قسمت دویست و دهم: نشانه‌ها را جدی بگیرید!

من معلم کلاس ششم مدرسه‌ی دخترانه هستم، سال‌هاست آموزگارم و دانش‌آموزان مختلفی را دیده‌ام. دانش‌آموزان باهوش، معمولی و تیزهوش داشته‌ام. حتی بچه‌هایی با طیف‌های مختلف اوتیسم داشتم که کل کلاس را به چالش می‌کشیدند. بچه‌های شیطان و پر درسر هم که همیشه در کلاس‌ها هستند و بچه‌های آرام و درس‌خوان که آرزوی هر معلم و پدر و مادری هستند. ولی چیزی که بیشتر از همه در این بچه‌ها فکر مرا مشغول می‌کند یا حتی باعث ترس من می‌شود بچه‌های گوشه‌گیر هستند. در گذشته، وقتی که تازه تدریس را شروع کرده بودم، در کلاس دانش‌آموزی داشتم که فکر می‌کردم بچه‌ی ساکت و خجالتی است و به اشتباه بر این باور بودم که او را به حال خودش رها کنم تا کم‌کم با جمع خو بگیرد و دوست پیدا کند. یک بار که می‌خواستم دیکته‌اش را تصحیح کنم، حواسم نبود و دفترش را از ته باز کردم. انتهای دفتر دیکته‌اش نقاشی‌های غمگینی با خودکار مشکی کشیده بود، شبیه آنچه قدیم‌ها در دفتر خاطرات می‌کشیدند. از ذهنم گذشت چقدر سن عاشقی پایین آمده! متنی هم با خودکار زیر یکی از آن‌ها نوشته بود، نقاشی یک قبر بود که کسی کنار آن گریه می‌کرد، دقیق متن را به‌ خاطر ندارم ولی چیزی شبیه علاقه به مرگ بود. باز هم نسبتش دادم به عشق و عاشقی بچه‌های این سن و سال. یادم هست وقتی می‌خواستم دفترش را پس بدهم، به او گفتم: «دفتر دیکته جای نقاشی‌های عاشقانه نیست.» دانش‌‌آموزم که اسمش هستی بود، سرخ و سفید شد و گفت: «چیز... من به خدا... نه چیز نیستم.» سعی کردم خودم را بی‌توجه نشان بدهم و بحث را با او ادامه ندهم. دفعه‌ی بعد که دیکته داشتند دیدم برگه‌های نقاشی را از انتهای دفترش کنده است. دیگر کلاً قضیه را فراموش کردم تا اینکه یکی دو ماه بعدش دیدم چند روزی هستی به مدرسه نیامد و با پیگیری معاون مدرسه خبردار شدم که خودکشی کرده است و در بیمارستان بستری است. بعدها فهمیدم مشکلات خانوادگی شدیدی داشته. پدری معتاد با مشکلات نامتعادلی روانی. این موضوع باعث شده بوده که هستی گوشه‌گیر، ساکت و غمگین باشد.
الان سال‌هاست عذاب‌وجدان دارم که چرا متوجه نشدم دانش‌آموزم منظورش چی بوده از آن نقاشی‌ها و متن‌ها؟ چرا اصلاً وقت نگذاشتم با او صحبت کنم؟ چرا از یک مشاور کمک نگرفتم.
حالا بعد از سال‌ها این ماجرا در کلاسم تکرار شد. ولی به شکلی متفاوت. چند روز پیش یکی از بچه‌ها سر کلاس گفت: «اجازه خانم! تهمینه خیلی نقاشی‌های خفنی می‌کشه.» بقیه هم حرفش را تأیید کردند. موضوع برایم جذاب شد. گفتم: «تهمینه نقاشی‌‌هات رو بیار ببینم.» اول خیلی تمایلی نداشت که دفترش را به من نشان دهد و گفت: «اجازه دفترمون رو امروز نیاوردیم.» بچه‌ها گفتند که چرا آورده ما الان دیدیم و از این حرف‌ها. چون بچه‌ها خیلی از کارهایش تعریف کردند بلند شد و دفترش را آورد داد به من. گفت: «اجازه خانم! یادمون نبود که تو کیفمونه. فکر کردیم نیاوردیم. شما هم نقاشی‌هام رو ببینید. به نظرتون قشنگن؟» همان‌طور که بچه‌ها مسئله حل می‌کردند دفتر را ورق زدم. نقاشی‌های تهمینه پر از غم و اشک بود. انیمه‌های غمگین، با صورت‌های پوشیده از مو یا حتی صورت‌هایی یک دست سیاه. چند صفحه‌ی آخر را که ورق زدم دلم لرزید. در مورد خودکشی، خلاصی از این دنیا، مرگ و قبرستان نوشته بود. «مرگ شیرین است. خودم را از این دنیا راحت می‌کنم و...» و کلاً چیزهایی از این دست. نگاهم به تهمینه افتاد. انگار تازه یادش افتاده بود که ته دفترش چی نوشته. هی گفت: «خانم می‌شه دفترمون رو بدین؟» و شروع کرد به اصرار کردن. گفتم که هنوز کامل ندیدم. بحث را عوض کردم و از آن‌ها امتحان گرفتم.
بچه‌ها حواس‌شان پرت شد، رفت سمت امتحان و تهمینه هم دفترش را فراموش کرد. زنگ تفریح با معاون مدرسه قضیه را در میان گذاشتم. معاون هم نظرش این بود که نقاشی‌ها و مطالب دفتر خطرناک است و نیاز به دقت و پیگیری دارد. معاون مدرسه هم گفت چند سال قبل دانش‌آموزی داشته که همین نشانه‌ها را داشته و متأسفانه با خودکشی جانش را از دست داده است.
راستش معاون مدرسه با مادرش چند باری تماس گرفت ولی مادرش جواب نداد. زنگ زد به پدرش و او هم گفت برای مأموریت رفته شهرستان و نمی‌تواند بیاید. معاون به او تأکید کرد شرایط حاد است، لااقل به مادرش بگویید بیاید، اما پدر تهمینه گفت که همسرش چند ماهی است قهر کرده و قصد دارد از او جدا شود.
البته عمه‌ی تهمینه آمد مدرسه و گفت: «تهمینه همه چیز پدرش است و برای خانواده‌ی ما خیلی عزیز است و محال است به خودکشی فکر کند، از بچگی نقاشی‌اش خوب بود و حالا هم آن‌ها صرفاً نقاشی هستن.» بعد شروع کرد به بد گفتن از مادر تهمینه. گفت: «مادرش بی‌عاطفه است و فقط به قر و فر خودش می‌رسد. وقتی هم که بود کاری برای این بچه نمی‌کرد.» همین‌طور توضیح داد که: «تهمینه از مدرسه می‌آید خانه‌ی من و شب‌ها پدرش می‌آید دنبالش و او را می‌برد خانه، حالا که مأموریت است تهمینه شب‌ها خانه‌ی پدربزرگش می‌ماند. ما همه جوره هوایش را داریم و چیزی برای او کم نمی‌گذاریم.» و مجدد تأکید کرد که اصلاً با مادرش تماس نگیرید چون تهمینه هم با مادرش قهر است و چند ماه است او را ندیده است.
اما من احساس خوبی به این ماجرا ندارم‌. مطمئنم که تهمینه دلش برای مادرش تنگ شده، فکر می‌کنم شاید لازم باشد یک کاری کرد. این بچه تو رودربایستی پدر و عمه‌اش مانده. یادم هست روز مادر چقدر گریه کرد. هق‌هق می‌کرد. از او که پرسیدم چرا گریه می‌کند فقط گفت دلم درد می‌کند. گفتم که برود به دفتر بگوید تا اولیایش بیایند دنبالش، ولی با التماس گفت که می‌خواهد در کلاس بماند. آن موقع متوجه دلیل این رفتارش نبودم ولی حالا چیزهای زیادی دستگیرم شده است.
فقط مانده‌ام چطور می‌توانم کمکش کنم. آیا درست است خارج از چهارچوب قوانین مدرسه با خانواده‌اش، منظورم مادرش است، تماس بگیرم؟ آیا درست است مجدد با پدرش تماس بگیرم و شرایط را برایش تشریح کنم؟ واقعاً نمی‌دانم کار درست چیست؟ فقط می‌دانم که حسابی نگران این دختر نوجوان هستم. نکند بلایی سر خودش بیاورد. نگرانم.

سخن کارشناس

روایت نشان می‌دهد که تهمینه به‌شدت در معرض خطر روانی و هیجانی قرار دارد و نشانه‌هایی که در نقاشی‌ها و نوشته‌هایش دیده شده، هشدارهای جدی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. گوشه‌گیری، خلق غمگین، تمرکز روی موضوع مرگ و خودکشی، و نوشتن جملات تهدیدکننده درباره‌ی پایان زندگی، همگی نشانه‌هایی از اضطراب شدید، افسردگی یا تجربه‌ی آسیب خانوادگی و روانی هستند. مهم است که معلم و مدرسه این وضعیت را جدی بگیرند و به‌سرعت وارد اقدام شوند، زیرا کودکان و نوجوانان غالباً راهی برای بیان درونیات و دردهای خود ندارند و رفتارهایی مانند نقاشی یا نوشتن در دفترشان تنها راه ابراز احساس‌شان است. در این شرایط، همکاری با یک روان‌شناس یا روان‌درمانگر متخصص کودک و نوجوان ضروری است تا ارزیابی کامل از وضعیت هیجانی و خطر خودکشی انجام شود و برنامه‌ی حمایت فردی و خانوادگی طراحی گردد. از نظر قانونی و اخلاقی، معلم می‌تواند با اطلاع معاون مدرسه و با هماهنگی روان‌شناس مدرسه یا مشاور آموزش و پرورش، با والدین تماس بگیرد و نگرانی خود را به‌صورت رسمی و مستند منتقل کند، اما اقدام شخصی خارج از این چهارچوب ممکن است مسئولیت‌های حقوقی ایجاد کند. بسیار مهم است که تهمینه احساس حمایت و امنیت کند و بداند کسی هست که واقعاً به او گوش می‌دهد و او را جدی می‌گیرد. علاوه بر پیگیری فوری وضعیت روانی، ایجاد فضایی امن در مدرسه، اختصاص زمان برای گفتگو با مشاور یا روان‌شناس، و پایش دقیق رفتارش در روزهای آینده ضروری است. تداوم ارتباط منظم با خانواده، حتی اگر پیچیدگی‌های خانوادگی وجود داشته باشد، باید به شکل ساختارمند و با حضور متخصص انجام شود تا کودک تحت فشار قرار نگیرد و حمایت واقعی دریافت کند. به‌علاوه، آموزش مهارت‌های مدیریت هیجان، بیان احساسات و حل تعارض می‌تواند به تهمینه کمک کند تا احساس تنهایی و ناامیدی کاهش یابد. هیچ نشانه‌ای از خودکشی نباید به‌سادگی گذرانده شود و توجه جدی و اقدام سریع می‌تواند زندگی این کودک را نجات دهد و تجربه‌ی عذاب و تنهایی را برایش کاهش دهد. این موضوع نیازمند حساسیت، صبر و همکاری همه جانبه‌ی مدرسه، خانواده و متخصصان است.

سال شصتم.شماره2940