیشتر همراه باشد.
بااین‌حال، نباید نتیجه بگیریم که هرچه کودک بیشتر حوصله‌اش سر برود، خلاق‌تر خواهد شد. شواهد علمی چنین رابطه‌ی ساده و قطعی‌ای را تأیید نمی‌کنند. ملال طولانی و آزاردهنده می‌تواند ناخوشایند باشد و اگر کودک برای مدت زیادی بدون حمایت یا امکان دسترسی به فعالیت مناسب بماند، لزوماً اتفاق سازنده‌ای رخ نخواهد داد.
نکته‌ی مهم‌تر این است که برای تجربه کردن خلاقیت، همیشه لازم نیست فعالیتی از پیش طراحی شده باشد.
برای مثال، ممکن است کودکی در یک بعدازظهر بارانی، وقتی نمی‌تواند به پارک برود، از مادرش بخواهد با او بازی کند. مادر می‌تواند برایش یک بازی آماده کند. اما می‌تواند راه دیگری هم در پیش بگیرد. شاید بگوید: «بیا ببینیم با این وسایلی که داریم چه چیزی می‌تونیم درست کنیم.»
بعد چند جعبه‌ی مقوایی، کاغذ، مداد و چسب در اختیارش بگذارد و اجازه دهد خودش ایده‌پردازی کند. شاید کودک چیزی بسازد که از نظر بزرگ‌سالان نامرتب یا حتی بی‌معنا باشد. شاید هم بعد از چند دقیقه منصرف شود. این هم بخشی از تجربه‌ی اوست.
هدف این نیست که از هر لحظه بی‌حوصلگی، یک فرصت آموزشی بزرگ بسازیم. اگر قرار باشد حتی بازی آزاد هم به فعالیتی برای پرورش خلاقیت، تقویت مهارت، حل مسئله یا افزایش بهره‌وری کودک تبدیل شود، باز هم از او خواسته‌ایم که دائماً در حال پیشرفت باشد.
ا
ولین پاسخ: موبایل
امروزه یکی از سریع‌ترین راه‌های پایان دادن به بی‌حوصلگی کودک، در اختیار گذاشتن تلفن همراه یا تبلت است. کودک می‌گوید حوصله‌اش سر رفته و ما هم برای اینکه به کارمان برسیم یا از شنیدن مکرر این جمله خلاص شویم، دستگاهی به دستش می‌دهیم.
این تصمیم همیشه از بی‌توجهی والدین ناشی نمی‌شود. گاهی مادر یا پدر خسته است، کارهای عقب‌افتاده دارد یا واقعاً نمی‌تواند همان لحظه با کودک بازی کند. در چنین شرایطی، استفاده‌ی محدود و متناسب با سن کودک از محتوای دیجیتال ممکن است بخشی از زندگی روزمره‌ی خانواده باشد.
اما مسئله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که صفحه‌ی نمایش تقریباً به تنها راه کنار آمدن با بی‌حوصلگی تبدیل شود. در این صورت، کودک ممکن است کمتر فرصت پیدا کند که راه‌های دیگری برای سرگرم شدن پیدا کند. از بازی با وسایل ساده و نقاشی گرفته تا خیال‌پردازی، کتاب خواندن یا گفتگو با دیگران.
البته باید مراقب باشیم که این رابطه را بیش از حد ساده نکنیم. استفاده از صفحه نمایش به‌خودی‌خود به این معنا نیست که کودک توانایی بازی مستقل را از دست خواهد داد. نوع محتوا، مدت استفاده، سن کودک، کیفیت تعامل با والدین و میزان فرصت‌های دیگر برای بازی هم اهمیت دارند.
لازم نیست همیشه آماده باشید
در تربیت کودک، گاهی مهم است که به‌جای پرسیدن اینکه «چطور می‌توانم همین الان حوصله‌اش را سر جایش بیاورم؟»، سؤال دیگری از خودمان بپرسیم: «آیا لازم است هر بار این احساس ناخوشایند را فوراً از بین ببرم؟»
یکی از دشواری‌های والدگری این است که گاهی از خودمان انتظار داریم همیشه در دسترس، صبور، خلاق و آماده باشیم. باید با کودک بازی کنیم، به پرسش‌هایش پاسخ بدهیم، به او آموزش بدهیم، احساساتش را درک کنیم و مراقب باشیم هیچ فرصتی را برای رشد از دست ندهد. در چنین شرایطی، حتی لحظه‌ای که کودک نمی‌داند چه کار کند، ممکن است به وظیفه تازه‌ای برای والدین تبدیل شود.
گاهی می‌توانیم به کودک بگوییم: «می‌فهمم حوصله‌ات سر رفته. من الان باید نیم ساعت استراحت کنم. می‌تونی فعلاً نقاشی بکشی، کتابت رو نگاه کنی یا ببینی دوست داری چه بازی‌ای انجام بدی. اگر چیزی لازم داشتی، من اینجام.»
این جمله به معنای نادیده گرفتن کودک نیست. ما احساسش را شنیده‌ایم، چند امکان در اختیارش گذاشته‌ایم و در عین حال، حد و مرز توانایی خودمان را هم مشخص کرده‌ایم.
اگر کودک خیلی کوچک است، ناراحتی‌اش شدید است یا هنوز نمی‌تواند به‌تنهایی فعالیتی پیدا کند، ممکن است به همراهی بیشتری نیاز داشته باشد. می‌توانیم چند دقیقه کنارش بنشینیم، بازی را با هم شروع کنیم و بعد به او فرصت بدهیم ادامه‌اش دهد. هدف، مستقل کردن ناگهانی کودک نیست. هدف، فراهم کردن فرصت‌های کوچک و متناسب با سن او برای تمرین استقلال است.
از بی‌حوصلگی کودک نترسیم
گاهی در واکنش به توصیه‌هایی درباره‌ی اهمیت بازی مستقل، ممکن است به نقطه‌ی مقابل برسیم و تصور کنیم هرچه کودک بیشتر به حال خودش گذاشته شود، بهتر رشد می‌کند. این برداشت هم دقیق نیست.
همه‌ی کودکان به یک اندازه از بازی مستقل لذت نمی‌برند. بعضی از آن‌ها برای شروع بازی به همراهی بزرگ‌سال نیاز دارند. برخی به‌دلیل تفاوت‌های رشدی یا شرایط فردی، در پیدا کردن فعالیت مناسب یا ادامه دادن آن دشواری بیشتری دارند. کودکانی که در محیط زندگی‌شان فضای امن، وسایل مناسب یا فرصت کافی برای بازی ندارند نیز نمی‌توانند صرفاً با شنیدن جمله‌ی «برو برای خودت بازی کن» این مهارت را یاد بگیرند.
علاوه بر این، اگر بی‌حوصلگی کودک دائمی است، با ناراحتی شدید همراه می‌شود یا در کنار آن نشانه‌هایی مانند کناره‌گیری مداوم از فعالیت‌های موردعلاقه، اُفت محسوس عملکرد یا تغییرات نگران‌کننده در خواب و خلق‌وخو دیده می‌شود، بهتر است به‌جای نسبت دادن همه‌چیز به کمبود سرگرمی، شرایط او را دقیق‌تر بررسی کنیم.
بنابراین، نه باید از هر لحظه بی‌حوصلگی بترسیم و نه لازم است آن را به هدفی تربیتی تبدیل کنیم. ما می‌توانیم محیطی امن و غنی از فرصت‌های بازی برای کودک فراهم کنیم، با او وقت بگذرانیم، به علایقش توجه کنیم و هرجا لازم بود کمکش کنیم. در عین حال، می‌توانیم به او اجازه بدهیم گاهی خودش تصمیم بگیرد چه کاری انجام دهد.
سال شصت ویکم.شماره2965