ضمن معرفی خودتان از شرایط زندگی با یک سردار نظامی بفرمایید.
ملیحه فرجی همسر شهید علی شادمانی هستم. بنده، در خانوادهای انقلابی و مذهبی بزرگ شدم. پدرم از کودکی کتابهای دینی را برایمان میخواندند بنابراین عقبه من از یک پدر و مادر دینی شروع میشود. همسرم نیز زمان ازدواج با من فرمانده عملیاتی جبهه (فرمانده پادگان ابوذر) در سر پل ذهاب بودند. ایشان رشادت و مجاهدتهای زیادی داشتند که از مقابله با دموکراتها و کوملهها گرفته تا مبارزه علیه رژیم بعثی و بعد از آن علاوه بر مسئولیتهای مختلف درگیری با پژاک و پ. ک. ک. بوده است. با توجه به اینکه در دههی هفتاد و هشتاد فرماندهی سپاه غرب کشور بودند و درگیری با منافقین را نیز همیشه داشتند عمر بابرکتشان سراسر خاطراتی است از رشادت و اخلاص ایشان. در زمان جنگ از سه جبهه میجنگیدند. از طرفی کوملهها بودند از طرف دیگر رژیم صدام و از سوی دیگر منافقین بودند. آن روزهایی که در پاوه فرماندار بودند بارها تهدید به ترور شدند بارها رادیوی آن طرفیها اعلام میکرد که ما علی شادمانی را ترور کردیم و این نشان میداد که آنها متوجه هستند که علی شادمانی نابغهی عملیاتی است.
آشنایی شما با سردار چطور اتفاق افتاد؟
خب آن روزها ما در همدان سکونت داشتیم و زمانی که من تصمیم گرفتم برای ادامهی تحصیل در دانشگاه به تهران بیایم همزمان با اوایل انقلاب فرهنگی شد. بنابراین من تصمیم گرفتم که شغل دبیری را انتخاب کنم و در همدان بمانم. خالهی علی آقا همکار بنده بودند. به من پیشنهاد دادند که من خواهرزادهای دارم که پاسدار است و برای ازدواج با شما گزینهی خوبی میباشد. از آن جایی که من تمایل به ادامه تحصیل داشتم نپذیرفتم و ضمناً فعالیت زیادی هم در شروع انقلاب داشتم و نمیخواستم متوقف شود. ولی ایشان همچنان مُصر بودند. در حدود ۱۰ یا ۱۵ بار به خواستگاری آمدند. تا این که در آخرین روزهای تصمیمگیری، عموی پیری داشتم و به من پیشنهاد دادند که این شخص جوان خوب و مؤمنی است. اگر صلاح میدانی من، خانواده و برادرهایت را برای انجام این وصلت راضی میکنم. همین اتفاق افتاد و بنا به توصیهی عموی بزرگوارم، همان لحظه با سردار تماس گرفتم و به ایشان گفتم همین الان به دفترخانه بیایید و عقد کنیم. با وجود این که ایشان عازم جبهه بود ولی پذیرفت و با برادرهای سپاه به محضری که من گفتم آمدند. اتفاقاً همراهانشان پرسیدند که چکار دارید؟ و ایشان گفته بودند که یک کار مهم و فوری دارم، باید انجام دهم. جالب است بگویم که، عاقد اصرار بر مهریه بالا و مسائل مادی داشت، اما من گفتم: ما انقلاب کردیم که مانند حضرت زهراسلاماللهعلیها زندگی کنیم. علاوه بر یک جلد قرآن مجید یکسری کامل از مجوعه تفسیرالمیزان، سری کامل از کتاب شهید مطهری و کتابهایی از دکتر شریعتی مهریه بنده شد. بلافاصله بعد از عقد ایشان خداحافظی کردند و رفتند. این را هم بگویم که همراهانشان پرسیده بودند از کجا میآیید و ایشان گفته بود که من رفتم عقد کردم و آمدم.
از دوران عقد چه خاطراتی دارید؟
در آن روزها، امام فرموده بودند روزهی دوشنبهها و پنجشنبهها ثواب زیادی دارد. اتفاقاً یک ماه بعد در روز دوشنبهای بود که ایشان از جبهه برگشتند و ما هر دو روزه بودیم و زندگی مشترک را همان روز شروع کردیم. بهجای جشن عروسی هم به پابوس امام رضاعلیهالسلام رفتیم. من از آقای شادمانی خواستم که فعال انقلابی باشم و مانند زمان دانشجویی که درگیری با منافقین و آموزش اسلحه و هلال احمر را فرا گرفته بودم همچنان این راه را ادامه بدهم. در حقیقت زندگی من شامل چند برهه زمانی است که به زمان قبل از انقلاب، فعاليت دانشجويی، بعد از انقلاب و دوران دفاع مقدس؛ همراه همسرم تقسيم میشود. البته بعد از جنگ نيز فعاليتهای مختلفی را در عرصهی اجتماعی داشتم.
از فعالیتهای سیاسی و اجتماعی خودتان هم میگویید.
قبل از انقلاب و دوران دانشجويی با هدايت شهيد محمدرضا فراهانی به توزيع کتاب و نوارهای مرتبط با انقلاب پرداختم. در سال ۵۷ دبير آموزش و پرورش شدم و تمام تلاشم را به کار بردم تا ضمن هدايت دانشآموزانم، آنها را به فعاليتهای انقلابی بهخصوص شرکت در تظاهرات تشويق کنم. بعد از انقلاب و در دوران دفاع مقدس نيز همراه با همسرم در مناطق جنگزده حضور داشتم و در اين زمان نيز بهعنوان فعال اجتماعی در دو عرصه دبيری و مشاور خانواده فعاليت کردم. خاطرهای هم از منافقین بگویم که بنده باردار بودم و یک روزی وارد منزل شدم و متوجه شدم با پوتینهای گِلی وارد منزل شده بودند. خب ما منزل بسیار سادهای داشتیم و دور تا دور نشیمن منزل، پتوهای سفید گذاشته بودم. همه جا کثیف شده بود. وسایل را وسط خانه ریخته بودند. همسایهای داشتیم که همسر سردار نوروزی بودند که فرمانده سپاه همدان بود و اسیر شده بود. دو اتاق ایشان داشت و دو اتاق هم من. متوجه شدم از اتاق آنها صدای بگو بخندی میآید. یک کمی در اتاق را باز کردم و دیدم منافقین همه دور هم نشسته و اسبابها را بهم ریختهاند. فوری تماس گرفتم با آقای بهمنی (شهید بهمنی) که از دوستان همسرم بودند جریان را گفتم و ضمناً چون دورهی تیراندازی دیده بودم، کلت هم همراهم داشتم. خودم را آماده کردم برای دفاع، تا این که نیروهای بسیجی رسیدند و همهی منافقین دستگیر شدند. به هر جهت ما از آن خانه اسبابکشی کردیم و رفتیم و آن جای جدید هم یکبار که همسرم به مأموریت میرفتند برف زیادی هم باریده بود، ماشین روشن نشد و به اجبار همسایه را صدا کردیم وقتی ماشین تعمیر شد و آماده حرکت بود و من طبق عادت همیشگی آب و قرآن برای بدرقه آماده کرده بودم، ناگهان خانمی به اسم زهرا شریفی که از منافقین بود جلوی در برای ترور سردار ایستاده بود و باز دوستان همسرم که در آن حوالی بودند متوجه شدند و این شخص را دستگیر کردند.
این روحیهی شجاعت و شهامت شما بهعنوان یک زن از کجا نشأت میگیرد؟
من هیچوقت در اینجور مواقع دست و پای خودم را گم نمیکردم و محکم و استوار برخورد میکردم. حتی یک زمانی منافقین دانشآموزان مدرسه را بهسمت خودشان کشانده بودند. از بچهها بازخواست کردم که کجاها میروید؟ متوجه شدم روزنامهای در دستشان است که بوی راه کج منافقین را به مشامم رساند. خانوادههای آنها را خواستم که البته همگی مذهبی بودند و به آنها از وضعیت فرزندانشان اطلاع دادم. اول باور نمیکردند میگفتند؛ بچههای ما که مدام در حال خواندن آیات قرآن هستند. گفتم: «من جلسات این بچهها را رفتهام و متوجه شدم پای کمونیستها در میان است. با هوشیاری خانوادهها این بساط را هم برچیده کردم. از دبیرانی بودم که در اولین سالی که وارد مدرسه شدم، شروع به پاکسازی کردم. کتابها و عکسهایی که با انقلاب اسلامی مغایرت داشت را از بین بردم. با تمام بچهها مشاوره میکردم و در خصوص زندگی بچهها کاملاً وارد میشدم. تا اگر دانشآموزی درس نخواند علتش را بدانم و سعی میکردم در وهلهی اول قرآن را بهطور کلی به دانشآموزانم آموزش بدهم.
از خاطرات زندگی مشترکتان بگویید.
همانطور که گفتم من از همان سالهای اول زندگی درگیر مسائل مبارزاتی بودم. سال ۶۴ هم دبیر آموزش و پرورش بودم هم مسئول آموزش نظامی خواهران و چون دبیر نمونه بودم از دانشگاه تربیت مدرس تهران دعوت شدم که به تهران بروم. من در اینجا در مرحلهی انتخاب قرار داشتم. تصمیم گرفتم همراه با همسرم، خدمتگزار مردم باشم. به پاوه رفتیم و در ساختمان سپاه مستقر شدیم. ما در طبقهی دوم دو اتاق داشتیم و یک قسمت هم مهمات نظامی بود و طبقهی سوم هم بسیج مستقر بود. مرتب پاوه از طریق تلویزیون عراق تهدید میشد که شهر را تخلیه کنید. خانهها در پاوه جوری ساخته شده بود که پلهپله تا کوه میرفت. اگر مردم شهر را تخلیه میکردند از طریق دموکراتها شهر محاصره میشد. من به همسرم گفتم در این شرایط که شما به جنگ دموکراتها میروید ما چکار کنیم؟ ایشان گفتند: «الان من، هم فرمانده سپاه هستم و هم فرماندار؛ مردم روی ما حساب میکنند. نگذارید روحیهی مردم تضعیف شود.» در نتیجه ما در آن شهر ماندیم. فردا صبحش که به حیاط رفتم تا لباسها را جمع کنم دیدم هواپیماها بالای سر شهر بودند. تعدادشان هم زیاد بود. بلافاصله بچهها را بیدار کردم. پسرم یاسر میگفت: «مامان چه خبر است؟ صبح زود کجا میخواهیم برویم؟» اول قسمت خروجی ساختمان ایستادیم که اگر بمباران شد جای ما امن باشد. بمباران شدیدی صورت گرفت موج انفجار به حدی شدید بود که شیشهها پرتاب میشد. من درد شدیدی در شکمم احساس کردم و حالت تهوع به من دست داد. با این حال از پلهها پایین آمدیم و وارد حیاط سپاه شدیم به هر اتاقی میرفتیم شیشهها ریخته بود یکی از برادران سپاه گفت: «خواهر شما اینجا چه میکنید؟ ما در معرض خطر هستیم، باز دوباره بمباران صورت میگیرد.» گفتم: «میخواهم با همسرم صحبت کنم.» گفتند: «فقط یک راه است. شما بهطرف خانههای سازمانی بروید و ما ایشان را خبر میکنیم.» درد در بدنم شدیدتر میشد تا این که آقای شادمانی رسید. به ایشان گفتم که شما مراقب بچهها باشید من معلوم نیست زنده بمانم، حال بسیار بدی داشتم. ایشان گفت: «من برای عملیات بعدی باید آماده شوم.» بنابراین ما را به ساختمان عملیاتی خودشان بردند و دو پزشک هم بالای سر من بود. مرتب آمپول و سرم میزدند و من همچنان از درد، داد میزدم. بچهها همدیگر را بغل کرده بودند و شاهد این وضعیت من بودند. ترس همهی وجود بچهها را گرفته بود؛ تا ساعت ۲ نیمه شب که تصمیم گرفتند من را به بیمارستان باختران انتقال دهند. یادم میآید هیچ نوری جز نور فانوسها نبود. بچهها را سوار بر آمبولانس کردند و حرکت کردیم. به هر روستایی میرسیدیم پزشکی بالای سر من میآمد و تجویز دارویی میکرد ولی هیچ تأثیری نداشت. در باختران همسرم به ما پیوست و من را بههمدان و بیمارستان امام خمینی برد. آنجا که رفتیم پزشک نخبهای را آوردند که تشخیص این بود بهعلت موج انفجار شدید کیسه صفرا به داخل شکم افتاده و بهترین راه این است که فعلاً در بیمارستان و تحت نظر باشم تا آمادهی جراحی شوم. اصلاً معلوم نبود چقدر زنده بمانم، حالم بسیار بد بود. بیماران دیگر درد خودشان را فراموش کرده بودند و همه اطراف من بودند. بعد از ۳ روز جراحی شدم. دکتر منصوری که جراح من بودند، گفتند: «عمل شما خیلی سخت بود و زنده ماندنتان معجزه بود. خدا شما را بهخاطر ۳ فرزندت زنده نگه داشت.»
در کنار این مشکلات حتماً دلواپس سردار هم بودید. برایمان میگویید؟
یادم است روزی، بیرون از منزل بودم و هنگامی که به منزل نزدیک شدم، دیدم جمعیتی در ورودی درب منزل ایستادهاند. به خودم گفتم: حتماً علی آقا شهید شده. ولی پدر همسرم به من قوت قلب دادند که اتفاقی نیفتاده است. و الحمدالله همینطور هم بود. یا حتی مرحوم حاجآقا سماوات از دوستان ما بودند بارها تماس میگرفتند که تعداد زیادی شهید شدند و احتمال دارد که آقای شادمانی هم جزوش باشند. یکبار که همینطور احتمال شهادت علی آقا را به من دادند، ناگهان دیدم ایشان با یک لباس دیگر وارد منزل شدند. گفتم: «پس لباس خودتان کو؟» گفتند: «همهی بچهها سر پل ذهاب شهید شدند همگی را به دوش گرفتم و کشاندم این طرف خط، که عراقیها به آنها دسترسی نداشته باشند. خودم هم لباس دیگری پیدا کردم و پوشیدم تا بتوانم خودم را به این جا برسانم.» حتی یک بار در قصر شیرین ایشان اسیر شد ولی فرار کرد یک زمانی که در پاوه بودند، هم از رادیو شنیدم فرمانده سپاه ترور شده است. نگران شدم خدایا اینی که میگویند همسر من است، ولی ایشان سریع خودش را رساند به خانه و تعریف کرد که وقتی آمدند من را بگیرند چند نارنجک دستم بود و من پرت کردم طرف دشمن و خودم نیز فرار کردم.
چه ویژگیهایی در شخصیت ایشان برایتان برجسته بود؟
پشتکار و تلاش و پیگیری بسیار بالایی که داشتند. هر شب نماز جعفر طیار میخواندند و بعد از آن نماز شب و صلوات برای شهدا و سلامتی رهبر میفرستادند. تا ساعت ۵ صبح که از خانه بیرون میرفتند. عصر که به منزل برمیگشتند، خرید منزل را انجام میدادند. در صف نان میماندند و حتی نوه کوچکمان را به پارک برای بازی میبردند. به منزل که بر میگشتند، یک جزء قرآن میخواندند. پشتکار بینظیری برای این کار داشتند.
الان که سردار نیست دلتان بگیرد چه میکنید؟
وقتی دلم میگیرد همه میدانند که من اینجور وقتها متوسل به امام زمان میشوم. همیشه نماز استغاثه میخوانم و هر کار و ناراحتی که دارم با خدا حرف میزنم. حتی یک وقتهایی که با علی آقا دلخوری داشتم اصلاً به روی خودم نمیآوردم و محیط را به شکل دیگری در میآوردم. من انتظارم از زندگی با علی آقا کسب نمره بیست بود.
همسرتان علاقمندی به خدمت و دفاع از کشور را چطور نشان میداد؟
پیش از این هم به شما گفتم آن زمانی که ایشان به پاوه رفتند و سپاه کردستان را در دست گرفتند من نیز با سه فرزند کوچکشان که شیرخوار و کودک بودند همراه ایشان رفتم. همسر شهیدم به من گفت: «شما هم همراه من بیایید تا مردم، پاوه را ترک نکنند.» در حقیقت میخواستند از تجزیه شدن کشور جلوگیری کنند. یادم میآید که ایشان پوتین نداشتند و بهخاطر سرمای زیاد مجبور بودند چکمههای پلاستيکی بپوشند بهخاطر حجم زیاد سرما؛ شبها که برمیگشتند پاهایشان همه یخ زده بود. بچهها را کنار خودم مینشاندم و با کتری آب جوش یخ پای همسرم را باز میکردم. بعد از جنگ هم مدتی که در آذربایجان غربی فرماندهی سپاه بودند، ایشان شخصاً بین مردم حضور پیدا میکرد، برای این که مردم احساس تنهایی نکنند. با وجود جایگاه ارشد فرماندهی اصلاً درگیر منیت و هیاهو و دوربین نبودند. مکتب اخلاص و بدون ریا داشتند. بهدلیل نبوغ اطلاعات عملیاتی و سوابقی که داشتند طرح ریزی مانورهای عملیاتی و عملیات بزرگی مثل وعدهی صادق توسط ایشان و سرادر رشید انجام میشد. عدهای فقط با مجریان این عملیاتها آشنا بودند در حالی که ایشان و سردار رشید با توجه به این که در قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء طرحریزی عملیاتها را به عهده داشتند اینجا جا دارد که بگویم، این عزیزان طراح این عملیاتها بودند. مهدیه دخترم گاهی به ایشان میگفت: «دوست داشتم در شب عملیات وعدهی صادق، شما هم در قاب فرماندهان سپاه حضور داشتید» ولی ایشان لبخندی میزدند و میگفتند: «هدف ما همه یک چیز است و اگر من آنجا هم نبودم ولی ما همه با هم هستیم و هدف مشترک ما خشنودی رهبر و ضربه به دشمن بوده است. ایشان انقدر که به مردم فکر میکردند به تغییر درجهای که سالها پیش باید اتفاق میافتاد فکر نمیکردند.»
مهمترین درسی که از زندگی با ایشان گرفتید چه بود؟
سردار بسیار خستگیناپذیر بودند و همین درس بزرگی بود که به من هم انتقال میدادند. سالها بدون راننده و محافظ زندگی کردند. ایشان شاید حضور جسمی در کنار اعضای خانواده نداشتند ولی پشتیبانی معنوی را هیچوقت از فرزندانش دریغ نکرد. دخترم مهدیه با توجه به رشتهای که تحصیل کرده است (دکتری روابط بینالملل) اگر زمانی یادداشتی مینوشت برای پدرش حتی اگر در مأموریت بود میفرستاد و ایشان نظر میدادند و تحلیلهای به روز ارائه میدادند. خیلی وقتها برای عید دوست داشتیم به سفر برویم ولی ایشان ناگهان آماده باش میشدند و ما را ترک میکردند. بنابراین من و بچهها هم آمادگی این زندگی جهادی را پیدا کرده بودیم. همیشه روزهای معلم به من تبریک میگفتند و اگر خودشان هم نبودند به بچهها یادآوری میکردند که برای من جشن کوچکی بگیرند.
آخرین باری که با ایشان صحبت کردید یا دیدار داشتید، چگونه گذشت؟
آخرین دیدار ما پنجشنبهای بود که انتهایش جنگ شد. ساعت پنج صبح جلسه گذاشتند و ایشان رفت و من فکر میکنم این که ایشان دیرتر از بقیه شهید شدند قطعاً خواست خدا بوده است که فرصتی باشد برای طرح ریزی تاکتیکهای بیشتر جنگی و پاسخهای کوبنده و این که، مردم ناامید نشوند. خب ما سرداران زیادی را از دست داده بودیم و وجود آقای شادمانی نور امیدی برای مردم بود برای ادامه راه همرزمانشان. علی شادمانی شاید بین مردم گمنام بود ولی در ۴ روز آخر بین زمین و آسمان ارج و قرب بالایی گرفت. بارها و بارها در دههی ۷۰ ایشان را بهعلت نبوغ و استراتژیست نظامی خاصی که داشتند و گمنام در بین مردم ایران بودند تهدید به ترور کردند. حتی وقتی بهعنوان فرماندهی ستاد جنگ انتخاب شدند آنها (دشمنان) فهمیدند که رهبری چه کسی را قرار داده است. ایشان چندین ترور را در همان چند روز ناکام کردند. مدام جای ایشان در آن روزها تغییر میکرد. البته بهدلیل اقدامات در فضای بینالملل در کمک به نیروهای مسلح که در بحث تجهیزات داشتند و در تعاملات بینالمللی حضور پیدا میکردند چندی پیش نیز توسط اتحادیه اروپا تحریم شده بودند. در حقیقت دشمن ایشان را بیشتر میشناخت تا خود ملت ایران. همسرم سردار علی شادمان، پاداش این همه سال مجاهدت را در معامله با خدا دریافت کرد.
آیا هیچوقت از این شرایط خاص معترض و خسته میشدید؟
خسته که خیر. قدم در راهی گذاشته بودیم که همگی با جان و دل پذیرفته بودیم ولی ما بهعنوان خانوادهی ایشان بارها اعتراض میکردیم که شما باید بیشتر نزد مردم شناخته شوید. ولی ایشان میگفت؛ خودتان را درگیر مادیات نکنید و خدا شاهد همهی ما و اقدامات ما هست.
و آخرین خاطره؟
پنجشنبه قبل از عید غدیر بود که ما دیگر پدر را ندیدیم چرا که جمعه با سردار باقری و بقیه سرداران جلسه داشتند روز پنج شنبه عیدی همهی ما را دادند. ما معترض شدیم. گفتیم؛ بابا حالا هستید چرا انقدر زود؟ ولی پدر گفتند دلم بر آن است که زودتر عیدی بچهها را بدهم. انگار که میدانستند روز عید کنار ما نيستند.
البته یک خاطره دیگر هم دارم چندی پیش سالگرد شهادت برادر علی آقا بود که مفقودالاثر هستند گفتند امسال من نمیتوانم حضور داشته باشم چون حتماً باید در تهران برای جلسات کاری حضور داشته باشم. من هم پذیرفتم. ولی همان شب خواب دیدم که از دم منزل سوار ماشینی شدم که رانندهای ندارد ولی تمام مسیر سراسر گل لاله بود از منزل تا حلبچه تا آنجا که رسیدم سه خانم با چادر مشکی آمدند اسم و فامیل من را صدا زدند و دستهگلی به من دادند. صبح که خواب را برای حاجآقا تعریف کردم گفتند: «اتفاقاً حاجآقا عابدی هم که روحانی هستند و در محل کار من حضور دارند خواب دیده که من نوری شدم و به آسمان رفتم و حتماً من شهید میشوم.» من گفتم اینطور نگویید حتماً آن گلهای لاله برای تبریک روز معلم برای من بوده که فرستاده شده بود. ولی ایشان جور دیگری تعبیر کردند.
چه پیامی برای رژیم منحوس اسرائیل دارید؟
من میخواهم بگویم اگر اسرائیل فکر میکند با ترور ایشان کار مهمی انجام داده است، ولی ایشان ۴۶ سال است که در حال مبارزه است. از همان روزهای پاوه و کردستان تا امروز. این خاطراتی که گذراندیم هیچوقت برای ما از بین نمیرود. و اسرائیل گمان نکند با شهادت این سرداران میتواند لرزهای بر اندام جامعه و انقلاب اسلامی ما بیاندازد. ما حافظ ایران اسلامی خود هستیم و گوش به فرمان رهبر میمانیم.
سال شصتم.شماره2908