وقتی از اقتصاد یک کشور سخن میگوییم، معمولاً ذهنمان بهسمت کارخانهها، بانکها، بازارها، شرکتهای تجاری، صادرات و واردات میرود. شاخصهای اقتصادی نیز عمدتاً میزان تولید، سرمایهگذاری، اشتغال رسمی و درآمدهای ثبتشده را اندازهگیری میکنند. اما در کنار این اقتصاد آشکار، بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی در فضایی جریان دارد که کمتر در آمارها دیده میشود: خانه. هر روز میلیونها زن در سراسر کشور، ساعتهای زیادی را صرف پختوپز، نظافت، شستوشو، خرید مایحتاج، مراقبت از کودکان، رسیدگی به سالمندان، آموزش فرزندان، مدیریت هزینههای خانواده و فراهمکردن محیطی مناسب برای زندگی میکنند. این فعالیتها اگرچه غالباً بدون دریافت دستمزد انجام میشوند، اما از نظر اقتصادی کاملاً واقعی و اثرگذارند. تصور کنیم یک خانواده تصمیم بگیرد تمام خدماتی را که مادر خانواده در طول روز ارائه میدهد از بازار خریداری کند. برای تهیهی غذا باید آشپز استخدام کند، برای نظافت منزل به نیروی خدماتی نیاز دارد، برای نگهداری از کودکان باید هزینهی مهدکودک یا پرستار بپردازد. برای آموزش و مراقبت فرزندان نیز باید مبالغ قابلتوجهی هزینه کند. افزون بر اینها، مدیریت امور منزل، برنامهریزی خرید، مراقبت عاطفی و هماهنگی فعالیتهای اعضای خانواده نیز به خدمات تخصصی و زمان نیاز دارد. اینکه برای یک فعالیت دستمزدی پرداخت نمیشود، به معنای بیارزشبودن آن نیست. تفاوت اصلی میان کار خانگی و بسیاری از مشاغل دیگر، در شیوهی محاسبه و پرداخت دستمزد است، نه در اصل ارزش اقتصادی فعالیت. در جامعهی ایران که خانواده همچنان مهم است، نادیدهگرفتن ارزش اقتصادی کار خانگی زنان، به معنای نادیدهگرفتن بخشی مهم از ظرفیت تولید و رفاه ملی است.
محمد لطفی زاده
کار زن؛ سرمایهای برای خانواده و جامعه
یکی از اشتباهات رایج در ارزیابی جایگاه اقتصادی زنان، محدودکردن مفهوم کار به فعالیتهایی است که در برابر آنها حقوق ماهانه یا دستمزد دریافت میشود. چنین تعریفی بخش بزرگی از تلاش اقتصادی زنان را از دایره محاسبات خارج میکند.
کار، در مفهوم گستردهی خود، هر فعالیت هدفمندی است که برای تولید کالا یا ارائهی خدمت انجام میشود. زنی که در خانه به مراقبت از کودک، تهیه غذا، مدیریت مصرف، آموزش و رسیدگی به امور اعضای خانواده میپردازد، در حال ارائهی خدماتی واقعی است؛ خدماتی که به استمرار زندگی اقتصادی و اجتماعی کمک میکنند.
اهمیت کار زنان را میتوان در سه سطح بررسی کرد:
سطح فردی: فعالیت زنان میتواند زمینهی استقلال مالی، افزایش اعتمادبهنفس، شکوفایی استعدادها، رشد علمی و حرفهای و احساس مشارکت مؤثر در جامعه را فراهم کند. این آثار فقط به اشتغال بیرون از خانه محدود نیستند. مدیریت موفق یک خانواده، تربیت فرزندان و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی نیز میتوانند زمینهساز رشد و اثرگذاری زنان باشند.
سطح خانوادگی: درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی زن، در کنار مدیریت صحیح منابع و انجام فعالیتهای خانگی، میتواند قدرت مالی خانواده را افزایش دهد. گاهی درآمد یک زن شاغل، هزینهی تحصیل فرزندان، درمان، مسکن یا پسانداز خانواده را تأمین میکند و گاهی نیز صرفهجویی حاصل از مدیریت اقتصادی زن خانهدار، همان نقش را ایفا میکند.
سطح اجتماعی: زنان با فعالیتهای علمی، فرهنگی، آموزشی، درمانی، اقتصادی، تولیدی و اجتماعی خود، در توسعهی جامعه مشارکت میکنند. حتی فعالیت خانگی زنان نیز با تربیت نسل آینده، مراقبت از سرمایهی انسانی و کاهش هزینههای عمومی مراقبت، آثار اجتماعی گستردهای دارد.
در حقیقت، خانوادهی سالم و توانمند یکی از زیرساختهای مهم توسعهی اقتصادی است و زنان در شکلگیری و استمرار این زیرساخت نقش اساسی دارند.
نگاه اسلام به نقشآفرینی اقتصادی و اجتماعی زن
از منظر اسلام، زن موجودی دارای کرامت، اراده، شخصیت مستقل و مسئولیت اجتماعی است. آموزههای اسلامی نهتنها فعالیت علمی و اجتماعی زنان را نفی نمیکنند، بلکه در چارچوب ارزشهای دینی، زمینههای متعددی برای مشارکت و اثرگذاری آنان به رسمیت میشناسند.
خداوند در آیهی ۳۲ سورهی نساء میفرماید: لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ، مردان از آنچه به دست میآورند بهرهای دارند و زنان نیز از آنچه به دست میآورند بهرهمندند.
همچنین در آیهی ۹۷ سورهی نحل، پاداش عمل صالح را برای زن و مرد به رسمیت میشناسد و میفرماید هرکس، زن یا مرد، با ایمان عمل صالح انجام دهد، زندگی پاکیزهای خواهد داشت.
در سیرهی پیامبر اکرمصلیاللهعلیهوآله نیز نمونههای روشنی از فعالیت اقتصادی زنان وجود دارد. بانو خدیجهسلاماللهعلیها از چهرههای برجستهی اقتصادی عصر خود بود و فعالیتهای تجاری ایشان در تاریخ اسلام شناخته شده است. حضرت فاطمه زهراسلاماللهعلیها نیز در کنار جایگاه عبادی و خانوادگی، شخصیتی فعال در عرصههای اجتماعی، علمی و دفاع از ارزشهای اسلامی داشتند.
البته از منظر فقه اسلامی، میان حق زن برای فعالیت اقتصادی و تکلیف مالی مرد در تأمین نفقهی خانواده تفاوت وجود دارد. در فقه اسلامی، اصل بر آن است که زن مالک مستقل درآمد و دارایی خویش است و الزام شرعی به تأمین هزینههای خانواده بر عهدهی او قرار نگرفته است. بنابراین، اشتغال زن و مشارکت اقتصادی او میتواند انتخابی آگاهانه و متناسب با شرایط و مصالح خانواده باشد، نه تکلیفی که بهطور یکسان بر همهی زنان تحمیل شود. این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حمایت از اشتغال زنان نباید بهانهای برای کنار گذاشتن مسئولیت مردان در تأمین معاش خانواده شود. همانطور که خانهداری زنان نیز نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن حقوق، شخصیت و نیازهای اقتصادی آنان باشد.
خانهداری؛ فعالیتی مولد که در آمارها دیده نمیشود
یکی از مهمترین مفاهیم در اقتصاد جدید، «کار بدون مزد» و بهویژه «اقتصاد مراقبت» است. اقتصاد مراقبت به مجموعه فعالیتهایی اشاره دارد که برای نگهداری، حمایت و تأمین نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی انسانها انجام میشود.
بخش مهمی از این فعالیتها در خانه صورت میگیرد و زنان سهم قابلتوجهی از آن را بر عهده دارند.
کار خانگی را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
1- خدمات مستقیم منزل: آشپزی، نظافت، شستوشو، اتوکشی، خرید و نگهداری وسایل.
2-مراقبت از اعضای خانواده: نگهداری از کودکان، مراقبت از سالمندان، رسیدگی به بیماران و حمایت از افراد دارای معلولیت.
3-آموزش و تربیت: کمک به تحصیل فرزندان، آموزش مهارتهای زندگی، انتقال ارزشهای فرهنگی و دینی و پرورش شخصیت اجتماعی کودکان.
4-مدیریت اقتصادی خانواده: برنامهریزی خرید، تنظیم هزینهها، جلوگیری از اسراف، مدیریت مصرف انرژی و مواد غذایی و ایجاد پسانداز.
5-مدیریت عاطفی و اجتماعی: ایجاد ارتباط میان اعضای خانواده، رسیدگی به نیازهای عاطفی، حل تعارضها و فراهمکردن محیطی مناسب برای رشد و آرامش اعضای خانواده.
نکتهی مهم آن است که همهی این فعالیتها صرفاً مصرفکنندهی منابع نیستند؛ بسیاری از آنها به تولید خدمات و ایجاد ارزش افزوده در سطح خانواده منجر میشوند.
برای مثال، مادری که با برنامهریزی مناسب از دورریز مواد غذایی جلوگیری میکند، در واقع به افزایش بهرهوری منابع اقتصادی خانواده کمک کرده است. زنی که با مراقبت و آموزش صحیح، زمینهی رشد علمی و اخلاقی فرزندان را فراهم میکند، در حال سرمایهگذاری بر سرمایهی انسانی آیندهی جامعه است. همچنین مراقبت از سالمندان در خانواده میتواند بخشی از هزینههایی را که در صورت نبود حمایت خانوادگی باید توسط مراکز خدماتی و نهادهای عمومی پرداخت شود، کاهش دهد. بنابراین، کار خانگی نهتنها ارزش مصرفی دارد، بلکه میتواند آثار اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم فراوانی ایجاد کند.
چگونه میتوان برای کار خانگی ارزش اقتصادی تعیین کرد؟
شاید این پرسش مطرح شود که وقتی فعالیتهای خانگی بدون دریافت دستمزد انجام میشوند، چگونه میتوان ارزش مالی آنها را محاسبه کرد؟ اقتصاددانان برای پاسخ به این پرسش، روشهای مختلفی پیشنهاد کردهاند که دو روش از آنها اهمیت بیشتری دارند.
روش نخست: هزینهی جایگزینی خدمات (Replacement Cost)
در این روش بررسی میشود که اگر فرد انجامدهنده کار خانگی حضور نداشت، خانواده برای خرید همان خدمات از بازار چه مبلغی باید پرداخت میکرد. برای مثال، اگر یک زن در طول هفته چندین وعده غذا آماده کند، هزینهی تهیه همان تعداد وعده غذا از طریق استخدام آشپز یا خرید خدمات غذایی محاسبه میشود. همچنین هزینهی نظافت، نگهداری کودک، مراقبت از سالمند و سایر خدمات نیز بهصورت جداگانه برآورد میشود. این روش به واقعیت بازار نزدیکتر است و امکان تفکیک خدمات مختلف را فراهم میکند.
روش دوم: هزینهی فرصت (Opportunity Cost)
در این روش ارزش زمانی که فرد به کار خانگی اختصاص داده است، بر اساس درآمدی محاسبه میشود که میتوانست در صورت استفاده از آن زمان در یک فعالیت اقتصادی دیگر به دست آورد. برای مثال، اگر یک زن دارای تخصص و مهارت حرفهای باشد و روزانه چند ساعت از وقت خود را به امور خانه اختصاص دهد، میتوان ارزش فرصت ازدسترفته اشتغال او را نیز در محاسبات اقتصادی لحاظ کرد. البته این روش ممکن است برای زنان مختلف نتایج متفاوتی داشته باشد؛ زیرا دستمزد فرضی یک فرد متخصص با فردی که امکان اشتغال رسمی محدودتری دارد، یکسان نیست.
نکتهی مهم آن است که ارزشگذاری اقتصادی کار خانگی به معنای تبدیل تمام روابط خانوادگی به رابطهی کارفرما و کارگر نیست. قرار نیست محبت مادرانه یا همکاری همسران به یک قرارداد تجاری تقلیل پیدا کند. هدف، آشکار کردن سهم اقتصادی فعالیتهایی است که در محاسبات متعارف نادیده گرفته میشوند.
نقش کار زنان در حمایت اقتصادی از خانواده
در شرایطی که خانوادههای ایرانی با افزایش هزینههای مسکن، خوراک، آموزش، درمان و سایر نیازهای زندگی روبرو هستند، نقش اقتصادی زنان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این نقش را نباید صرفاً در میزان درآمد مستقیم زنان خلاصه کرد. زن میتواند از چند مسیر به تقویت بنیهی اقتصادی خانواده کمک کند:
مشارکت در تأمین درآمد خانواده: اشتغال زنان در مشاغل متناسب با تخصص و شرایط خانوادگی، میتواند منابع درآمدی خانواده را افزایش دهد. این موضوع بهویژه در خانوادههایی که با مشکلات اقتصادی روبرو هستند، اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از زنان ایرانی در حوزههای آموزش، بهداشت، درمان، صنایع دستی، کشاورزی، خدمات، فناوری و فعالیتهای تولیدی حضور دارند. برخی نیز از طریق مشاغل خانگی، فروش اینترنتی و فعالیتهای کارآفرینانه، بدون نیاز به حضور تماموقت در محیطهای کاری، درآمد کسب میکنند. در چنین شرایطی، درآمد زن میتواند به بهبود سطح زندگی، افزایش پسانداز، تأمین هزینهی تحصیل فرزندان و کاهش آسیبپذیری اقتصادی خانواده کمک کند.
مدیریت منابع و کاهش هزینهها: گاهی نقش اقتصادی زن در خانه، نه از طریق کسب درآمد جدید، بلکه از طریق مدیریت صحیح منابع موجود آشکار میشود.
برنامهریزی برای خرید، مقایسهی قیمتها، استفادهی مناسب از مواد غذایی، جلوگیری از مصرف بیرویهی انرژی، تعمیر و استفاده مجدد از وسایل و پرهیز از خریدهای غیرضروری، همگی فعالیتهایی هستند که در کاهش هزینههای خانوار تأثیر مستقیم دارند. در شرایط تورمی، مدیریت اقتصادی خانواده اهمیت ویژهای پیدا میکند. خانوادهای که منابع محدود خود را بهدرستی مدیریت میکند، میتواند با همان میزان درآمد، سطح رفاه بهتری داشته باشد.
سرمایهگذاری بر آیندهی فرزندان: یکی از مهمترین ابعاد اقتصادی کار زنان، تربیت و آموزش فرزندان است. کودکی که در محیطی سالم، امن و برخوردار از مراقبت و آموزش مناسب رشد میکند، در آینده ظرفیت بیشتری برای تحصیل، اشتغال و مشارکت اجتماعی خواهد داشت. این موضوع از منظر اقتصاد، نوعی سرمایهگذاری بلندمدت بر سرمایهی انسانی جامعه است. خانواده با صرف زمان، انرژی و منابع برای تربیت فرزند، در حقیقت در شکلگیری نیروی انسانی آینده کشور مشارکت میکند. البته این مسئولیت نباید بهطور انحصاری بر دوش مادر گذاشته شود؛ پدر نیز در تربیت، آموزش و مراقبت از فرزندان مسئولیت مهمی دارد.
ایجاد امنیت اقتصادی در شرایط بحران: در برخی خانوادهها، بیکاری، بیماری، ازکارافتادگی یا کاهش درآمد مرد میتواند شرایط دشواری ایجاد کند. در چنین وضعیتی، توانمندی اقتصادی زن و برخورداری او از مهارتهای حرفهای میتواند به حفظ ثبات مالی خانواده کمک کند. از این منظر، آموزش مهارت، ایجاد فرصتهای شغلی مناسب و حمایت از کارآفرینی زنان، صرفاً اقدامی در جهت منافع فردی زنان نیست؛ بلکه میتواند بخشی از سیاستهای افزایش تابآوری اقتصادی خانوادهها باشد.
خانهداری و تولید ثروت ملی
یکی از محدودیتهای مهم شاخص تولید ناخالص داخلی این است که بخش قابلتوجهی از خدماتی را که در داخل خانواده و بدون پرداخت دستمزد تولید میشوند، بهعنوان تولید اقتصادی ثبت نمیکند. برای مثال، اگر مادری در خانه برای فرزند خود غذا آماده کند، این فعالیت معمولاً بهعنوان تولید ثبتشده در حسابهای ملی محسوب نمیشود؛ اما اگر همان غذا توسط یک رستوران تهیه و فروخته شود، ارزش اقتصادی آن در حسابهای بازار منعکس خواهد شد. به همین ترتیب، اگر مراقبت از کودک توسط مادر انجام شود، معمولاً در محاسبات تولید ناخالص داخلی دیده نمیشود؛ اما اگر خانواده برای این کار به مهدکودک یا پرستار مراجعه کند، هزینهی پرداختشده بهعنوان فعالیت اقتصادی ثبت میشود. این تفاوت نشان میدهد که شاخصهای متعارف اقتصادی، لزوماً تمام واقعیت تولید و رفاه جامعه را نشان نمیدهند.
محدودیتها و چالشهای زنان در کار خانگی
با وجود اهمیت فراوان فعالیتهای خانگی زنان، این حوزه با چالشهایی روبروست که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.
1- نامرئیبودن اقتصادی کار خانگی: مهمترین مشکل آن است که بخش بزرگی از فعالیتهای زنان خانهدار در آمارهای رسمی اشتغال و تولید ثبت نمیشود. در نتیجه، زنی که روزانه ساعتهای طولانی کار میکند، ممکن است در تقسیمبندیهای متعارف اقتصادی، شاغل محسوب نشود.
این مسئله میتواند در نگرش اجتماعی نیز اثرگذار باشد. گاهی بهدلیل نداشتن درآمد مستقل، فعالیت زن خانهدار کماهمیت تلقی میشود؛ درحالیکه ارزش اقتصادی کار او میتواند قابلتوجه باشد.
2- توزیع نابرابر مسئولیتهای خانوادگی: یکی از چالشهای مهم، تمرکز بیش از اندازهی مسئولیتهای خانگی بر زنان است.
پژوهشهای انجامشده در ایران نیز نشان دادهاند که سهم زنان از فعالیتهای خانگی بهمراتب بیشتر از مردان است. این مسئله بهویژه برای زنان شاغل دشوارتر میشود؛ زیرا آنان علاوه بر ساعات کار بیرون از خانه، همچنان با بخش عمدهای از مسئولیتهای منزل و مراقبت از فرزندان مواجه هستند. چنین وضعیتی میتواند موجب خستگی مزمن، کاهش فرصتهای استراحت، محدودشدن فعالیتهای اجتماعی و حتی کاهش فرصت پیشرفت شغلی زنان شود. راهحل این مسئله، کنار گذاشتن نقش خانوادگی زن نیست؛ بلکه باید مسئولیتهای خانوادگی به شکلی عادلانهتر و متناسب با شرایط اعضای خانواده تقسیم شوند.
3- نبود حمایتهای بیمهای و بازنشستگی کافی: زنان خانهدار، بهرغم سالها فعالیت اقتصادی و مراقبتی، ممکن است در دوران سالمندی با مشکلات مالی مواجه شوند. در بسیاری از موارد، زن خانهداری که تمام عمر خود را صرف نگهداری از خانواده کرده است، درآمد مستقل، سابقهی بیمه کافی یا مستمری متناسب با نیازهای دوران سالمندی ندارد. این مسئله بهویژه در شرایطی که همسر فوت کند، خانواده از هم بپاشد یا زن با مشکلات اقتصادی مواجه شود، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
4-دشواری جمع میان اشتغال و مسئولیتهای خانوادگی: بسیاری از زنان علاقهمندند در کنار ایفای نقش خانوادگی، از فرصتهای علمی و اقتصادی نیز بهرهمند شوند؛ اما ساعات کاری طولانی، رفتوآمد، نبود خدمات مراقبت از کودک و انعطافناپذیری محیطهای شغلی، این امکان را محدود میکند.
در برخی خانوادهها نیز انتظارات سنتی از زن شاغل تغییر چندانی نکرده است و او همچنان باید تقریباً تمام مسئولیتهای منزل را به تنهایی انجام دهد. بنابراین، حمایت از اشتغال زنان بدون توجه به شرایط خانوادگی و زیرساختهای مراقبتی، ممکن است به افزایش فشار بر آنان منجر شود.
5- ضعف حمایت از مشاغل خانگی: مشاغل خانگی میتوانند فرصتی مناسب برای فعالیت اقتصادی زنان باشند؛ بهویژه برای مادرانی که بهدلیل شرایط خانوادگی امکان حضور تماموقت در محیط کار را ندارند. با این حال، بسیاری از زنان در این مسیر با مشکلاتی مانند کمبود سرمایهی اولیه، دشواری دریافت تسهیلات، نبود بازار فروش پایدار، ضعف بازاریابی، محدودیت دسترسی به آموزشهای تخصصی و مشکلات بیمهای روبرو هستند. اگر قرار است مشاغل خانگی به یکی از ظرفیتهای توسعهی اقتصادی کشور تبدیل شوند، باید از سطح صدور مجوز و ارائهی تسهیلات محدود فراتر رفت و برای بازاریابی، آموزش، فروش اینترنتی، استانداردسازی محصولات و ایجاد شبکههای حمایتی نیز برنامهریزی کرد.
چه اقداماتی برای حمایت از ارزش اقتصادی کار خانگی زنان ضروری است؟
بهرسمیتشناختن کار خانگی نباید صرفاً در حد شعار و بیان جملات احترامآمیز باقی بماند. این موضوع باید به سیاستهای عملی و قابلاندازهگیری تبدیل شود.
برای تحقق این هدف، چند اقدام اساسی قابل پیشنهاد است:
نخست؛ تدوین نظام آماری دقیق برای کار خانگی: مرکز آمار ایران میتواند با اجرای منظم و گسترده طرحهای گذران وقت، اطلاعات دقیقتری از ساعات فعالیت زنان و مردان در حوزهی خانهداری، مراقبت از کودکان، سالمندان و سایر اعضای خانواده تهیه کند. این اطلاعات باید به تفکیک جنسیت، سن، وضعیت تأهل، محل سکونت، اشتغال و شرایط خانوادگی بررسی شوند.
دوم؛ تقویت حمایتهای بیمهای از زنان خانهدار: باید امکان برخورداری زنان خانهدار از پوششهای بیمهای متناسب با شرایط اقتصادی آنان تقویت شود. بیمهی بازنشستگی، حمایت درمانی و سازوکارهای تأمین اجتماعی میتوانند امنیت اقتصادی زنان را در دوران سالمندی و شرایط دشوار افزایش دهند.
سوم؛ گسترش مشاغل خانگی و کارآفرینی زنان: دولت و نهادهای حمایتی باید دسترسی زنان به تسهیلات کمهزینه، آموزش مهارتهای فنی و حرفهای، بازارهای فروش و ابزارهای دیجیتال را تسهیل کنند. بهویژه ایجاد شبکههای فروش برای محصولات خانگی، صنایع دستی، تولیدات غذایی و خدمات تخصصی میتواند فرصتهای اقتصادی جدیدی ایجاد کند.
چهارم؛ افزایش مشارکت مردان در مسئولیتهای خانوادگی: حمایت از زنان به معنای حذف مسئولیت مردان نیست. مردان نیز باید در نگهداری از فرزندان، رسیدگی به امور منزل و مراقبت از سالمندان مشارکت فعال داشته باشند.
پنجم؛ ایجاد زیرساختهای مناسب برای زنان شاغل: توسعهی مراکز مراقبت از کودک، حمایت از مادران شاغل، امکان استفاده از ساعات کاری منعطف، گسترش دورکاری در مشاغل مناسب و فراهمکردن خدمات حمایتی میتواند به کاهش فشارهای مضاعف زنان کمک کند.
ششم؛ اصلاح نگرش اجتماعی به خانهداری: رسانهها، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی باید در معرفی ارزش اقتصادی و اجتماعی خانهداری نقش فعالتری داشته باشند. باید این تصور نادرست اصلاح شود که تنها فعالیت دارای دستمزد، کار واقعی است. همچنین لازم است میان تکریم خانهداری و تحمیل آن به زنان تفاوت قائل شویم. ارزشمنددانستن خانهداری نباید به معنای محدودکردن فرصتهای تحصیلی، شغلی و اجتماعی زنان باشد.
نتیجهگیری
کار خانگی زنان یکی از مهمترین بخشهای پنهان اقتصاد ایران است؛ بخشی که هر روز در میلیونها خانه جریان دارد، اما ارزش واقعی آن در بسیاری از محاسبات اقتصادی و سیاستگذاریهای اجتماعی دیده نمیشود. زنی که ساعتهای طولانی به مدیریت منزل، مراقبت از فرزندان، آموزش آنان، رسیدگی به سالمندان و ساماندهی هزینههای خانواده میپردازد، در حال تولید خدماتی است که برای استمرار زندگی اقتصادی و اجتماعی ضروریاند. از منظر اسلام نیز زن دارای شخصیت مستقل، حقوق اقتصادی و مسئولیت اجتماعی است.
در این میان، ضروری است که خانهداری از یک فعالیت صرفاً شخصی و فاقد ارزش اقتصادی تلقی نشود و سیاستگذاران برای ثبت آماری، ارزشگذاری مالی و حمایت اجتماعی از آن برنامهریزی کنند. در عین حال، افزایش مشارکت اقتصادی زنان باید با حمایت از خانواده، توزیع عادلانهتر مسئولیتهای خانگی، تقویت بیمه و تأمین اجتماعی و فراهمکردن فرصتهای شغلی مناسب همراه باشد.
نکتهی اساسی این است که نباید میان زن خانهدار و زن شاغل رقابت ایجاد کرد. هر دو گروه میتوانند در مسیر رشد و پیشرفت جامعه نقشآفرین باشند و هر دو شایستهی احترام و برخورداری از امنیت اقتصادی هستند.
سال شصت ویکم.شماره2969