قسمت 237:یک مادر افسرده برای معین مفید است؟

طبق معمول هرشب آرام در را باز کردم، سعی کردم سر و صدا نکنم تا مهتاب و معین بیدار نشوند.
اما تا پایم را گذاشتم توی خانه، دیدم مهتاب در تاریکی روبروی تلویزیون نشسته.‌ تلویزیون روشن بود اما صدایش قطع. اخبار نشان می‌داد. گفتم: «سلام خانم، اخبار نگاه می‌کنی، اونم بی‌صدا عشقم؟ این چه صیغه‌ایه دیگه؟»
این جمله‌ی من مثل چاشنی شلیک عمل کرد و مهتاب منفجر شد.
«صیغه؟! چشمم روشن. همینه که ساعت ۱۲میایی.‌ خاک بر سر من کنن که اینجا می‌نشینم منتظر تو، که بیایی از فتح و فتوحاتت برام بگی.» می‌دانستم دارد یک رمان قدیمی می‌خواند، پس کلمات و جملاتش برایم عجیب نبود. خواستم توضیح بدهم که منظورم فقط شوخی بود و اصلاً چرا ذهنش انقدر در مورد من منفی است، ولی فایده‌ای نداشت. داد و بیداد می‌کرد و طبق معمول شاکی بود که چرا دیر آمده‌ام خانه و تقریباً هر جمله در میان می‌گفت: «تا نصفه شب هر گوری بودی الانم برو همون‌جا.» من خسته و کوفته از راه آمده بودم به‌جای اینکه او آبی، چایی، غذایی برای من بیاورد، تا خستگی‌ام در برود من دویدم سمت آشپزخانه و یک لیوان آب برایش آوردم تا بخورد و آرام شود. گفتم: «معین بیدار می‌شه داد نزن.» 
گفت: «اینو تو باید بفهمی که انقدر دیر نیای. اون طفلک می‌گفت دلم برای بابام تنگ شده، می‌خوام بیدار بمونم تا بابا بیاد ببینمش. ده روزه تو رو ندیده.» گفتم: «چیکار کنم خب، مجبورم، خرج گرونه. بگی پول بده دو دقیقه دیر بزنم برات قشقرق می‌کنی.»
رفتم سمت اتاق ببینم معین اصلاً خانه هست یا نه، فکر کردم چرا با این همه داد و بیداد، بیدار نمی‌شود. هدفون روی گوش معین بود و احتمالاً خواب هفت پادشاه را می‌دید. فهمیدم کار مهتاب است و برایم برنامه دارد و می‌خواهد حسابی دعوا راه بیندازد. خیلی خسته بودم. صبح ساعت شش از خانه زده بودم بیرون. تا پنج عصر شرکت بودم و بعد آن هم مغازه. کار لوله‌کشی طول کشیده بود و از شدت خستگی در آستانه‌ی بیهوشی بودم‌. از کمد اتاق معین متکا برداشتم تا همان‌جا روی زمین بخوابم ولی قار و قور شکم منصرفم کرد. از طرفی حوصله‌ی یکی به دو کردن با مهتاب را نداشتم، اما گرسنه خوابم نمی‌رفت. شریکم سر شب ساندویچ گرفت و خورد ولی من احمق گفتم بدون زن و بچه‌ام از گلوم پایین نمی‌رود و نخوردم. آخر معین عاشق ساندویچ است. فکر کردم مهتاب زحمت کشیده شام درست کرده اگر سیر بروم خانه و دست‌پختش را نخورم دلگیر می‌شود. پس گرسنه ماندم تا بیایم خانه.
دو دل بودم گرسنه بخوابم یا بروم در دل دعوا که صدای داد مهتاب تکلیفم را روشن کرد: «خوبه دیگه شامت رو هم بیرون می‌خوری.» و صدای تلق و تولوق در سطل آشغال و پرت کردن ظرف در سینک خانه را پُر کرد. دویدم سمت آشپزخانه، پایم را گذاشتم روی پدال سطل آشغال، خورش قیمه که من عاشقش بودم قاطی آشغال‌‌ها به من زل زد بود. با عصبانیت رو برگرداندم. مهتاب یک چایی توی لیوان مخصوص خودش که معین برایش خریده بود، ریخت و همان‌طور که با تمسخر نگاهم می‌کرد، قوری را گرفت توی سینک و بقیه‌ی چای را شرشر ریخت توی قابلمه‌ی خالی قیمه.
گفتم: «اگه برای پول درآوردن زحمت می‌کشیدی دلت نمی‌اومد برکت خدا رو حروم کنی. من پدرم درمیاد تا پول در بیارم، هزار تومنی رو از زیر پای فیل می‌کشم بیرون.»
ـ «می‌خوام برم سر کار.»
ـ «به نون تو احتیاج نیست. بچه رو نگه دار‌.»
یک‌دفعه گفت: «فیل فیل نکن واسه من. مگه بقیه مردها رو بادشون می‌زنن؟ همه خرج زن و بچه‌شون رو می‌دن. اگه منو از کار بیکار نمی‌کردی الان بهونه‌ نداشتی که بهم سرکوفت بزنی؟»
گفتم: «زن و بچه‌ی همه انقدر هزینه‌هاشون بالا نیست. دو جا کار می‌کنم تازه شبم می‌خوام بیام خونه، مسافر می‌زنم بلکه پول بنزینم دربیاد. وقتی هم می‌رسم خونه ایناها، این وضع زندگیمه.» مهتاب کمی از چای خورد و گفت: «تو بچه می‌خواستی، بعد هم که به دنیا اومد گفتی مهد کودک جای بچه نیست. تو بمون خونه نرو سر کار، گفتم کم میاریم، گفتی من جای تو هم پول در میارم.»
لیوان را گرفت سمت من، فکر کردم خب تمام شد و دلش خالی شد، لیوانش را که کسی حق نداشت بهش دست بزند را داد به من. لیوان را گرفتم و گفتم: «قیمه رو که به فنا دادی، یه دو تا نیمرو بزن بخوریم.» صدای قار و قور شکمم شاهد ماجرا شد و با دست اشاره کردم به شکمم و گفتم: «صداش دراومده.»
اما با خونسردی حرفی زد که در این سیزده چهارده سال نزده بود:
«من با فوق لیسانس بشینم خونه واسه تو نیمرو بزنم؟ تو با فوق دیپلم منت پول درآوردنت رو بذاری سر من؟!»
به روی خودم نیاوردم و لیوان را بردم سمت دهانم.
ـ «برو بگیر بخواب حالت خوش نیست.»
ـ «دارم جدی باهات حرف می‌زنم. معین پنج سالشه، دیگه به من احتیاج نداره.»
سر تکان دادم. ادامه داد: «پنج سال من نشستم خونه، پنج سال هم تو بشین.»
ـ «من بشینم خونه به گدایی می‌افتیم، مگه تو بری آزمایشگاه چقدر حقوق بهت می‌دن؟ بچه هم مهد نمیره. سال دیگه هم باید بره مدرسه، باید به درس و زندگیش برسی. یه چیز بیار من بخورم.»
داد زد: «کوفت بخور.»
گرسنگی، خستگی، بی‌خوابی و عصبانیت دیگر نگذاشت بفهمم چه می‌کنم. فکر کردم، همه فکرهایش را کرده، معلوم هست خیلی وقت است همچین تصمیمی گرفته. وقتی داد زد: «تو خونه موندن افسرده‌م کرده، چه بخواهی چه نخواهی من می‌رم سر کار، هیچ ‌غلطی هم نمی‌تونی بکنی.»
لیوان را پرت کردم سمتش و داد زدم: «سر خود شدی! کار کردن از شوهر و بچه‌ت واست مهم‌تره؟ لیاقتت همینه که از بوق سگ تا نصفه شب کار کنی و خرجت رو دربیاری. پول حاضر آماده بهت نمی‌سازه.» پرید عقب، دست‌هایش را از پشت گذاشت روی کابینت و روی سر پنجه‌های پاهایش ایستاد. لکه‌های چای شلوار سفیدش را لک کرد. اولین بار بود چنین حرکتی از من می‌دید. خواستم عذرخواهی کنم ولی چیزی توی سرم گفت که حقشه. پررو شده. حس عجیبی داشتم، انگار قدرت گرفته بودم و از روی ابرها مثل پادشاهی ظالم رعیت‌هایم را نگاه می‌کردم.
اشک توی چشم‌هایش حلقه زد و گفت: «اصلاً من طلاق می‌‌خوام. اگه بهم وکالت طلاق بدی از کارت هم نمی‌افتی، خودم همه‌ی کارها رو می‌کنم.»
ـ «خودت بریدی و خودتم دوختی؟»
ـ «توافقی هم می‌شه.»
به خودم آمدم و فکر کردم خاک بر سرت سعید! کی انقدر نامرد و ظالم شدی؟ جلادی مگر؟
از ابرها افتادم پایین، خم شدم تا تکه‌های لیوان شکسته را بردارم و گفتم: «می‌دونم کادوی معین بود، ببخش.» همان‌طور که از آشپزخانه پاورچین بیرون می‌رفت تا پایش آسیب نبیند، گفت: «لیوان رو که دادم بهت، معنی‌اش این بود که همه چی تموم شد. یه جور تمثیل. وقتی از چیزهای با ارزشت بگذری دیگه هیچی برات مهم نیست. چهار تا کتاب بخونی تو دوران تجرد مجددت، بد نیست. احمق از دنیا نمی‌ری لااقل.»
همین تحقیرش بس بود که با خستگی، گرسنگی و عصبانیت مرا تبدیل کند به موجود ناشناخته‌ای که شدم. سطل آشغال را برداشتم و پرت کردم وسط هال، درست پشت سر مهتاب افتاد روی فرش، حالا نقش و نگارهای نارنجی قیمه هم به شلوار سفیدش شکل داد‌. گفتم: «هر غلطی می‌خواهی بکن، خاک بر سر من کنن که یه ساندویچ بدون شما دلم نمیاد بخورم. شبانه‌روز کار می‌کنم چیزی کم نداشته باشین، مثل ملکه‌ها می‌پوشی، می‌خوری و می‌گردی، نمی‌دونی من چه بدبختی می‌کشم.»
رفتم توی اتاق در را بستم و خوابیدم. ساعت شش صبح با صدای آلارم گوشی بیدار شدم. معده‌ام به‌شدت می‌سوخت. از اتاق که بیرون رفتم متوجه شدم مهتاب و معین خانه نیستند.
زنگ زدم به مهتاب ولی گوشی‌اش خاموش بود. دم ظهر به مادرش تلفن کردم و فهمیدم با اتوبوس رفته خانه‌ی آن‌ها در شهرستان.
عذاب‌وجدان دارم. می‌توانستم بهتر رفتار کنم. مهتاب غذای مورد علاقه‌ام را پخته بود و لباسی که من دوست داشتم، پوشیده بود. فکر می‌کنم قصد دعوا نداشت.
حالا نمی‌دانم این خطای بزرگم را چطور جبران کنم. اصلاً نمی‌دانم اینکه مهتاب نرود سرکار به نفع زندگی‌مان است یا نه.

سخن کارشناس

در این روایت، مهتاب در شرایطی که همسرش برای تأمین هزینه‌های زندگی ناچار است از صبح تا نیمه‌شب کار کند، به‌جای دیدن و قدردانی از تلاش او، با سرزنش، مقایسه و تحقیر پاسخ می‌دهد. سعید با وجود خستگی شدید، گرسنگی و فشار اقتصادی، همچنان به خانواده‌اش فکر می‌کند و حتی از خوردن غذا در بیرون صرف‌نظر می‌کند تا در کنار همسر و فرزندش باشد. بااین‌حال، مهتاب چنان بر نارضایتی خود متمرکز شده که گویی این فداکاری‌ها وظیفه‌ای بدیهی است و نیازها و محدودیت‌های همسرش اهمیتی ندارد. این نگاه می‌تواند به‌تدریج احساس ارزشمندی و انگیزه‌ی سعید را فرسوده کند و رابطه را به فضایی تبدیل کند که در آن یک نفر پیوسته می‌بخشد و دیگری پیوسته طلبکار است.
مهتاب حق دارد از خانه‌نشینی خسته شده باشد و بخواهد از تحصیلات و توانایی‌هایش استفاده کند؛ اما مسئله این است که آیا برای رسیدن به این خواسته، سهم همسرش از آرامش، توان جسمی و زندگی خانوادگی را هم می‌بیند؟ اشتغال نباید به معیاری برای اثبات ارزشمندی شخصی یا وسیله‌ای برای رهایی از احساس حقارت تبدیل شود، به‌خصوص اگر هزینه‌ی آن بر دوش همسر و فرزند بیفتد. او نیاز دارد میان خواسته‌های فردی و مسئولیت‌های خانوادگی خود تعادل برقرار کند و بپذیرد که تصمیم‌های زندگی مشترک صرفاً با اعلام خواسته‌ی یک نفر تعیین نمی‌شوند.
در این شرایط، می‌توان اشتغال پاره‌وقت، مثلاً چهار تا پنج ساعت در چند روز هفته، را بررسی کرد تا مهتاب فرصت فعالیت اجتماعی و حرفه‌ای داشته باشد، بی‌آنکه نیازهای معین و شرایط واقعی خانواده نادیده گرفته شود. تربیت فرزند و حفظ بنیان خانواده از مسئولیت‌های اساسی والدین است و نباید در رقابت با خواسته‌های فردی قرار گیرد؛ در عین حال، این مسئولیت به معنای آن نیست که تمام بار خانواده الزاماً بر دوش مادر باشد. راه‌حل باید متناسب با امکانات واقعی، نیازهای کودک و توافق زوجین باشد، نه مبتنی بر توقعات یک‌طرفه.
مهم‌تر از تصمیم شغلی، بازنگری مهتاب در ارزش‌ها و معیارهای قضاوتش است: آیا تلاش همسرش را می‌بیند؟ آیا قدردانی را بخشی از رابطه می‌داند؟ آیا میان استقلال و خودمحوری تفاوت قائل است؟ و آیا خانواده و حفظ سلامت آن را در اولویت ارزش‌های خود می‌داند یا ارزش‌های بعضاً نادرست اجتماعی و چشم و هم‌چشمی‌های جنسیتی و... را؟! در این مسیر، مشاوره خانواده می‌تواند به او کمک کند تا انتظاراتش را واقع‌بینانه‌تر بررسی کند و به‌جای تمرکز صرف بر آنچه از زندگی کم دارد، مسئولیت خود را در قبال داشته‌ها و روابطش بازبینی کند.
سعید هم خوب می‌داند که خویشتن‌داری و تأمین معاش، هرچند ارزشمند است، مجوز خشونت نیست؛ پرتاب اشیاء و ایجاد ترس در همسر رفتاری آسیب‌زاست. بااین‌حال، این رفتار نادرست نباید اصل مسئله را پنهان کند: رابطه‌ای که در آن فداکاری دیده نمی‌شود، قدردانی جای خود را به طلبکاری می‌دهد و خواسته‌های فردی بر مصلحت خانواده مقدم می‌شوند، به بازنگری جدی نیاز دارد. مهتاب باید پیش از آنکه بر سر اشتغال یا جدایی تصمیم بگیرد، سهم خود را در حفظ رابطه، تربیت فرزند و تأمین آرامش خانواده صادقانه بررسی کند.

سال شصت و یکم .شماره2967