گفتگوی صمیمانه با «فاطمه فروردین اهرنجانی»
دارنده مدرک دکترای هوافضا از دانشگاه صنعتی شریف
من و دنیای پرنده‌های آهنی
همیشه وقتی با هواپیما عازم سفری می‌شوم از ابتدا تا آخر پرواز ذهنم درگیر قدرت ذهن بشر است که چطور توانسته این پرنده آهنین را در آسمان به پرواز دربیاورد؟! معمولا هم فکرم به جایی قد نمی‌دهد و نمی‌توانم از چیزی سردربیاورم و فقط به ذکر «فتبارک الله احسن الخالقین» بسنده می‌کنم که بی‌شک ریشه این کار اعجاب انگیز به خلقت بی‌نقص و بی‌مثال او برمی‌گردد. در این سفرهای هوایی بارها هم به این فکر کرده بودم که کاش بشود یک روز بتوانم با یکی از نخبه‌های علمی کشور که تحصیل و حرفه‌اش ربطی به ساخت این پرنده‌های آهنی دارد به گفتگو بنشینم و قدری درباره این دانش اعجاب‌انگیز بشنوم و بالأخره در یک روز گرم بهاری فرصت این دیدار فراهم شد و من در ایستگاه نوآوری‌های شریف به دیدار «فاطمه فروردین اهرنجانی» که دارای مدرک دکترای هوافضای از دانشگاه صنعتی شریف است رفتم و ساعتی با او به گفتگو نشستم...
به‌عنوان سؤال اول، بدون پرداختن به حواشی برویم سراغ اصل مطلب. چه شد که تصمیم گرفتید در رشته هوافضا تحصیل کنید؟
راستش را بخواهید انتخاب این رشته در ابتدا خیلی براساس علاقه صورت نگرفت یعنی این‌طور نبود که از اول قصد داشته باشم رشته هوافضا را انتخاب کنم. تمایل خودم بیشتر به سمت تحصیل در رشته عمران بود اما بعد از اینکه نتایج کنکور اعلام شد براساس مشاوره‌‌هایی که انجام دادم به سمت رشته هوافضا گرایش پیدا کردم.
قبولی در چنین رشته‌ای آن هم در دانشگاه صنعتی شریف به احتمال زیاد مستلزم علاقه زیاد به درس است، آیا از دوران کودکی به درس خواندن علاقه داشتید یا این روحیه بعدا در شما شکل گرفت؟
من از همان دوران کودکی به درس خواندن و کسب علم علاقه داشتم. همراهی و تشویق خانواده هم زمینه پراختن هرچه بیشتر و بهتر به این علاقه را برای من مهیا کرد.
هنوز هم این روند ادامه دارد و وقت زیادی صرف درس خواندن می‌کنید؟
در دوره کارشناسی و ارشد این‌طور بود و من واقعا تمام وقتم را صرف درس خواندن می‌کردم و فرصت پرداختن به کارهای جانبی را نداشتم اما از زمانی که وارد مقطع دکترا شدم قضیه قدری متفاوت شد. فضای تفکرات من و آیندهای که برای خودم ترسیم کرده بودم صرفا به تحصیل و شرکت در مباحثات علمی محدود نمی‌شد، لذا قدری از درس خواندن فاصله گرفتم. البته فضا و شرایط مقطع دکترا هم این امکان را برای من فراهم می‌کرد چون ما فقط تا ترم سوم بحث آموزشی و علمی داشتیم و بعد از آن باید کارهای پایان‌نامه را جلو می‌بردیم. در نتیجه مدیریت زمان در دست خودم بود و می‌توانستم به کارهای دیگری که علاقه داشتم و برای آینده در نظر گرفته بودم، بپردازم.
آیا فضای علمی و نخبگانی دانشگاه شریف روی دانشجویان تأثیرگذار است؟
بله، به هر حال آدم از محیطی که در آن قرار می‌گیرد تأثیراتی می‌پذیرد ولی این‌طور نبود که من تحت تأثیر این فضا قرار بگیرم و همان‌طور که گفتم تمام وقتم را در دوره کارشناسی و ارشد صرف درس خواندن کنم. راستش من جزو ورودی‌های سال 88 دانشگاه شریف بودم و آن زمان فضای سیاسی حاکم بر جامعه به شدت ملتهب بود. به همین خاطر پدر من به شدت توصیه داشتند که در محیط دانشگاه به جز مباحث علمی به مطلب دیگری نپردازم. بر این اساس من تمرکزم را روی مباحث علمی گذاشتم ولی در دوره دکترا به سمت علایقم سوق پیدا کردم.
یعنی فقط اثر محیط دخیل نیست. اما بالطبع وقتی آدم می‌بیند محیط اطرافش یک محیط علمی است و او هم توانایی دارد به آنجایی که می‌خواهد و برنامه‌ریزی شده، برسد مطمئنا برای رسیدن تمام توانش را به کار می‌گیرد.
می‌توانم بپرسم آن کارهایی که اشاره کردید، چه بود؟
در دوره دکترا برای مدتی این توفیق نصیبم شد که در حوزه دانشجویی شریف شرکت کنم. من هیچ‌وقت به طلبگی به معنای دقیق آن فکر نکرده بودم اما دوست داشتم آن فضا را به صورت دیگری که به قول دوستان فنی‌تر و به فضای دانشگاهی نزدیک‌تر بود، تجربه کنم که واقعا هم تجربه بسیار خوبی برای من بود.
از طرف دیگر از همان زمان کنکور، رشته روانشناسی یکی از علاقه‌مندی‌ها و انتخاب‌های من برای تحصیل بود اما بعد از اینکه نتایج آمد متوجه شدم مشاوره‌ای که قبل از آن دریافت کردم خیلی کامل نبوده و من فقط می‌توانم رشته مشاوره صنعتی را انتخاب کنم نه رشته روانشناسی که به آن علاقه دارم. برای همین کلا آن را کنار گذاشتم و به سمت رشته‌های مهندسی گرایش پیدا کردم. در دوره دکترا، با فراهم شدن شرایط فرصتی مهیا شد که به این علاقه قدیمی‌ام بپردازم و بتوانم در کنار مطالعات روانشناسی در یکسری از کارگاه‌های روانشناسی شرکت کنم.
لطفا رشته هوافضا را به صورت ساده و مختصر به خوانندگان ما معرفی کنید.
رشته هوافضا بیشتر به مباحث مربوط به وسایل پرنده می‌پردازد و دارای گرایشات مختلفی چون پیشرانش سازه، دینامیک پرواز و کنترل و آیرودینامیک است. در هر کدام از این گرایش‌ها به بخشی از مباحث مربوط به وسیله پرنده پرداخته می‌شود. مثلا به صورت تخصصی در گرایش من که دینامیک پرواز و کنترل است، بیشتر مباحثی چون طراحی و کنترل وسایل پرنده، توسعه معادلات و دینامیک مربوط به وسایل پرنده مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.
باید رشته بسیار سختی باشد، آیا بعد از ورود به این رشته از انتخاب آن راضی بودید؟
بله، حداقل برای من رشته سختی محسوب می‌شود اما قطعا از انتخاب آن راضی بودم که همین رشته را در مقاطع بالاتر دنبال کردم. یکی از دشواری‌هایش برای من این بود که تعداد خانم‌ها کم است و اکثر ورودی‌های رشته هوافضا آقایان هستند. البته این مسأله بیشتر در مقاطع بالا مثل ارشد و دکترا اتفاق می‌افتد مثلا در آن سالی که در مقطع دکترا پذیرفته شدم، من تنها خانم جمع دانشجویان بودم و طبیعتا این مسأله فضای تحصیل را کمی برایم دشوار می‌کرد.
آیا بین دنیای جذاب علم و یافته علمی مثلا در همین رشته شما و پی بردن به قدرت خدا و نزدیکی با او می‌توان ارتباطی پیدا کرد؟
بله قطعا. عالم آینه خداست. بال زدن یک پرنده در آسمان مظهر قدرت خداست. شما با دانش هوافضا می‌توانید به شناسایی دینامیک بال زدن یک پرنده بپردازید.
فضای علمی کشور را چطور می‌بینید؟ چه نقد و انتقادی به آن وارد است؟
در هر فضای علمی هم رشد و پیشرفت وجود دارد هم نقایص، کمبودها و ضعف‌ها ولی برآیند کلی من از فضای علمی کشور، حرکت آن به سمت رشد و پیشرفت هست هر چند نمی‌شود نقاط ضعف آن را ندیده گرفت.
من از شهریور سال 97 تا اسفند 99 با مرکز هوافضای جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعت شریف همکاری داشتم و تقریبا از آبان سال 1401 هم به مجموعه شرکت آویا پیوستم و در اینجا مشغول به کار هستم بنابراین تجربه کاری چندانی ندارم که بخواهم نظر تخصصی بدهم ولی بر طبق آن چیزی که در این مدت شاهدش بودم می‌توانم بگویم در این صنعت علی‌رغم استقبالی که در وهله اول از فعالیت شرکت‌هایی چون ما می‌شود و افرادی ابراز خوشحالی و خرسندی می‌کنند از اینکه چنین شرکتی روی پای خودش ایستاده و با سرمایه‌گذاری خصوصی دارد کارش را جلو می‌برد اما در نهایت آن توجه و اعتمادی که باید باشد، وجود ندارد. به نظر می‌رسد صحبت‌های برخی از مسئولین در راستای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان در حد شعار و حرف باقی می‌ماند و در فضای عملی ما شاهد چنین حمایت‌هایی نیستیم. مثلا شرکتی که من در آن مشغول فعالیت هستم یک شتاب‌دهنده تخصصی در حوزه صنعت فضایی و فناوری‌های صنعت هوایی است که تیمی از فعالان علمی و نخبه‌های کشوری که اغلب از فارغ‌التحصیلان دانشگاه صنعتی شریف هستند را دور هم جمع کرده تا در یک فضای علمی پروژه‌هایی را جلو ببرند. خب چنین شرکت‌های نوپایی احتیاج به این دارند که به آن‌ها توجه شود تا بتوانند پا بگیرند و به اهدافشان برسند اما در عمل خیلی این اتفاق نمی‌افتد و از بیرون چندان حمایتی دریافت نمی‌کنند. درست است که این افراد به رشد خود ادامه می‌دهند و به توانمندی می‌رسند اما اگر آن نگاه و حمایت بیرونی نباشد نمی‌شود از توانمندی این افراد برای حل مسائل کشور بهره برد.
در چنین فضایی شما باید انگیزه و شور و نشاط و شادابی خود را حفظ کنید و با تمام توان سعی در اثبات خودتان داشته باشید تا بتوانید توجه یکسری از ارگان‌ها و سازمان‌های مربوطه را به خود جلب کنید که در نهایت هم ممکن است آن ارگان و سازمان نظرش این باشد که خودش چنین پروژه‌هایی را پیش ببرد چرا که کلا نسبت به شرکت‌های دانش‌بنیان و فضای دانشگاهی اعتماد چندانی وجود ندارد.
روند کار در شرکت شما به چه صورت است؟
ما خودمان ایده‌ای را طرح کرده و برای آن پروژه‌ای تعریف می‌کنیم تا در نهایت به یک محصول برسیم. تا اینجای کار سرمایه‌گذار خصوصی از کار حمایت می‌کند اما وقتی پروژه به محصول می‌رسد نیازمند حمایت بیرونی است. طبیعتا در صورتی که محصول نهایی دیده شود تیم قادر خواهد بود پروژههای دیگری دریافت کند.
این ایده‌ای که از آن صحبت می‌کنید، یک ایده نوآورانه است؟
بله، ایده ساخت محصولی است که تا به حال در کشور وجود نداشته بنابراین یک ایده نوآورانه محسوب می‌شود. البته اینکه نمونه چنین محصولی در خارج از کشور هست یا نه، بحث جداگانه‌ای است.
به نظر شما یک خانم موفق چه ویژگی‌های باید داشته باشد؟
موفقیت باید با توجه به مؤلفه‌هایی که در شخصیت یک خانم وجود دارد، تعریف شود و لزوما نمی‌شود خانمی که در تحصیلات به جایگاهی رسیده را فرد موفقی دانست. به نظر من یک بانوی موفق، بانویی است که بتواند در کنار بحث شغلی، تحصیلی و دنبال کردن علاقه‌مندی‌های خاص خود، مؤلفه‌های شخصی خود را رشد دهد و از توانمندی‌هایی که خداوند در وجودش به ودیعه گذاشته برای اثرگذاری در محیط اطرافش حداکثر بهره را ببرد.
شاید این ویژگی بنا به شخصیت هر شخص متفاوت باشد. فرد باید این ویژگی را کشف کند و آن را عمیقا توسعه دهد تا بتواند از آن برای اثرگذاری در محیط استفاده کند. بنابراین من موفقیت را در توانمندی اثرگذاری در محیط می‌بینم.
و رمز رسیدن به چنین موفقیتی چیست؟
داشتن اراده، تلاش و پشتکار برای بهره‌بردن حداکثری از توانمندی‌ها و استعدادها.
به‌عنوان یک بانوی فعال در عرصه علمی کشور، حضور بانوان در اجتماع را چطور می‌بینید؟
اثرگذاری بانوان در محیط اجتماع چیزی است که نمی‌شود آن را انکار کرد. اینکه خانمی با همه دغدغه‌های نقش همسری و مادری می‌تواند در اجتماع حضور مؤثر داشته باشد، نشان دهنده توانمندی او در مدیریت و کنار هم قرار دادن این نقش‌هاست. این هم یکی از ویژگی‌های خانم موفق محسوب می‌شود اینکه بتواند همه این نقش‌ها را طوری در کنار هم مدیریت کند که به هیچ کدام آسیبی وارد نشده و بهترین خودش باشد.
اگر برای شما این امکان فراهم شود که با یکی از مسئولین کشوری دیداری داشته باشید، چه کسی را برای این دیدار انتخاب می‌کنید و چه موضوع و دغدغه مهمی را با او درمیان می‌گذارید؟
به نظرم معاون امور زنان رئیس‌جمهور گزینه خوبی برای چنین دیداری است. دغدغه‌های یک خانم در فضای شغلی و فراهم کردن حداکثری محیط برای فعالیت‌های اجتماعی بانوان می‌تواند از مهم‌ترین و اصلی‌ترین موضوعات این دیدار و گفتگو باشد.
آینده را چطور می‌بینید؟
روشن، هم برای جامعه و هم خودم.
چه آرزویی در سر دارید؟
آرزو دارم بتوانم از تحصیلات و توانمندی‌ای که دارم برای خدمت به کشورم حداکثر استفاده را ببرم. آرزو دارم در جایگاهی باید قرار بگیرم، جایگاهی که بدانم جز من شخص دیگری نمی‌تواند آن را پر کند.
تا به حال به مهاجرت و رفتن به خارج از کشور فکر کرده‌اید؟
با توجه به دانشگاهی که در آن تحصیل کردم، مسأله سفر به خارج از کشور و تحصیل در آنجا به‌خصوص در مقطع دکترا بسیار مطرح بوده است. استاد راهنمای خودم بارها چنین پیشنهادی را به من داده‌اند اما من هیچ‌وقت به صورت جدی نه این مسأله را دنبال کردم نه به آن تمایل داشتم. اگر هم یک روزی قرار باشد چنین کاری را انجام دهم صرفا برای تجربه محیط علمی آنجاست و اینکه بتوانم برتری‌های علمی احتمالی آنجا را به دست آورم تا هنگام برگشت در کشورم پیاده کنم.
اوقات فراغتتان را چطور می‌گذارنید؟
خودشناسی، مطالعه، تعامل با خانواده، اقوام و دوستان، گردش، سفر کارهایی است که من در زمان فراغت به آن‌ها مشغول می‌شوم.
یکی از بهترین کتاب‌هایی که خواندید را معرفی بفرمایید.
کتاب «تقدیرات انسان در شب قدر».
اگر بخواهید به قشر جوان کشورمان نکته طلایی بگویید، آن نکته چیست؟
اگر اراده کنید به جایی برسید، خدا عنایت می‌کند و می‌رسید.
چنانچه زمانی به‌عنوان یکی از مسئولیت علمی کشور انتخاب شوید، مهم‌ترین و اولین اولویتی که به آن می‌پردازید چه مسأله‌ای است؟
حمایت از نخبگان علمی به‌منظور بهره‌گيری از توان حداکثری آن‌ها در حل مسائل کشور.
و به‌عنوان سؤال آخر یک جمله یا شعر تأثیرگذار به خوانندگان مجله ما هدیه بدهید.
رهرو آن نیست که گه تند و گهی خسته رود
رهرو آنست که آهسته و پیوسته رود...
مختصری درباره رشته مهندسی هوافضا
مهندسی هوافضا (Aerospace engineering) شاخه‌ای اصلی از رشته‌های مهندسی به شمار می‌رود که تمرکز اصلی آن بر طراحی هواپیما، فضاپیما و تمامی وسایل پرنده است. مهندسی هوافضا، به ویژه شاخه فضانوردی، اغلب در زبان محاوره‌ای به‌عنوان «علم موشکی» نامیده می‌شود.
وسایل نقلیه هوایی تحت شرایط دشواری حاصل از تغییرات فشار جوی و درجه حرارت پرواز می‌کنند و نیروهای سازه‌ای متفاوتی بر اجزای آن‌ها وارد می‌شود. در نتیجه این وسایل نقلیه محصول فناوری‌ها و علوم مهندسی متنوعی شامل آیرودینامیک، پیشرانش، الکترونیک پرواز، علم مواد و آنالیز سازه‌ها هستند. مهندسی هوافضا آمیزه‌ای متقابل از این فناوری‌هاست و به دلیل پیچیدگی و تنوع موضوعات، هر یک از مهندسین هوافضا در یکی از زمینه‌ها متخصص می‌شوند.
مهندسی هوافضا یکی از پیشروترین زمینه‌های پژوهشی است و بودجه‌های کلان نظامی و غیرنظامی که صرف این رشته می‌شود زمینه‌های پیشرفت و جهش در دیگر رشته‌های دانش و مهندسی را فراهم ساخته است. این مهندسی دانشی راهبردی است که در آن از دانش‌های دیگر مانند مکانیک، متالوژی، علوم رایانه، مهندسی عمران و الکترونیک استفاده می‌شود.
منشاء مهندسی هوافضا را می‌توان در پیشگامان هوانوردی در اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم ردیابی کرد. یکی از مهم‌ترین افراد در تاریخ هوانوردی و یکی از پیشگامان مهندسی هوانوردی، «کیلی» است که به‌عنوان اولین فردی شناخته می‌شود که نیروهای بالابر و کشش را که بر هر وسیله نقلیه پرواز جوی تأثیر می‌گذارد، جدا کرد.
دانش اولیه مهندسی هوانوردی عمدتا تجربی بود و برخی از مفاهیم و مهارت‌ها از شاخه‌های دیگر مهندسی به این حیطه وارد شده بود. برخی از عناصر کلیدی، مانند دینامیک سیالات، توسط دانشمندان قرن هجدهم درک شد.
در دسامبر ۱۹۰۳، برادران رایت اولین پرواز ثابت و کنترل شده یک هواپیمای نیرومند و سنگین‌تر از هوا را به مدت ۱۲ ثانیه انجام دادند. دهه ۱۹۱۰ شاهد توسعه مهندسی هوانوردی از طریق طراحی هواپیماهای نظامی جنگ جهانی اول بود.
بین جنگ‌های جهانی اول و دوم، جهش‌های بزرگی در این زمینه انجام شد که با ظهور جریان اصلی هوانوردی غیرنظامی تسریع شد. از هواپیماهای برجسته این دوره می‌توان به Farman F.60 Goliath ، Curtiss JN 4، Fokker Trimotor اشاره کرد. از هواپیماهای نظامی قابل توجه این دوره می‌توان به میتسوبیشی A6M Zero سوپرمارین اسپیت‌فایر، Messerschmitt Bf 109 از ژاپن، بریتانیا و آلمان اشاره کرد. پیشرفت قابل توجهی در مهندسی هوافضا با اولین هواپیمای عملیاتی با موتور جت، Messerschmitt Me 262 که در سال ۱۹۴۴ در اواخر جنگ جهانی دوم وارد خدمت شد، رخ داد.
اولین تعریف مهندسی هوافضا در فوریه ۱۹۵۸ ظاهر شد و جو زمین و فضای بیرونی را به عنوان یک قلمرو واحد در نظر گرفت و در نتیجه هر دو هواپیما (هواپیمایی) و فضاپیماها (فضا) عنوان تازه ابداع شده هوافضا دربرگرفت.
هدف اصلی صنعت هوافضا طراحی و ساخت وسایل پرنده است، در نتیجه فارغ‌التحصیلان مهندسی هوافضا می‌توانند در صنایع و مؤسسات تحقیقاتی هواپیمایی، موشکی و ماهواره فعالیت نمایند و همچنین در کلیه سازمان‌هایی که به نحوی از وسایل پرنده استفاده می‌کنند، به عنوان کارشناس و محقق خدمت نمایند اما علاوه بر اشتغال در مراکز فوق، یک مهندس هوافضا با تسلط بر علوم آئرودینامیک، طراحی سازه و روش‌های طراحی توربو ماشین‌ها توانایی کار در شاخه‌های متعددی از مهندسی و پروژههای خارج از حیطه صنایع هوافضایی را نیز دارد.
مهندسی هوافضا از زیرشاخه‌های مهندسی مکانیک است که با توجه به گرایش‌های مختلف مهندسی هوافضا می‌توان این رشته را نزدیک به گرایش‌های مهندسی مکانیک گرایش سیالات، کنترل، جامدات و حتی مهندسی عمران گرایش سازه دانست و لازم است ذکر شود که کاربرد زمینه‌های مطالعاتی یک مهندس هوافضا تنها به طراحی هواپیما و وسایل پرنده محدود نمی‌شود. برای مثال آیرودینامیک خودرو از برخی جهات شباهت زیادی به آیرودینامیک هواپیما دارد و امروزه در اغلب صنایع خودروسازی با استفاده از تونل باد و علم آیرودینامیک، خودروهای کم مصرف‌تری می‌سازند. فرایند سیستم‌های کنترل صنعتی نیز با فرایندهای طراحی کنترل در وسایل پرنده بر یک مبناست و همچنین سازه اتومبیل و کشتی مشترکات زیادی با سازه یک هواپیما دارد و بالأخره توربینهای گاز یک نیروگاه یا پالایشگاه همانند یک موتور جت تحلیل و طراحی می‌شوند. در نتیجه یک مهندس هوافضا علاوه بر شرکت‌های هوافضایی و ساخت ماهواره، در نیروگاه‌ها، صنایع نفت و گاز، پالایشگاه‌ها، صنایع خودروسازی و فرودگاه‌ها فرصت‌های شغلی بسیار خوبی دارد.
رشته مهندسی هوا فضا برای نخستین بار در سال ۱۳۶۶ وارد ایران شد و نخستین دوره کارشناسی این رشته را دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران) راه‌اندازی کرد. هم‌اکنون دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه صنعتی ارومیه، دانشگاه امام حسین، دانشگاه شهید ستاری، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، دانشگاه علوم و فنون هوافضای عاشورا و... مشغول تربیت دانشجویان این رشته در مقطع کارشناسی هستند.
در ایران رشته مهندسی هوافضا در سال‌های اخیر پیشرفت چشمگیری نموده و به عنوان رشته اول علمی ایران در نقشه علمی کشور شناخته می‌شود؛ و از نظر استخدام فارغ‌التحصیلان، و تخصیص بودجه به عنوان هدف اول علمی کشور به‌حساب آمده است.
سال پنجاه وهشتم.شماره2821