مادر ناکافـی

از کجا بفهمیم واقعاً به اصلاح رفتار نیاز داریم یا فقط خودمان را سرزنش می‌کنیم؟
شاید مهم‌ترین قدم برای فاصله گرفتن از احساس ناکافی بودن، این باشد که به‌جای قضاوت کلی درباره‌ی خودمان، به رفتار مشخصی که ما را ناراحت کرده نگاه کنیم.
برای مثال، اگر امروز با فرزندم تند صحبت کرده‌ام، به‌جای اینکه بگویم: «من مادر بدی هستم»، از خودم بپرسم چه اتفاقی افتاد؟ آیا خسته بودیم؟ آیا رفتار فرزندم از حد و مرزهای توافق‌شده عبور کرد؟ آیا واکنش من متناسب بود؟ آیا لازم است عذرخواهی کنم یا شیوه‌ی برخورد خود را تغییر دهم؟ این پرسش‌ها به ما کمک می‌کنند مسئولیت‌پذیر باشیم، بدون اینکه خودمان را با یک برچسب کلی تعریف کنیم.
در عمل، چند تغییر کوچک می‌تواند کمک‌کننده باشد:
♥ معیارهای مادری را از حالت ناممکن خارج کنیم: قرار نیست هر روز غذای کامل و متنوع، فعالیت آموزشی، بازی خلاقانه، گفتگوی عمیق و خانه‌ای مرتب داشته باشیم. نیازهای اصلی کودک مهم‌اند، اما همه کارهای مفید و دوست‌داشتنی را نمی‌توان هر روز و هم‌زمان انجام داد.
♥ بین نیاز واقعی کودک و انتظارهای اضافه تفاوت بگذاریم: کودک به امنیت، مراقبت، توجه متناسب با سن، حد و مرزهای روشن و رابطه‌ای حمایت‌گر نیاز دارد. اما لازم نیست هر لحظه از روز او را سرگرم کنیم یا همه مشکلاتش را پیش از تجربه کردن حل کنیم.
♥ به‌جای مقایسه با دیگران، به وضعیت واقعی خانواده‌ی خودمان نگاه کنیم: امکانات مالی، شرایط کاری، خلق‌وخوی کودک، تعداد فرزندان و میزان حمایت اطرافیان در خانواده‌ها متفاوت است. برنامه‌ای که برای یک خانواده مناسب است، لزوماً برای خانواده‌ی دیگر عملی یا ضروری نیست.
♥ اشتباه را به فرصتی برای ترمیم تبدیل کنیم: اگر رفتاری آسیب‌زننده داشته‌ایم، آن را انکار نکنیم بلکه درباره‌اش حرف بزنیم، عذرخواهی کنیم و برای تکرار نشدنش راهی پیدا کنیم. احساس پشیمانی زمانی مفیدتر است که به مسئولیت‌پذیری و تغییر رفتار منجر شود.
♥ کمک خواستن را نشانه‌ی ضعف ندانیم: مادر قرار نیست به‌تنهایی تمام بار تربیت، خانه و مدیریت خانواده را به دوش بکشد. درخواست کمک و تقسیم مسئولیت، بخشی از مراقبت سالم از خود و خانواده است.
♥ اگر احساس ناکافی بودن دائمی شده است، آن را جدی بگیریم: وقتی خودسرزنش‌گری مداوم با اضطراب، غمگینی، احساس بی‌ارزشی یا اختلال در زندگی روزمره همراه می‌شود، گفتگو با روان‌شناس یا متخصص سلامت روان می‌تواند یاری‌دهنده باشد. لازم نیست برای کمک گرفتن، ابتدا به نقطه‌ی فرسودگی کامل برسیم.
این توصیه‌ها قرار نیست فهرست تازه‌ای از وظایف به مادر اضافه کنند. اگر خواندن همین بخش هم این احساس را ایجاد کرده که «حالا باید این کارها را هم درست انجام بدهم»، شاید بهتر باشد فقط یکی از آن‌ها را انتخاب کنیم. همان موردی که در شرایط فعلی زندگی‌مان شدنی‌تر است.

کودک به مادر بی‌نقص نیاز ندارد به امنیت نیاز دارد
گاهی در تلاش برای مادر بهتری بودن، آن‌قدر روی پیشگیری از اشتباه تمرکز می‌کنیم که فراموش می‌کنیم رابطه‌ی مادر و کودک در دل یک زندگی واقعی شکل می‌گیرد. زندگی‌ای که در آن خستگی، اختلاف، دلخوری، محدودیت و اشتباه هم وجود دارند.
البته این حرف به معنای کم‌اهمیت بودن رفتار مادر نیست. تحقیر مداوم، تهدید، ترساندن، بی‌اعتنایی طولانی به نیازهای عاطفی کودک یا خشونت را نمی‌توان به حساب خستگی روزمره گذاشت. کودکان به محیطی امن و محترمانه نیاز دارند و بزرگ‌سالان مسئول‌اند تا حد امکان چنین محیطی فراهم کنند. اما بین خانه‌ای که در آن گاهی اختلاف و اشتباه رخ می‌دهد و خانه‌ای که کودک به‌طور مداوم در آن می‌ترسد یا تحقیر می‌شود، تفاوت وجود دارد.
کودک لازم نیست مادری داشته باشد که هیچ‌وقت عصبانی نمی‌شود. لازم است احساساتش جدی گرفته شوند، از خشونت و تحقیر محافظت شود و بداند که می‌تواند درباره‌ی ناراحتی‌هایش حرف بزند. لازم است وقتی اشتباهی رخ می‌دهد، بزرگ‌سالان مسئولیت رفتار خود را بپذیرند و برای بهتر شدن رابطه تلاش کنند. در واقع، یکی از درس‌های مهمی که می‌توانیم به فرزندان‌مان بدهیم، همین است که انسان بودن با اشتباه کردن همراه است، اما اشتباه کردن به معنای بی‌مسئولیتی نیست. می‌توانیم خطا کنیم، درباره آن فکر کنیم، عذرخواهی کنیم و تغییر کنیم.
شاید این پیام از تصویری که در آن مادر همیشه آرام و همه‌چیزدان است، برای زندگی واقعی ارزشمندتر باشد.

مادر کافی بودن، به معنای دست کشیدن از بهتر شدن نیست
قرار نیست با این حرف‌ها به مادران بگوییم دیگر به رفتارشان فکر نکنند، از یادگیری دست بکشند یا هر کاری کردند، خودشان را ببخشند و ادامه دهند. اتفاقاً بازنگری در رفتار، شناخت نیازهای کودک و تلاش برای ساختن رابطه‌ای سالم اهمیت زیادی دارد. اما رشد کردن با زندگی کردن زیر سایه‌ی احساس ناکافی بودن فرق می‌کند.
مادری که می‌پذیرد گاهی اشتباه می‌کند، هنوز می‌تواند برای تغییر تلاش کند. مادری که به خودش استراحت می‌دهد، هنوز می‌تواند به نیازهای فرزندش اهمیت بدهد. مادری که شاغل است، لزوماً از فرزندش غافل نیست؛ همان‌طور که مادری که در خانه می‌ماند، لزوماً تمام نیازهای کودک را برآورده نمی‌کند. هیچ‌یک از این انتخاب‌ها به‌تنهایی معیار نهایی خوب یا بد بودن یک مادر نیستند.
شاید بد نباشد گاهی به‌جای پرسیدن «امروز مادر خوبی بودم؟» از خودمان بپرسیم: «امروز فرزندم به چه چیزی نیاز داشت؟ کدام نیازش را توانستم پاسخ بدهم؟ کجا لازم است رفتارم را اصلاح کنم؟ و خودم برای ادامه‌ی این مسیر به چه چیزی احتیاج دارم؟»
این پرسش‌ها به‌جای صدور حکم درباره‌ی ارزشمندی ما، راهی برای دیدن واقعیت پیش پایمان می‌گذارند.
مادر بودن مسئولیتی بزرگ است، اما قرار نیست تمام هویت یک زن را در خود حل کند. زن پیش از مادر شدن هم نیازها، علایق، خستگی‌ها، آرزوها و محدودیت‌هایی داشته است. پس از مادر شدن هم همچنان همان انسان است. انسانی که قرار نیست برای اثبات عشقش، هر روز از خودش عبور کند.
شاید شب، وقتی مادر خسته‌ای به تخت‌خوابش می‌رود و به کارهای انجام‌نشده‌ی روز فکر می‌کند، بتواند به‌جای این حکم که «باز هم کافی نبودم»، با خودش بگوید: «امروز همه‌ی کارها را نتوانستم انجام بدهم. بعضی جاها خوب عمل کردم و بعضی جاها می‌توانم بهتر شوم. من هم مثل فرزندم در حال یاد گرفتنم.»
این جمله قرار نیست مسئولیت او را کمتر کند. قرار است به او یادآوری کند که برای بهتر شدن، لازم نیست ابتدا خودش را محکوم کند.

سال شصت و یکم.شماره2967