پایمان را در خم اول کوچه تاریخ میگذاریم، آسهآسه و با احتیاط روی سنگفرشهای کاغذی نسخههای خطی و چاپی قدم برمیداریم تا مبادا در تاریک و روشن وقایع و حوادث چیزی از قلم بیفتد و اتفاقی نگفته بماند. تاریخ معاصر ایران پر است از ناگفتههایی که روی دیگر سکه را به ما نشان میدهد. در این میان آدمهای جریانساز و جریانهای آدمسازی هستند که گذشته و حال و آینده را ساختهاند، کافی است آنها را مثل قطعههای پازل کنار هم بچینیم و بعد سر فرصت معمای حل شده را تماشا کنیم و بالأخره در جریانشناسی تاریخی سرکی به مهمترین وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی میکشیم و با نگاهی نو در کنار جریانها به شخصیتهای اثرگذار میپردازیم. زنها در تاریخ معاصر ایران، بهاندازهی مردها نقش داشتهاند البته این نقش همیشه مثبت و تحسینبرانگیز نبوده بلکه گاهی آنقدر سیاه و کِدر بوده که اوضاع یک ملت را دستخوش تغییر کرده، بررسی شخصیت و زمانهی این زنها کمتر مورد توجه تاریخ معاصر قرار گرفته است، ما در این شماره از جریانشناسی زن روز از میان اوراق تاریخ معاصر به سراغ زنی رفتیم که آن کُنجهای تاریخ درست در روزگار حکومت قلدر اول پهلوی، با خبرچینی و افشای اطلاعات محرمانه برای شاه، مسیر تاریخ را تغییر داد و حق نفس کشیدن در فضای آزادی را از مردم یک سرزمین گرفت، شاید شما نام «فروغ ظفر بختیاری» اصلاً بهگوشتان نخورده باشد اما در این جریانشناسی ما به شخصیت او و کالبدشکافی نقش تعیینکنندهاش در ادامهی مسیر دیکتاتوری میپردازیم:
نفیسه زارعی
خیانت از رگ گردن نزدیکتر است
در تاریخ سیاسی ایران، عمدتاً دشمن کمتر دل و جرئت پیدا کرده که پیادهنظام مسلحاش را وارد خاک کشور بکند اما تا دلمان بخواهد از شکاف داخلی، رقابتهای خانوادگی، وابستگی به قدرت و ترجیح منافع شخصی بر مصالح جمعی، سوءاستفاده کرده و پیامدهای آن فراتر از یک خانواده یا یک جریان سیاسی بوده است. اگر بخواهیم راحتتر موضوع را روشن کنیم باید بگوییم در چنین بزنگاههایی، گاهی یک خبر، یک مکالمهی محرمانه یا انتقال اطلاعات از محیطی خصوصی به دستگاه قدرت، میتواند سرنوشت گروهی از رجال و حتی مسیر یک جریان سیاسی را تغییر دهد. تاریخ خاندانهای بزرگ ایران، بهویژه در دوران گذار از قاجار به پهلوی، پر از چنین روایتهایی است. دورانی که در آن، قدرتهای محلی و ایلی در برابر سیاست تمرکزگرایی حکومت مرکزی قرار گرفتند و بسیاری از مناسبات قدیمی سیاسی و اجتماعی دستخوش دگرگونی شد.
در میان شخصیتهایی که نامشان در روایتهای کمتر شناختهشدهی این دوره دیده میشود، فروغ ظفر بختیاری جایگاهی ویژه و البته پنهان دارد؛ زنی برخاسته از خاندان ایلخانی بختیاری که بنا بر یک روایت تاریخی منتشرشده، در افشای طرحی محرمانه علیه رضاشاه نقش داشته و بهنوعی جان او را از مرگ خیلی پیشتر از موعد نجات داده است. روایتی که از منظر جریانشناسی سیاسی، موضوعی مهم دربارهی نفوذ اطلاعاتی، اعتماد خانوادگی و مناسبات قدرت در دورهی پهلوی را پیش روی پژوهشگر قرار میدهد و البته به آن کمتر از هرچیزی برای تحلیل حوادث و رویدادها نگاه شده است.
مناسبات سلطنتی
فروغ ظفربختیاری، دختر بیبی فرنگیس و خسرو خان سردار ظفر از رجال شناختهشدهی خاندان ایلخانی و از بختیاریهای صاحب قدرت بود. خسروخان از فرزندان حسینقلیخان ایلخانی و برادر علیقلیخان سردار اسعد به شمار میرفت؛ شخصیتی که نام او با انقلاب مشروطه و فتح تهران پیوند خورده است و نمیشود ماجراهای نهضت مشروطه را دید و او را نادیده گرفت چون او طرفدار انگلیسها بود و در خلال جنگ اول جهانی هم این طرفداری بیش از بیش خود را نشان داد زیرا بعد از پایان گرفتن جنگ جهانی اول، انگلیسیها به کمک رضاخان آمدند و درصدد تشکیل حکومت مرکزی برآمدند و حمایت خود را از بختیاریها قطع کردند. سردار ظفر از رضاخان خواست که حفظ نظم و قلمرو بختیاریها را به خود آنان واگذار کند که بینتیجه بود.
در اینجا نباید فراموش کرد که خاندان ایلخانی در نیمهی دوم دورهی قاجار از مهمترین مجموعههای قدرت در جنوب و مرکز ایران محسوب میشد. این خاندان با برخورداری از قدرت نظامی، منابع اقتصادی، نفوذ ایلی و ارتباط با رجال سیاسی، در تحولات کشور نقش داشت. بهطور مثال حسینقلیخان ایلخانی توانسته بود ساختاری گسترده از قدرت را در میان شاخههای مختلف بختیاری ایجاد کند. فرزندان او نیز در دورههای مختلف در مناصب حکومتی، نظامی و سیاسی حضور داشتند. خسروخان سردار ظفر نیز از همین بستر خانوادگی برخاست. او در سالهای ابتدایی سلطنت محمدعلیشاه به اروپا سفر کرد و زبان فرانسه را یاد گرفت. در ادامه، در مناسبات حکومتی و ایلی حضور پیدا کرد و خاطراتی از خود به یادگار گذاشت که از منابع مهم شناخت تاریخ بختیاری محسوب میشود و میتوان از خلال آن به اهمیت و تأثیرگذاری ایلات در دوران حکومت ملوکالطوایفی قاجار اشاره کرد.
فروغ ظفر با محمدقلیخان سردار بهادر ازدواج کرد که از فرزندان علیقلیخان سردار اسعد دوم بود. به این ترتیب، او از طریق ازدواج نیز به یکی دیگر از شاخههای اصلی خاندان ایلخانی پیوند داشت و اینجا کاملاً ما به یک ازدواج درون خانوادگی و سیاسی مواجه هستیم اما این پیوند بیش از هرچیز از لحاظ خانوادگی اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد فروغ ظفر در محیطی زندگی میکرد که سیاست و مناسبات قدرت، بخشی جداییناپذیر از ساختار خانوادگی آن بود.
در چنین خانوادهای، رفتوآمدها، ارتباطات، روابط خویشاوندی و حتی حضور در خانهی رجال سیاسی صرفاً مناسباتی شخصی نبودند. بسیاری از تصمیمات مهم سیاسی در همین محافل خصوصی گرفته میشدند و اطلاعاتی که در این محیطها ردوبدل میشد، میتوانست اهمیت حکومتی پیدا کند و اینجا درست در مطبخهایی که زنها ظاهراً به گفتگوی خالهخانباجیانه میپرداختند گاهی حتی شاهی مقتول و یا وزیری خلع میشد!
بختیاریها و بحران تمرکز قدرت در دورهی رضاشاه
برای فهم جایگاه فروغ ظفر، باید تحولات سیاسی ایران در سالهای پایانی قاجار و آغاز پهلوی را شناخت. در اواخر دورهی قاجار، دولت مرکزی با مشکلات فراوانی در اعمال حاکمیت بر مناطق مختلف کشور مواجه بود. خوانین، سران ایلات، صاحبان قدرت منطقهای و نیروهای خارجی هر یک در بخشهایی از کشور نفوذ داشتند. در چنین شرایطی، تشکیل دولت متمرکز یکی از مهمترین مسائل سیاست ایران بود که البته قاجارها با بریز و بپاش و وادادگی و البته رفتارهای ایلیاتی که داشتند از پس آن برنمیآمدند و در همین نقطه دیکتاتور ظهور کرد!
رضاخان پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و سپس رسیدن به سلطنت در سال ۱۳۰۴، سیاست تمرکز قدرت را با سرعت بیشتری دنبال کرد. این سیاست، بهویژه در قبال ایلات و خاندانهای صاحبنفوذ، پیامدهای گستردهای داشت.
قدرت نظامی و سیاسی خوانین بهتدریج محدود شد، ساختارهای سنتی ادارهی مناطق عشایری زیر فشار دولت مرکزی قرار گرفت و بسیاری از رجال محلی با انتخابی دشوار روبرو شدند انتخابی که آنها را وادار کرد تا همکاری با حکومت جدید یا مقاومت در برابر آن را برگزینند.
البته نباید تمام خوانین و رجال بختیاری را در یک دسته قرار داد زیرا برخی با حکومت جدید همراه شدند، برخی کوشیدند موقعیت خانوادگی خود را حفظ کنند و برخی نیز در برابر سیاستهای رضاشاه قرار گرفتند. در این میان، مسئلهی وفاداری سیاسی اهمیت ویژهای پیدا کرد.
اینجا درست جایی است که سؤالات متعددی به ذهن مخاطب میآید سؤالاتی از این جنس که آیا همراهی با دولت مرکزی به معنای دفاع از منافع ملی بود؟ آیا مقاومت در برابر رضاشاه الزاماً به معنای دفاع از استقلال و آزادی ایران محسوب میشد؟ پاسخ به این پرسشها بدون بررسی شرایط تاریخی، پیچیدگیهای فراوانی دارد.
آنچه مسلم است، تمرکز قدرت در دورهی رضاشاه صرفاً یک تحول اداری نبود بلکه جابجایی بزرگی در مناسبات قدرت میان دولت، ایلات و خاندانهای صاحبنفوذ به شمار میرفت و عملاً هرجا دست شاه باز بود برای تمرکزگرایی حتی دست به کارهای خلاف شرع و عرف میزد.
پروندهی افشای طرح؛ فروغ ظفر در روایت یک ماجرای محرمانه
فروغ ظفر بختیاری حتماً در دورهی خودزنی هنجارشکن، صاحبنفوذ و در عین حال قدرتمند به معنای منفی بوده، اگر بگوییم او با افشای اطلاعات مسیر تاریخ را تغییر داد بیراه نگفتهایم، هرچند ممکن است نام این زن هرگز در خواندن تاریخ بهگوشتان نخورده باشد اما او واقعاً یکی از زنانی است که اقداماتش سبب تثبیت دیکتاتوری پهلوی اول و قتل مردان بزرگی مثل علیمردانخان و حسینخان درهشوری و... شد.
برای اینکه از عمق ماجرا باخبر بشویم باید به سراغ سالهایی برویم که گروهی از خوانین بختیاری و برخی رجال وابسته به ایل قشقایی درصدد طراحی اقدامی علیه حکومت رضاشاه برآمدند. هدف طرح، ترور رضاشاه و فراهم کردن زمینهی براندازی حکومت او بود. اطلاعات مربوط به این برنامه از طریق زنی که در محیط خانوادگی سردار اسعد حضور داشت، به نیروهای حکومتی منتقل شد. در اسناد برجای مانده از این ماجرا، ردپای این زن از طایفهی عکاشه است و گفته شده که اطلاعات ابتدا به مأموران نظامی و انتظامی رضاشاه رسید و سپس از طریق تلگراف به شخص شاه اطلاع داده شد.
البته در تاریخ معاصر آدمهای مختلفی این ماجرا را روایت کردهاند و در آنها، نام فروغ ظفر بهصراحت مطرح شده است و در آنها به معرفی دقیق جایگاه و نسبت خانوادگی زن افشاگر هم پرداختهاند و نقش فروغ ظفر در این واقعه یکی از مهمترین نقاط زندگی سیاسی و اجتماعی اوست؛ زیرا عملاً ما با یک مدل از جاسوسی مواجه هستیم که بنا بر روایت موجود، در سرنوشت یک طرح سیاسی و امنیتی تأثیر گذاشته است.
خیانت به اعتماد خانوادگی؛ مرز میان وفاداری و منفعت شخصی
یکی از مهمترین ابعاد اخلاقی این پرونده فروغ ظفر بختیاری بهعنوان زنی که نگذاشت سایهی نحس یک دیکتاتور در آن برهه از سر ایران کم بشود، مسئلهی اعتماد است.
در ساختار سنتی خاندانهای بزرگ، خانه و محفل خانوادگی تنها محیطی برای زندگی روزمره نبود. بسیاری از ارتباطات سیاسی و تصمیمگیریها در همین فضا انجام میشد. افراد حاضر در این محیطها به اطلاعاتی دسترسی داشتند که بیرون از حلقهی خانوادگی در اختیار دیگران قرار نمیگرفت. در چنین شرایطی، انتقال اطلاعات محرمانه به دستگاهی که در حال برخورد با صاحبان همان اطلاعات بود، میتوانست به معنای شکستن اعتماد شکلگرفته در محیط خانوادگی باشد. کار فروغ ظفر در اینجا مصداق بارز نقض اعتماد و خیانت به حریم محرمانهی خانواده و اصلاً طایفه است. اما لازم است در اینجا یک نکته را یادآوری کنیم که میان خیانت به اعتماد خانوادگی و خیانت به کشور تفاوت زمین تا آسمان وجود دارد و حتماً خیانت به میهن هرگز قابل بخشش نیست و دقیقاً ظفر بختیاری با این توطئهی بزرگ، تیر خیانت را به سینهی خاندان نجیب خود و ایران بزرگ نشانه گرفت.
محصول خیانت زنانه؛ تثبیت موقعیت دیکتاتور و دیگر هیچ
وقتی طرح از میان برداشتن شاه به گوش رضاشاه رسید هرچند برای فروغ ظفربختیاری مصونیت به همراه آورد اما منجر به بلایای بسیاری برای ایران و ایرانیها شد؛ برای فهم دقیق ماجرا و عمق آن باید بدانیم که افشای طرح مورد اشاره در بستر دورهای اتفاق میافتد که قدرت سیاسی رضاشاه، با کمک اجنبیها و البته قلدری و زورگویی خودش به مردم، بهسرعت در حال تثبیت بود.
در سالهای ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳، فشار بر برخی رجال و خوانین بختیاری افزایش یافت. جعفرقلیخان سردار اسعد سوم، از رجال نزدیک به رضاشاه و وزیر جنگ او که البته همراهی زیادی با شاه از خود نشان داد، در آبان ۱۳۱۲ بازداشت شد و در سال ۱۳۱۳ در زندان قصر بهطرز مشکوکی به قتل رسید. دستگیری او به مجموعهای از اتهامات سیاسی و امنیتی نسبت داده شد. دربارهی علت دقیق سقوط او روایتهای متفاوتی وجود دارد؛ از اختلاف با رضاشاه و سوءظن سیاسی گرفته تا اتهام ارتباط با انگلیس و طرحهای براندازانه. پس از بازداشت سردار اسعد، شمار دیگری از رجال بختیاری نیز تحت فشار قرار گرفتند. این تحولات نشان میدهد که نزدیکی به دربار حتی برای رجال بانفوذی که زمانی از معتمدان حکومت بودند، تضمینکنندهی امنیت و بقای سیاسی نبود. رضاشاه در مسیر تمرکز قدرت، بسیاری از متحدان سابق خود را کنار گذاشت و حتی برخی از چهرههایی را که در تثبیت سلطنت او نقش داشتند، از میان برداشت. در پروندهی خیانت فروغ ظفر بختیاری این مقوله مطرح میشود که دهنلقی و افشای اطلاعات توسط او که از سطح رقابت خانوادگی، نزدیکی به دربار و بدگمانی حکومت، نشأت گرفته بود، باعث کشتارهای فراوان و تغییر مسیر ایران و دشوار شدن راه آزادی شد.
از محافل خانوادگی تا دربار؛ شبکهای فراتر از ایل
البته فروغ ظفر مزد خوشخدمتی خود به شاه را هم گرفت او در ادامهی زندگی اجتماعی خود، ارتباطاتی با محافل نزدیک به دربار پهلوی داشت. در روایتهای خانوادگی، از نزدیکی او به تاجالملوک؛ مادر محمدرضای مخلوع و نقش او در معرفی ثریا اسفندیاری به خاندان سلطنتی سخن گفته شده است، رد این ماجرا را هم باید در روابط ایلیاتی و خانوادگی جستجو کرد؛ زیرا ثریا، دختر خلیلخان اسفندیاری بختیاری بود که در سال ۱۹۵۱ با محمدرضاشاه ازدواج کرد. روایتهای خانوادگی، فروغ ظفر را از واسطههای مؤثر در معرفی او به دربار معرفی میکنند. خواندن این بخش از تاریخ از زبان ثریا به اهمیت حضور فروغ ظفر اشاره دارد: «برخلاف دوران سلطنت رضاشاه که زنان نقشی مهمی در دربار نداشتند، دربار پسرش یک دربار زنانه بود... ملکهی مادر هر روز عدهای از زنها را دور خود جمع میکرد و ساعتها با آنها به صرف چای و غیبت از این و آن میپرداخت و شاید من که هیچوقت در این مجالس حاضر نمیشدم، یکی از موضوعات صحبت آنها بودم... نزدیکترین دوست و محرم من در دربار، عمهام فروغ ظفر بود که اولین بار عکسهای مرا به ملکهی مادر نشان داده و موجبات آشنایی من با ملکه شد. روزی شاه به من گفت: «دیگر نمیخواهم فروغ ظفر به اینجا بیاید!» با حیرت پرسیدم: «چرا مگر او چه کرده است؟» شاه گفت: «ما فکر میکنیم او در اینجا جاسوسی میکند!» این حرف بهقدری مسخره بود که من بیاختیار خندیدم و پرسیدم: «عمهی من برای چه کسی ممکن است جاسوسی بکند؟» شاه پاسخ گنگی داد و گفت: «برای بعضی عوامل در تهران!» من حاضر نبودم زیر بار این حرف بروم، ولی شاه گفت: «متأسفم که بیشتر از این نمیتوانم دربارهی این موضوع صحبت کنم!» به این ترتیب پای فروغ ظفر بهترین دوست و همدم من از دربار قطع شد.»
از خلال این گزارش میشود فهمید کارکرد فروغ ظفر بختیاری در دربار پهلوی دوم هم همان کارکردی است که در زمان قلدر پهلوی بوده و هرچند سعی و تلاش زنهای دربار برای بریدن پای او از کاخ بیربط به ماجرا نبوده اما در مجموع او خطری جدی برای شاه به حساب میآمده البته اسنادی تاکنون مبنی بر تثبیت جاسوسی فروغ ظفر برای سرویسهای خارجی نیست اما همین گفته خود مؤید شخصیت مرموز و پرخطر فروغ ظفر است.
ضمن اینکه نباید این نکته را نادیده گرفت که این موضوع از نظر جامعهشناسی سیاسی هم اهمیت دارد. زیرا نشان میدهد پیوندهای خانوادگی بختیاری در دورهی پهلوی همچنان در مناسبات اجتماعی و سلطنتی حضور داشتند و از سوی دیگر، این ارتباطات نشاندهندهی جایگاه اجتماعی فروغ ظفر در میان زنان طبقهی بانفوذ آن دوره است. ما در اینجا با زنی روبرو هستیم که نامش هم در روایت افشای یک طرح محرمانه و هم در مناسبات اجتماعی نزدیک به خاندان سلطنتی مطرح شده است.
فعالیتهای اجتماعی و خیریه؛ سفیدشویی از چهرهی عمومی یک زن درباری
معرفی نوعروس بختیاری به خاندان پهلوی برای فروغ ظفر چندان هم بدون نفع نبود در آرشیو خانوادگی بختیاری، از مسئولیت فروغ ظفر در مؤسسه خیریهی ملکه ثریا نیز یاد شده است. با توجه به سبقهی فعالیتهای خیریهی زنان خاندان سلطنتی در دورهی پهلوی، مطمئناً این فعالیتها برای شخصیتبخشی و هویتدهی به زنان نبوده بلکه بخشی از ساختار اجتماعی و تبلیغاتی دربار محسوب میشد.
این مؤسسات گاه خدماتی واقعی در زمینهی حمایت از نیازمندان، کودکان و بیماران ارائه میکردند و در عین حال به تقویت تصویر عمومی خاندان سلطنتی کمک میکردند. در بررسی چنین فعالیتهایی، نباید تنها به ظاهر اجتماعی آنها توجه کرد. باید پرسید منابع مالی مؤسسات از کجا تأمین میشد، چه خدماتی ارائه میکردند و چه نسبتی با ساختار قدرت داشتند. در مورد فروغ ظفر نیز مدیریت مؤسسه خیریهی ملکه ثریا، یکی از جنبههای قابل بررسی زندگی اجتماعی اوست. در کنار آن، نام او در پژوهش مربوط به مدارس فراموششده و آموزش نوین زنان نیز مطرح شده است. این بخش از زندگی فروغ ظفر نشان میدهد که بررسی شخصیت او باید فراتر از یک واقعهی سیاسی انجام شود. او در محیطی حضور داشت که آموزش، فعالیت اجتماعی، مناسبات خانوادگی و ارتباط با دربار در هم تنیده بودند و هرکه خوشخدمتتر بود در دربار محبوبتر میشد!
جریانشناسی خیانت؛ وقتی دربار به مقصد نهایی وفاداری تبدیل میشود
در اینجا باید به یک نکتهی مهم اشاره کنیم و آن این است که یکی از موضوعات مهم در تاریخ پهلوی، شکلگیری طبقهای از رجال و وابستگان اجتماعی بود که بقای موقعیت خود را در نزدیکی به دربار جستجو میکردند. در چنین ساختاری، وفاداری سیاسی گاهی بیشتر از آنکه بر پایهی منافع عمومی یا مسئولیت اجتماعی تعریف شود، بر اساس میزان نزدیکی به شخص پادشاه و برخورداری از حمایت او سنجیده میشد. این مسئله تنها به مردان سیاست محدود نبود. زنان خاندانهای بانفوذ هم از طریق روابط خانوادگی، محافل اجتماعی و فعالیتهای خیریه میتوانستند در چنین شبکههایی حضور پیدا کنند. نقش فروغ ظفر درست همینجا خودش را نشان میدهد یعنی او با افشای طرح ترور رضاشاه توسط بختیاریها و سلب اعتماد خانوادگی توانست وفاداری خود را به حکومت خودفروختهی پهلوی افشا و برای خودش موقعیت اجتماعی و سیاسی درخور توجهی دست و پا کند. در حقیقت فروغ ظفر بختیاری در نقطهای از تاریخ ایران قرار دارد که مناسبات سنتی قدرت در حال فروپاشی و ساختار جدید سلطنت پهلوی در حال تثبیت بود و او درست از همین بزنگاه، ماهی تازهای از آب گلآلود گرفت تا علاوه بر سوار شدن بر قطار تجدد غربی به نان و نوایی هم برسد.
منابع:
ـ یادداشتها و خاطرات سردار ظفر بختیاری نوشته خسروخان سردار ظفر بختیاری
ـ مدارس فراموششده؛ بهائیان و آموزش و پرورش نوین در ایران، ۱۸۹۹ تا ۱۹۳۴ نوشته سلوی شاهپور
ـ کتاب خاطرات ثریا
ـ نامهها و اظهارنظرها از فروغ ظفر بختیاری مجلهی وحید و...
سال شصتم.شماره2969