حرف زندان که می‌شود انگار کمی به خودش می‌آید. هر چقدر زبان سرخی داشته باشد، فکر نمی‌کنم خوشش بیاید سر سبزش را در زندان با یک مشت خلافکار سابقه‌دار به باد بدهد.
خانم خضایی یک دسته پرونده را روی میزم می‌گذارد. پرونده‌ی آدم‌هایی که امروز قرار است بازپرسی شوند. چند سالیست روی این صندلی می‌نشینم و از مردم سؤال می‌پرسم ولی از روی کلمات و جملات نوشته شده در این پرونده‌ها قضاوت‌شان نمی‌کنم. تا به چشم نبینم باور نمی‌کنم و تا خودم این شهر را برای پیدا کردن حقیقت وجب به وجب نگردم؛ خاطرجمع نمی‌شوم برای اعلام نظر و ارجاعش به مقام عالی قضاوت. مدت‌هاست بازپرس هستم ولی هنوز به اتفاقاتی که هر روز با آن‌ها سر و کار دارم؛ عادت نکرده‌ام. هنوز گاهی انقدر منزجر می‌شوم که مثل بازپرس‌های تازه‌کار با دیدن جسدی غرق به خون دخترکی که مورد سوءاستفاده قرار گرفته، تمام محتویات معده‌ام را بالا می‌آورم یا با دیدن مردی شرور که همسرش را زیر مشت و لگد له کرده، از کوره در می‌روم و ناخن‌هایم را انقدر کف دست فشار می‌دهم که درد مانعم شود تا چیزی توی سرش نکوبم و حرصم را خالی نکنم. من یک بازپرس هستم. یک بازپرس زن که همه مرا به احساسم می‌شناسند ولی در این جایگاه نباید احساس داشته باشم.
انگشت‌های سبابه و شستم را دو طرف شقیقه‌هایم می‌گذارم و فشار می‌دهم. آقایدالله، آبدارچی اداره لیوان عرق بیدمشک را روی میزم می‌گذارد.
ـ دخترم اینو بخور... ساکتش می‌کنه... باز عصبی شدی... برای همونه.
ـ نه آقایدالله... فایده نداره... باید مسکن بخورم... بازم دستت درد نکنه... به خانم خضایی بگو مورد اول رو بفرسته تو...
دلم می‌خواهد خودم را گول بزنم که آن‌ها فقط موردهای مختلف کاری هستند ولی می‌دانم قضیه انقدرها هم برایم راحت نیست. من تا گردن در مشکلات مردم فرو رفته‌ام و نمی‌توانم به آن‌ها بی‌توجه باشم. حالا هرچقدر دکتر بگوید این همه فشار عصبی برایم ضرر دارد و بهتر است شغلم را عوض کنم و بیشتر به فکر دخترهایم باشم که به مادر زنده و سالم نیاز دارند.
درب اتاق باز می‌شود و شاکی و متهم پرونده وارد می‌شوند. دو زن که هر دو صورت‌شان خیس از اشک است و سرخ ولی روی صورت شاکی جای سیلی دیده می‌شود که انگار تازه است. حاصل همان سر و صدایی که در حین آمدنم به دفتر توی حیاط دادگستری شنیدم.
ـ این چه وضعیه؟ کی شما رو زده خانم؟
اشک از چشم‌هایش سرازیر می‌شود و با شالش آن را پاک می‌کند. هنوز دهانش را باز نکرده که جواب دهد؛ متهم که در معیت مأمور زندان وارد شده، دهان باز می‌کند و با خشونت می‌گوید:
ـ من زدم خانم بازپرس... زدم... خوبم کردم... چون همه‌ی بدبختیام گردن اینه... این که مثلاً دخترخاله‌مه ولی از صد پشت غریبه بدتره.
نگاهی به پرونده می‌اندازم. تمامش را یک بار خوانده‌ام ولی متوجه دخترخاله بودن‌شان نشده بودم. این هر دو زن، زن‌های مردی هستند که الان به‌عنوان مقتول در سردخانه‌ی پزشکی قانونی دراز به دراز افتاده است. مردی هوس‌ران که با دخترخاله‌ی همسرش ازدواج کرده و حتی پس از او بارها برای زن‌های دوست و آشنا مزاحمت ایجاد کرده است. همسر دوم او را کشته و حالا با دست و پای بسته مقابلم نشسته است.
ـ چرا شوهرت رو کشتی؟
ـ من نکشتمش این زن کشتش... هم اونو کشت... هم منو... هم بچه‌هاشو
یا به سرش زده یا می‌خواهد وقت من را با اراجیف بگیرد یا دنباله مغلطه کردن است.
ـ ببین خانم وقت منو نگیر... توی پرونده همه چیز مشهوده... اگه دارم ازت می‌پرسم واسه اینه که اگه دفاعی داری بگی... این پرونده فقط یه مقتول داره... یه قاتل... چرا کشتیش؟
پوزخند معناداری می‌زند و زیرلب دشنام می‌دهد. کلافگی از سر و رویش می‌بارد.
ـ ببین خانم اگه بخوای به این رفتارت ادامه بدی از جلسه‌ی بازپرسی اخراجت می‌کنم و یک‌راست می‌فرستمت زندان.
حرف زندان که می‌شود انگار کمی به خودش می‌آید. هر چقدر زبان سرخی داشته باشد، فکر نمی‌کنم خوشش بیاید سر سبزش را در زندان با یک مشت خلافکار سابقه‌دار به باد بدهد.
ـ نه... من بچه دارم... همین الانم چند روزه ندیدمش... برم زندان که دیگه خوابشم نمی‌بینم... خودتم حتماً مادری.
ـ وقتی داشتی مقتول رو می‌کشتی یادت نبود بچه داری؟
سرش را با ناامیدی تکان می‌دهد. دلم برایش می‌سوزد ولی به خودم نهیب می‌زنم که بین این دیوارها احساس داشتن ممنوع است. اما واقعاً می‌شود یک زن را از احساساتش جدا کرد؟
ـ از اینکه کُشتمش پشیمون نیستم. یکی باید اون ننگ رو از صفحه‌ی روزگار محو می‌کرد. فقط ناراحتم که بازی خوردم.
توی دلم به شجاعتش احسنت می‌گویم. شاید اگر دست و بال من هم با قانون و ماده و تبصره بسته نبود خیلی‌ها را می‌فرستادم آن دنیا! بدون اینکه دیگر نیازی به سؤال پرسیدن من باشد، خودش شروع می‌کند به تعریف کردن. ده سال قبل مقتول با همسر اولش ازدواج کرده ولی بعد از سومین بارداری زن، تغییرات جسمی و به هم خوردن اندام او را بهانه می‌کند و رفته‌رفته از همسرش فاصله می‌گیرد. آن روزها همین دخترخاله که قاتل پرونده است، از آنجا که با شاکی مثل خواهر بودند، برای کمک در نگهداری فرزندان زیاد به خانه‌ی دخترخاله‌اش رفت‌وآمد می‌کرده است. همین موضوع دل بیمار مقتول را می‌لرزاند و او را به قاتل متمایل می‌کند. تلفن‌های پنهانی، ایجاد مزاحمت، تهیه و ارسال نامه و کادوهای گران‌قیمت به خانه‌ی قاتل که خودش نیز زنی مطلقه و تنها بوده، بالأخره موجب می‌شود او که اول با این قضیه مخالف بوده به شوهر دخترخاله‌اش علاقه‌مند شود ولی از اینکه زندگی او را خراب کند و روی خرابه‌ی خوشبختی او خانه بسازد؛ خجالت‌زده بوده. تا اینکه شوهر موضوع را با همسرش در میان می‌گذارد و از او اجازه‌ی ازدواج مجدد می‌خواهد. زن بین طلاق و از دست دادن فرزندانش یا ماندن و بودن در کنار آن‌ها مخیر می‌شود. در نهایت مجبور به سازش شده و به زندگی‌اش ادامه می‌دهد. مدتی می‌گذرد. مرد خانه‌ی جدیدی برای همسر دومش تهیه کرده و بیشتر اوقاتش را با او می‌گذراند اما پس از گذشت سه سال از زندگی مشترک با این زن، از شواهد امر بر می‌آید که مرد خانواده یک دله‌ی صد دله است و به‌دنبال خوشبختی جایی بیرون از خانه‌ی همسرانش می‌گردد. پیامک‌های مشکوک، رفت‌وآمدهای وقت و بی‌وقت، همسر دوم را به شک می‌اندازد و بالأخره شوهرش را جایی بیرون از خانه با زنی جدید می‌بیند. در نهایت او که تحمل یک شکست دوباره را ندارد و به‌خاطر ازدواج با شوهر دخترخاله‌اش و خراب کردن آشیانه‌ی او در فامیل و بین در و همسایه منفور و مورد نفرین همگان است؛ یک شب شوهرش را مسموم کرده و می‌کشد.
ـ خب این چه ربطی به این خانم داره که می‌گی مقصر ایشونه؟
ـ می‌دونم... تو زندان فهمیدم... اومده بود ملاقاتم... گفت چیزی که عوض داره گله نداره... همون روسری سرش بود که اون زن وقتی تو کافه جلوی شوهرم نشسته بود سرش بود.
منظورش را نمی‌فهمم.
ـ یعنی چی؟ داری می‌گی اون زن از طرف این خانم اومده بوده؟
ـ آره... حرفمم همینه
به همسر اول مقتول نگاه می‌کنم که هنوز روی صورتش جای سیلی قاتل است. زنی که به‌خاطر ماندن در کنار فرزندانش مجبور شده به یک زندگی حقارت‌آمیز تن دهد. چه کار باید بکنم؟ آیا این اخلاقیست که او را وارد ماجرا کنم و زندگی فرزندانش را یکبار دیگر به مخاطره بیندازم یا بهتر است طبق قانون رفتار کنم و تنها پرونده‌ی قتل را با وجود شواهد بررسی کنم؟ باید مادر باشم یا یک بازپرس بی‌احساس؟
سخن کارشناس
در این روایت، بازپرس با تعارضی عمیق میان مسئولیت حرفه‌ای و عواطف انسانی رو‌بروست. مواجهه‌ی مکرر با خشونت، جنایت و رنج انسان‌ها، به‌ویژه در مشاغلی که ماهیت آن‌ها با ویژگی‌های روان‌شناختی و عاطفی زنان در تعارض قرار می‌گیرد، می‌تواند حالات روحی و حتی روابط خانوادگی آنان را تحت تأثیر قرار دهد و به‌تدریج سلامت خود فرد و خانواده‌اش را آسیب‌پذیر کند. این مسئله فقط به تحمل فشار کاری محدود نمی‌شود؛ گاهی فرد در معرض یک تعارض سخت و سنگین و دوسرباخته قرار می‌گیرد: نادیده‌انگاری احساس و عاطفه و سرکوب آن، یا اجازه ورود عواطف به فرایند قضاوت و تصمیم‌گیری حرفه‌ای. هر دو مسیر می‌توانند آسیب‌زا باشند؛ اولی به فرسودگی و فشار روانی و دومی به خدشه‌دار شدن بی‌طرفی و دقت حرفه‌ای منجر می‌شود.
بازپرس باید بپذیرد که تأثر عاطفی در مواجهه با رنج دیگران، نشانه‌ی ضعف نیست؛ اما لازم است میان همدلی انسانی و داوری حرفه‌ای مرز روشنی برقرار کند. همدلی با همسر اول نباید موجب نادیده گرفتن شواهد یا کنار گذاشتن وظیفه‌ی قانونی شود و ادعای مطرح‌شده علیه او نیز باید بدون پیش‌داوری و با بررسی مستندات ارزیابی شود. در عین حال، فشار روانی ناشی از مواجهه مداوم با پرونده‌های سنگین نباید عادی تلقی شود. دریافت حمایت روان‌شناختی، نظارت حرفه‌ای، استراحت کافی و بازنگری در تناسب شغل با ظرفیت‌های روانی فرد، برای حفظ سلامت بازپرس و کیفیت قضاوت او ضروری است. مسئولیت حرفه‌ای نباید به بهای فرسودگی روانی و آسیب دیدن زندگی شخصی و خانوادگی تمام شود.
نکته‌ی مهم و کلی در این‌جا آن است که انتخاب و تداوم اشتغال، صرفاً نباید بر اساس توانایی انجام وظایف و جایگاه اجتماعی یا درآمد آن شغل ارزیابی شود؛ بلکه تناسب ماهیت شغل با ساختار روانی، نیازهای عاطفی و شرایط زندگی فرد نیز اهمیت دارد. گاهی فرد از نظر تخصصی و اجرایی توانایی انجام یک مسئولیت را دارد، اما هزینه‌ی روانی و خانوادگی استمرار آن، بسیار بیشتر از دستاوردهایش است. بنابراین بازنگری در شرایط کاری، استفاده از حمایت‌های سازمانی و... لزوماً به معنای ناتوانی یا عقب‌نشینی نیست؛ بلکه می‌تواند تصمیمی آگاهانه برای صیانت از سلامت روان و حفظ کیفیت زندگی و پیشگیری از آسیب‌های عمیق‌تر به روابط خانوادگی باشد به‌علاوه آنکه در چنین شرایطی خدمات شغلی هم می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد و منجر به خطاهای ناآگاهانه گاه غیرقابل جبران شود به‌ویژه در میان مشاغل حساسی چون قضاوت، پزشکی و روان‌شناسی و... که با جان و سلامت انسان سروکار دارد.