کد خبر: ۷۸۸۱
۱۴۰۵/۰۸/۳۰ ۰۹:۲۵
زندگی در حالت «باید»

وقتی صدای خواسته‌های خودمان را نمی‌شنویم

گاهی زندگی ما نه با خواسته‌هایمان، بلکه با فهرستی بلندبالا از بایدها اداره می‌شود. باید خانه تمیز باشد، باید غذای مناسبی برای خانواده آماده کنیم، باید مادر صبوری باشیم، باید همسر همراهی باشیم، باید به ظاهرمان برسیم، باید در کارمان پیشرفت کنیم، باید به خانواده‌ی خودمان و خانواده‌ی همسرمان توجه کنیم و در تمام این مدت، مراقب باشیم که خسته، بی‌حوصله، عصبانی یا حتی ناراضی به نظر نرسیم. ماجرا از جایی پیچیده می‌شود که این بایدها دیگر صرفاً مسئولیت‌های زندگی نیستند بلکه به معیاری برای سنجیدن ارزش خودمان تبدیل می‌شوند. اگر به‌اندازه‌ی کافی کار نکرده باشیم، احساس گناه می‌کنیم. اگر استراحت کنیم، فکر می‌کنیم وقت تلف کرده‌ایم. اگر خواسته‌ای شخصی داشته باشیم که با نیازهای دیگران هماهنگ نباشد، ممکن است خودخواه به نظر برسیم. کم‌کم یاد می‌گیریم پیش از آنکه از خودمان بپرسیم: «دلم چه می‌خواهد؟» بپرسیم: «چه کاری باید انجام بدهم؟» این همان چیزی است که می‌توانیم از آن به‌عنوان زندگی کردن در حالت «باید» یاد کنیم. وضعیتی که در آن فرد بیشتر از آنکه زندگی‌اش را بر اساس انتخاب‌ها و نیازهای واقعی خود پیش ببرد، تحت تأثیر انتظارات، وظایف و استانداردهایی قرار می‌گیرد که از بیرون یا در طول سال‌ها از درون به او تحمیل شده‌اند.

مریم کمالی
مشاور :

مریم کمالی

ههبایدها تمام نمی‌شوند
برای درک بهتر این وضعیت کافی است به یک روز معمولی از زندگی یک زن نگاه کنیم. زنی که صبح از خواب بیدار می‌شود و پیش از آنکه حتی فرصت کند متوجه حال خودش شود، به کارهایی فکر می‌کند که باید انجام دهد. باید بچه‌ها را برای مدرسه آماده کند، باید خرید خانه را انجام دهد، باید به تماس مادرش پاسخ بدهد، باید برای ناهار فکری بکند، باید به کار عقب‌افتاده‌اش برسد و باید حواسش باشد که همسرش هم روز سختی را پشت سر گذاشته است. حتی وقتی همه‌ی این کارها تمام می‌شوند، فهرست بایدها همچنان ادامه دارد. باید کمی ورزش کند، باید کتاب بخواند، باید زبان یاد بگیرد، باید به پوست و موهایش برسد و باید برای آینده‌اش برنامه‌ریزی کند. نکته اینجاست که بسیاری از این کارها به‌خودی‌خود بد یا غیرضروری نیستند. مراقبت از فرزندان، رسیدگی به خانه، توجه به سلامت و تلاش برای پیشرفت شخصی می‌توانند بخش‌های ارزشمند زندگی باشند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که هیچ‌کدام از این فعالیت‌ها جایی برای انتخاب، انعطاف و توجه به ظرفیت واقعی فرد باقی نمی‌گذارند. در چنین شرایطی حتی تفریح و مراقبت از خود هم به یک وظیفه‌ی تازه تبدیل می‌شود. زنی که برای استراحت کردن هم احساس می‌کند باید ابتدا تمام کارهایش را به پایان رسانده باشد، عملاً ممکن است هیچ‌وقت به استراحت نرسد چون کارهای زندگی پایانی ندارند.
از انتظارات دیگران تا صدای منتقد درونی
بخش مهمی از بایدهای ما محصول تربیت، فرهنگ و انتظارات اجتماعی است. از کودکی به بسیاری از دختران یاد داده می‌شود که مسئولیت‌پذیر، مهربان، مرتب، مراقب و ملاحظه‌کار باشند. آن‌ها تشویق می‌شوند نیازهای دیگران را زودتر تشخیص بدهند و از ایجاد ناراحتی یا تعارض پرهیز کنند. این آموزش‌ها لزوماً به معنای تربیت نادرست نیستند. مهربانی و مسئولیت‌پذیری ارزشمندند. اما وقتی این ویژگی‌ها به انتظارات یک‌طرفه تبدیل می‌شوند، ممکن است زن به‌تدریج یاد بگیرد که خواسته‌های خودش در مقایسه با خواسته‌های دیگران اهمیت کمتری دارند.
اتفاق مهم‌تر این است که با گذشت زمان، دیگر برای تحمیل این انتظارات به حضور فرد دیگری نیاز نداریم. ممکن است هیچ‌کس از ما نخواهد خانه را هر روز تمیز کنیم، اما خودمان با دیدن یک ظرف نَشسته احساس آشفتگی کنیم. شاید همسرمان از ما انتظار نداشته باشد همیشه شاد و خوش‌اخلاق باشیم، اما اگر یک روز حوصله‌ی صحبت کردن نداشته باشیم، خودمان را سرزنش کنیم.
در واقع، انتظارات بیرونی به بخشی از گفتگوی درونی ما تبدیل شده‌اند. صدایی که مدام یادآوری می‌کند چه کارهایی انجام نشده، کجا کوتاهی کرده‌ایم و در چه زمینه‌ای به‌اندازه‌ی کافی خوب نیستیم.
در روان‌شناسی شناختی، الگوهایی مانند «بایداندیشی» یا Should Statements به‌عنوان یکی از شکل‌های خطاهای شناختی شناخته می‌شوند. در این الگو، فرد به‌جای ارزیابی انعطاف‌پذیر شرایط، خود و دیگران را با مجموعه‌ای سخت‌گیرانه از قواعد باید و نباید می‌سنجد. جملاتی مانند «من نباید خسته شوم»، «یک مادر خوب همیشه باید حوصله‌ی بچه‌هایش را داشته باشد» یا «من نباید کسی را ناامید کنم» نمونه‌هایی از این طرز فکر هستند. مشکل این جملات فقط سخت‌گیری آن‌ها نیست. بلکه فاصله‌ای است که میان انسان واقعی و تصویری که تصور می‌کند باید از خودش ارائه دهد، ایجاد می‌کنند.
احساس ناکافی بودن
ادوارد توری هیگینز، روان‌شناس اجتماعی، در نظریه‌ی «ناهم‌خوانی خود» (Self-Discrepancy Theory) به تفاوت میان سه تصویر از خود اشاره می‌کند: خود واقعی، خود آرمانی و خودِ بایسته.
خود واقعی تصویری است که از وضعیت فعلی خودمان داریم. خود آرمانی به تصویری مربوط می‌شود که دوست داریم به آن تبدیل شویم و خود بایسته، مجموعه ویژگی‌هایی است که تصور می‌کنیم باید داشته باشیم یا دیگران از ما انتظار دارند.
برای مثال، ممکن است زنی خود واقعی‌اش را مادری بداند که گاهی خسته می‌شود، حوصله‌ی بازی ندارد و از شلوغی خانه کلافه می‌شود. در عین حال، تصویر آرمانی او مادری است که صبور، شاد، خلاق و همیشه در دسترس است. تصویر بایسته‌اش هم ممکن است مادری باشد که تصور می‌کند جامعه، خانواده یا اطرافیان از او انتظار دارند.
هرچه فاصله‌ی میان این تصویرها بیشتر شود، احتمال تجربه‌ی احساساتی مانند نارضایتی، نگرانی، احساس گناه و ناکامی افزایش پیدا می‌کند.
البته مسئله این نیست که داشتن آرمان یا مسئولیت‌پذیری اشتباه است. انسان برای رشد به هدف و معیار نیاز دارد. مسئله زمانی آغاز می‌شود که تصویر آرمانی و بایسته آن‌قدر سخت‌گیرانه و غیرواقعی باشد که هیچ فرصتی برای پذیرفتن محدودیت‌های انسانی باقی نگذارد.
زنی که خودش را فقط در نقش مادر ایده‌آل، همسر ایده‌آل یا کارمند نمونه به رسمیت می‌شناسد، ممکن است با کوچک‌ترین فاصله از این تصاویر احساس شکست کند، حتی اگر در واقعیت، تمام تلاشش را کرده باشد.
بارِ نامرئی بایدها
نمی‌توان درباره‌ی زندگی در حالت باید صحبت کرد و از سهم انتظارات جنسیتی در شکل‌گیری آن چشم پوشید. بسیاری از زنان علاوه بر انجام دادن کارهای خانه و مراقبت از فرزندان، مسئولیت فکر کردن به این کارها را هم بر عهده دارند. اینکه چه چیزی برای ناهار آماده شود، چه زمانی باید خرید کرد، لباس‌های بچه‌ها چه زمانی شسته شوند، برای جلسه‌ی مدرسه چه چیزی لازم است، کدام قبض پرداخت نشده و چه کسی در خانواده به توجه بیشتری نیاز دارد. این مجموعه فعالیت‌های ذهنی را در ادبیات پژوهشی با عنوان «کار ذهنی» یاMental Labor می‌شناسند. کار ذهنی فقط انجام دادن یک وظیفه نیست؛ پیش‌بینی، برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و پیگیری کارهایی است که برای اداره‌ی زندگی روزمره ضرورت دارند.
پژوهشی در سال ۲۰۲۳ انجام شده و ۳۱ مقاله علمی را بررسی کرده است، نشان می‌دهد زنان در بسیاری از خانواده‌ها سهم بیشتری از این کار ذهنی، به‌خصوص در حوزه‌ی مراقبت از فرزندان و تصمیم‌گیری‌های مربوط به آن، بر عهده دارند. این نابرابری با پیامدهایی مانند استرس، کاهش رضایت از زندگی و روابط و محدودیت‌های شغلی همراه بوده است. این یافته‌ها یادآوری می‌کنند که گاهی آنچه ما به‌عنوان ناتوانی شخصی در مدیریت زندگی تجربه می‌کنیم، در واقع نتیجه‌ی حجم نامتوازن مسئولیت‌هایی است که بر دوشمان قرار گرفته است. زنی که احساس می‌کند همیشه عقب است، شاید به برنامه‌ریزی بهتر نیاز نداشته باشد. شاید به تقسیم عادلانه‌تر مسئولیت‌ها نیاز دارد. شاید مسئله این نیست که او به‌اندازه‌ی کافی تلاش نمی‌کند، بلکه این است که از او انتظار می‌رود هم‌زمان چندین نقش را بدون هیچ وقفه‌ای به بهترین شکل ممکن اجرا کند.
زندگی کردن به‌جای اداره کردن
یکی از پیامدهای زندگی در حالت باید این است که فرد به‌تدریج ارتباطش را با خواسته‌های شخصی خود از دست می‌دهد. آن‌قدر به انجام دادن کارها و پاسخ دادن به نیازهای دیگران مشغول می‌شود که ممکن است حتی در موقعیت‌های ساده هم نداند واقعاً چه چیزی خوشحالش می‌کند.
برای مثال، وقتی فرصتی برای یک عصر آزاد پیش می‌آید، به‌جای اینکه به این فکر کند چه کاری دوست دارد انجام دهد، ممکن است بلافاصله سراغ کارهای عقب‌افتاده برود. اگر هم تصمیم بگیرد بیرون برود، تمام مدت به کارهایی فکر کند که در خانه منتظرش هستند.
این وضعیت را نباید صرفاً با تنبلی یا ضعف در مدیریت زمان اشتباه گرفت. گاهی فرد آن‌قدر به زندگی وظیفه‌محور عادت کرده که استراحت کردن برایش به تجربه‌ای ناآشنا و حتی اضطراب‌آور تبدیل شده است.
اگر در این وضعیت گیر افتاده‌اید، شاید یکی از مهم‌ترین تمرین‌ها این باشد که دوباره به خواسته‌های کوچک و شخصی خودتان توجه کنید. نه لزوماً خواسته‌های بزرگی مانند تغییر شغل، مهاجرت یا شروع یک مسیر تازه. چیزهای کوچک، مثل اینکه بدانیم امروز دل‌مان می‌خواهد چه غذایی بخوریم، دوست داریم عصرمان را چطور بگذرانیم یا ترجیح می‌دهیم به‌جای انجام یک کار غیرضروری کمی کتاب بخوانیم.
این خواسته‌های کوچک ممکن است در نگاه اول اهمیت چندانی نداشته باشند، اما به ما یادآوری می‌کنند که زندگی فقط مجموعه‌ای از وظایف برای رسیدن به یک نقطه‌ی مطلوب نیست. خود زندگی، همین ساعت‌ها و لحظه‌هایی است که در میان مسئولیت‌ها می‌گذرند.
قرار نیست همه بایدها را کنار بگذاریم
البته رهایی از زندگی مبتنی بر باید به معنای کنار گذاشتن مسئولیت‌ها، بی‌توجهی به دیگران یا تبدیل شدن به انسانی بی‌تعهد نیست. هیچ زندگی مشترک، رابطه‌ی خانوادگی یا مسئولیت والدگری بدون نوعی تعهد و چشم‌پوشی پیش نمی‌رود. اما تفاوت مهمی میان مسئولیتی که آگاهانه پذیرفته‌ایم و وظیفه‌ای که بدون بررسی و از سر ترس، عادت یا احساس گناه بر دوش گرفته‌ایم وجود دارد. می‌توانیم مادر مسئولیت‌پذیری باشیم، اما همیشه حوصله نداشته باشیم. می‌توانیم همسر مهربانی باشیم، اما گاهی به خلوت و تنهایی نیاز داشته باشیم. می‌توانیم به خانه اهمیت بدهیم، اما نخواهیم تمام ساعات روز را صرف تمیز کردن آن کنیم. می‌توانیم برای پیشرفت تلاش کنیم، اما نخواهیم هر لحظه از زندگی‌مان را به فرصتی برای بهتر شدن تبدیل کنیم. لازم است گاهی به‌جای جمله‌ی «من باید این کار را انجام بدهم» از خودمان بپرسیم «آیا انتخاب می‌کنم این کار را انجام بدهم؟» همین تغییر کوچک در زبان می‌تواند به ما کمک کند میان مسئولیت واقعی و فشارهای درونی‌شده تفاوت بگذاریم.
ما فقط مادر، همسر، دختر، کارمند یا مراقب دیگران نیستیم. پیش از همه‌ی این نقش‌ها، انسانی هستیم با نیازها، محدودیت‌ها، علایق و خواسته‌هایی که حق دارند در زندگی‌مان جایی داشته باشند.

سال شصت ویکم.شماره2969

گزارش خطا