از ترور و کودتا تا تغییر از درون

نفوذ از چند جناح
سیاست‌خوانده‌ها معتقدند هر انقلابی بعد از پیروزی با دو خطر روبرو است. خطر اول بیرونی و آشکار است مثل جنگ، تحریم، ترور و کودتا و خطر دوم خاموش‌تر است و از درون صفوف خود انقلاب می‌گذرد. مفهوم نفوذ ناظر به همین خطر دوم است، یعنی حضور و تأثیر عناصر، شبکه‌ها یا ایده‌هایی که اهداف دشمن را در دل ساختار تصمیم‌گیری، رسانه، دانشگاه و فرهنگ پیش می‌برند، این مسئله گاهی آگاهانه و گاهی ناآگاهانه است.
این تعریف دو لایه دارد و تفکیک آن دو برای هر جریان‌شناسی جدی ضروری است. در لایه‌ی اول نفوذ عملیاتی و امنیتی قرار دارد یعنی ابزار جاسوس، عامل سازمان‌های اطلاعاتی بیگانه و عضو گروه‌های مسلح پایشان به بازی باز می‌شود. این لایه با اسناد قضایی، اعترافات و پرونده‌های امنیتی قابل بررسی است. در لایه‌ی دوم نفوذ سیاسی و فکری قرار دارد در اینجا ما با انتقال تدریجی نگاه، واژگان و معیارهای رقیب به درون نظام ارزشی انقلاب، بی‌آنکه الزاماً کسی عامل بیگانه باشد مواجه هستیم. تحلیل‌گران نفوذ معتقدند خطر راهبردی‌تر از لایه‌ی دوم بلند می‌شود، چون با ابزار قانونی و در قالب اصلاح و نقد پیش می‌رود و از همین رو دشوارتر شناسایی می‌شود.
امام خمینی‌ره از همان سال‌های نخست بارها نسبت به نفوذ منافقین، لیبرال‌ها و متحجرین و نیز نفوذ فرهنگی غرب هشدار داد. رهبر شهید انقلاب هم در دو دهه‌ی اخیر این مفهوم را به یکی از محورهای ثابت سخنرانی‌هایش تبدیل کرد و میان نفوذ امنیتی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تمایز گذاشت. بر این پایه، سه دوره را می‌توان از هم جدا کرد: دهه شصت که دوره‌ی نفوذ امنیتی و مسلحانه بود، دهه‌ی هفتاد که دوره‌ی گذار به راهبرد نرم بود و از دوم خرداد ۷۶ به بعد که دوره‌ی پروژه تغییر از درون مورد نظر جریانات خاص بود.

دهه‌ی شصت؛ نفوذ در شکل خشن
انقلاب هنوز شمع یک‌سالگی‌اش را فوت نکرده بود که دشمنان داخلی و خارجی‌ شروع به آزمودن راه‌های مختلف برای از بین بردنش کردند. در همان ماه‌های نخست، طیفی از نیروها که در مبارزه با رژیم شاه هم‌سو بودند اما با جهت‌گیری اسلامی انقلاب موافق نبودند در دولت موقت، جبهه‌ی ملی و بعدها در ریاست‌جمهوری ابوالحسن بنی‌صدر جمع شدند. تحلیل‌گران نفوذ این برهه را آغاز کشاکش بر سر هویت انقلاب می‌دانند سؤال آن‌ها این بود انقلاب اسلامی یا انقلاب ملی و سکولار؟!
در این دوره سه جریان اصلی را باید از هم تفکیک کنیم:

1- سازمان مجاهدین خلق:

این سازمان که با شعارهای اسلامی ـ انقلابی وارد میدان شده بود، پس از کنار گذاشته شدن از قدرت سیاسی مسیر مبارزه مسلحانه را برگزید. روایت رسمی نظام این است که سی خرداد ۶۰ نقطه عطف بود چراکه سازمان از شعار به ترور رسید. انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر ۶۰ که به شهادت آیت‌الله بهشتی و حدود هفتاد تن از مسئولان انجامید و انفجار دفتر نخست‌وزیری در هشتم شهریور همان سال که رجایی و باهنر را به شهادت رساند، در این روایت نمونه‌های نفوذ و ضربه از درون‌اند چون عناصر سازمان به نهادهای حاکمیتی راه یافته بودند. بعدها، در جریان عملیات فروغ جاویدان پس از پایان جنگ، سازمان با پشتیبانی ارتش صدام وارد خاک ایران شد و این رویداد پیوند آشکار آن با دشمن خارجی را نشان داد.
2-حزب توده: نمونه‌ی کلاسیک نفوذ اطلاعاتی در ادبیات انقلاب، پرونده‌ی حزب توده است. فرار ولادیمیر کوزیچکین، مأمور کا.گ.ب، در سال ۱۳۶۱ و افشای شبکه‌ای که به گفته‌ی مقامات ایرانی در نهادهای نظامی و دولتی ریشه دوانده بود، به بازداشت رهبران حزب از جمله نورالدین کیانوری در بهمن ۱۳۶۱ و انحلال رسمی حزب در سال ۱۳۶۲ انجامید. این پرونده برای مدافعان نظریه نفوذ مهم است، چون نشان می‌دهد نفوذ می‌تواند از مسیر یک حزب علنی و قانونی و حتی با شعار هواداری از انقلاب پیش برود.
3-نفوذ در بدنه نظامی و سیاسی: طرح کودتای موسوم به نوژه در تیر ۱۳۵۹ که با هدف سرنگونی نظام و با حضور افسران وابسته به رژیم پیشین طراحی شده بود و افشای آن، نمونه‌ی دیگری است. اتهام ارتباط صادق قطب‌زاده با عوامل این طرح و اعدام او در شهریور ۱۳۶۱ نشان داد که نفوذ می‌تواند حتی به لایه‌های نزدیک به مرکز تصمیم‌گیری برسد. به همین ترتیب، پرونده مک‌فارلین و ماجرای ایران ـ کنترا در ۱۳۶۵ نشان داد که آمریکا هم‌زمان با رویکرد خصمانه علنی، راه‌های پنهان ارتباط و نفوذ را باز نگه می‌داشت.
نتیجه‌ای که می‌شود گرفت این است که دشمن در این دوره نفوذ را با ابزار خشن یعنی ترور، کودتا و جاسوسی دنبال کرد و همه‌ی آن ابزارها با سرکوب یا افشا شکست خوردند. اما درس بزرگ‌تر این بود که دشمن راهبرد خود را تغییر خواهد داد.

دهه‌ی هفتاد؛ گذار از براندازی سخت به تغییر نرم
پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد شوروی، ادبیات تازه‌ای در محافل سیاست‌گذاری غرب پدید آورد. نظریه‌هایی مانند پایان تاریخ فوکویاما، قدرت نرم جوزف نای و بعدها آثار جین شارپ درباره‌ی مبارزه‌ی بدون خشونت، چارچوب فکری یک راهبرد جدید را ساختند راهبردی که می‌گفت به‌جای حمله نظامی و کودتا باید هنجارها و ارزش‌های جامعه‌ی هدف را از درون تغییر داد تا حکومت بی‌شلیک گلوله فرو بریزد.
مدافعان نظریه نفوذ معتقدند همین نگاه در سیاست دوگانه مهار آمریکا در دهه‌ی هفتاد با ابزار تحریم و فشار اقتصادی در کنار حمایت از جامعه مدنی و گفتگو تجلی یافت. قانون داماتو در ۱۳۷۵ و بودجه‌های اختصاصی برای دموکراسی‌سازی در ایران، شاخص‌های رسمی این رویکرد دانسته می‌شوند.
در داخل کشور، همین دهه‌ی شاهد دو تحول بود. نخست، پایان جنگ و آغاز دوران سازندگی که فضای اقتصادی و فرهنگی تازه‌ای گشود و نیروهای اجتماعی جدیدی را فعال کرد. دوم، شکل‌گیری حلقه‌ای از روشن‌فکران و نظریه‌پردازان که ماهنامه‌ی کیان به یکی از مراکز اصلی آنان بدل شد. عبدالکریم سروش با نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت، محسن کدیور با حکومت ولایی و مجتبی شبستری و دیگران بحث‌هایی درباره‌ی تفسیر دین، ولایت فقیه و رابطه‌ی دین و دموکراسی پیش کشیدند. این بحث‌ها در روایت منتقدان نظریه‌پرداز نفوذ همان بستر فکری را فراهم کرد که بعدها به ایدئولوژی سیاسی یک جریان تبدیل شد.
البته نمی‌توان هر نقد و نوآوری فکری را نفوذ نامید بلکه در اینجا معیار مسئله‌ی جابه‌جایی بنیان‌های انقلاب است. وقتی مفاهیمی مانند ولایت فقیه، مردم‌سالاری دینی و استقلال به‌تدریج از معنای انقلابی خود تهی و با معیارهای لیبرال ـ دموکراتیک غربی بازتعریف شوند، نفوذ فکری روی داده است، حتی اگر پای هیچ جاسوسی در میان نباشد.

دوم خرداد و دوران اصلاحات، همه‌چیز در خدمت خیانت
بررسی دقیق اصلاحات نیازمند تفکیک است، و منصفانه‌ترین تحلیل‌گران نفوذ نیز بر این تفکیک تأکید دارند. در حرکت دوم خرداد ۷۶ سه لایه‌ی متفاوت دیده می‌شود.
لایه‌ی نخست، رأی‌دهندگان‌اند. حدود بیست میلیون ایرانی در دوم خرداد به محمد خاتمی رأی دادند. این مردم خواستار مسائل واقعی مثل آزادی‌های اجتماعی بیشتر، نشاط، رفع محدودیت‌ها و رسیدگی به معیشت بودند. بر همین اساس اصلاً مسئله‌ی نفوذ تا اینجا مطرح نبود و در حقیقت بخش بزرگی از این رأی، رأی به عدالت و کرامت بود و پاسخ‌دادن به آن مسئولیت هم طبیعتاً در شرح وظایف نظام بود و خاتمی بر روی همین موج رأی آورد.
لایه‌ی دوم، دولت و بدنه‌ی سیاسی اصلاحات است یعنی کارگزاران رسمی، نمایندگان، روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی که اغلب خاستگاه انقلابی داشتند و بسیاری از آنان در دوران انقلاب و جنگ نقش فعال ایفا کرده بودند.
لایه‌ی سوم، نظریه‌پردازان و راهبران پشت پرده است. در پشت شعارهای عمومی، هسته‌ای از افراد با راهبرد متفاوت کار می‌کرد که اصلاحات را نه هدف بلکه ابزار گذار می‌دیدند. سخنان برخی چهره‌ها در مورد فشار از پایین، چانه‌زنی در بالا شاهد این ماجراست.
دوران اصلاحات با رشد بی‌سابقه‌ی مطبوعات همراه بود. روزنامه‌هایی مانند جامعه، توس، نشاط، صبح امروز و ایران‌فردا فضای عمومی را دگرگون کردند و موضوع بحث‌ها به‌تدریج از نقد عملکرد دولت به نقد بنیان‌های نظام کشیده شد؛ ولایت فقیه، نهادهای انتخابی و انتصابی و نقش دین در حکومت از مهم‌ترین عرصه‌های حمله‌ی مطبوعات اصلاح‌طلب بودند. دوم این‌که بخشی از مطبوعات به شکلی سازمان‌یافته به ترجمه و ترویج ادبیات سیاسی غربی پرداختند، بی‌آنکه آن را با واقعیت بومی تطبیق دهند. پایان کار این مطبوعات در سال 1379 رخ داد.

مسئله‌ی همواره امنیتی
دو رویداد در این دوره به‌طور خاص برجسته است. قتل‌های زنجیره‌ای پاییز ۱۳۷۷ که قربانیان آن داریوش فروهر، پروانه اسکندری و چند نویسنده بودند، در روایت رسمی روزنامه‌های اصلاح‌طلب این قتل‌ها کار گروهی از عوامل خودسر وزارت اطلاعات معرفی شد. این درحالی است که این پرونده نمونه‌ای هم‌زمان از نفوذ و تخریب است؛ به این معنی که در یک عملیات هم‌سو هم ضربه به نظام وارد شود و هم میان مردم و نظام شکاف عمیق ایجاد کند این رویکرد اکنون هم مورد توجه اصلاحات است.
رویداد دوم، ماجرای کوی دانشگاه در تیر ۱۳۷۸ است. حمله به خوابگاه دانشجویان و ناآرامی‌های پس از آن شش روز ادامه یافت. در این اتفاق تلخ تحول مهم این بود که اعتراض دانشجویی بعد از چند روز از مطالبات صنفی به شعارهای ساختارشکنانه رسید و در برخی نقاط به خشونت و آتش‌زدن اموال عمومی انجامید. تح این رخداد نخستین آزمون عملی الگوی فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا در جامعه ایران بود.
پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس ششم که در اسفند ۱۳۷۸ برگزار شد، از لحاظ سیاسی اوج این جریان بود. اما حاشیه‌ها پرحرف‌وحدیث بود. شرکت برخی فعالان اصلاح‌طلب در کنفرانس ایران پس از انتخابات در برلین در فروردین ۱۳۷۹ و اظهارنظرهایی که در آن مطرح شد موجب بازداشت و محاکمه‌شماری از شرکت‌کنندگان شد و این کنفرانس در حقیقت نشانه‌ی ارتباط میان بخشی از جریان اصلاحات و محافل خارجی بود.

اوج فتنه
اوج رویارویی این دو روایت در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ رخ داد. حوادث پس از انتخابات و ادعای تقلب پیش از اعلام نتایج فتنه‌ی 88 را شکل دادند. در این فتنه شعارها به‌سرعت از نقد نتیجه‌ی انتخابات به تقابل با ساختار نظام رسید و رسانه‌های خارجی و فضای مجازی نقش عمده‌ای در سازمان‌دهی ایفا کردند. حضور پررنگ عناصر اصلاحات در آشوبی که هنوز خودشان آن را با عنوان فتنه قبول ندارند بر اساس الگوی انقلاب‌های رنگی بنیاد سوروس بود، بنیادی که خاتمی با رئیس آن دیدار داشت!

رحم اجاره‌ای؛ شکست فرزند نامشروع برجام
با روی کار آمدن دولت اعتدال ماجرای نفوذ شکل علنی‌تر در جریان اصلاحات به خودش گرفت، حالا ردیفی از اصلاح‌طلبان مطرح در ردیف دولت‌مردان روحانی بودند در این سال‌ها روایت خسارت‌بار برجام اتفاق افتاد.
برجام پیش از آنکه یک متن حقوقی باشد، آزمونی برای سنجش یک الگوی فکری است الگویی که می‌پرسد آیا می‌شود امنیت و اقتصاد کشور را به اعتماد به طرفی گره زد که سابقه‌ی تحریم و تهدید دارد؟ در آن دوره و البته پس از آن فرض مرکزی بخشی از جریان اصلاحات و اعتدال این بود که دشمنی آمریکا ریشه در سوءتفاهم دارد و با کاهش تنش برطرف می‌شود. به باور آنان، این همان جابه‌جایی معیار است که انقلاب را از تعریف خود در برابر نظام سلطه به جستجوی پذیرفته‌شدن در همان نظم می‌کشاند.
برجام در شرایطی رخ داد که ایران تعهدات فوری و برگشت‌ناپذیر مانند کاهش ذخایر و تغییر راکتور اراک را اجرا کرد اما لغو تحریم‌ها مرحله‌ای و برگشت‌پذیر بود و سازوکار بازگشت تحریم‌ها هم در متن آمده بود. دوم، همچنین محدودیت‌های هسته‌ای ایران ساختار نظارتی گسترده‌ای داشت ولی پایبندی غرب ضمانت اجرایی نداشت و در نهایت خروج آمریکا در اردیبهشت ۱۳۹۷ و ناکامی اروپا در ساخت سازوکار مالی مؤثر، همان نگرانی‌ای را تأیید کرد که رهبر انقلاب پیش‌تر درباره اعتماد به آمریکا مطرح کرده بود و درست چند سال بعد مکانیسم ماشه فعال شد و در نتیجه آن درست وسط مذاکره و خوش‌خیالی اصلاح‌طلب‌ها آمریکا و اسرائیل به ایران برای بار دوم حمله کردند!

نفوذ در سیاست‌گذاری و در سایه جنگ؛ حلقه‌های گمشده
وقتی از نفوذ حرف می‌زنیم، فقط روزنامه و شعار و ستاد انتخاباتی در میان نیست. تحلیل‌گران نفوذ سه پرونده را حلقه اتصال لایه‌ی فکری و لایه‌ی امنیتی می‌دانند.
نخست، پرونده اف‌ای‌تی‌اف و لوایح پالرمو و سی‌اف‌تی است. روایت اصلی این است که سال‌ها بخشی از دولت‌مردان و فعالان اصلاح‌طلب و اعتدالی، پیوستن به این معاهدات را شرط ورود ایران به اقتصاد جهانی و رفع مشکلات بانکی معرفی کردند، در حالی که از همان ابتدا این نگرانی وجود داشت که الزام به شفاف‌سازی کامل مسیرهای مالی، ابزار تازه‌ای در دست طرف مقابل برای شناسایی و مسدودکردن شبکه‌های حمایت از جبهه مقاومت شود. در حقیقت همان منطق برجام اینجا هم دوباره تکرار شد یعنی وعده‌ی گشایش اقتصادی در ازای تعهد پیش‌دستانه از ایران گرفته مس‌شد و عملاً هیچ اتفاقی رخ نمی‌داد.
دوم، سند آموزشی ۲۰۳۰ است کمی به حافظه‌مان رجوع کنیم یادمان می‌آید که در سال ۱۳۹۶ مشخص شد برنامه‌ای با عنوان آموزش ۲۰۳۰ بدون بحث عمومی و بدون عبور از مجاری شورای عالی انقلاب فرهنگی وارد نظام آموزشی شده است. رهبر شهید انقلاب در همان زمان به‌صورت جدی به آن انتقاد کرد و در نهایت ظاهراً اجرای آن متوقف شد. این رخداد نمونه‌ی کلاسیک نفوذ در سیاست‌گذاری فرهنگی بود، اگر دنبال این معنا بگردیم متوجه می‌شویم وقتی چارچوبی بیرونی بی‌سروصدا به‌جای نظام ارزشی بومی می‌نشیند، بی‌آنکه کسی جاسوس باشد در اصل داریم یک نسل را دچار تزلزل می‌کنیم و نفوذ به‌راحتی و محترمانه نه از بالای دیوار، بلکه از در خانه، به ما سلام می‌کند.
در شرایط بعد از جنگ دوازده روزه و همین‌طور کودتای دی‌ما سال قبل و افشای شبکه‌های مرتبط با اسرائیل، بازداشت شمار زیادی از متهمان به همکاری اطلاعاتی و اجرای احکام برخی از آنان، لایه‌ی اول نفوذ، یعنی لایه‌ی جاسوسی را دوباره از حاشیه به متن آورد. اهمیت تحلیلی این پرونده در همین‌جاست یعنی وقتی ذهنیت نفوذناپذیری در سیاست‌گذاری سست شود و فضای رسانه‌ای هم به نفی هشدارهای امنیتی عادت کند، شبکه‌های عملیاتی میدان بازتری پیدا می‌کنند. لایه‌ی فکری، زمین را برای لایه‌ی امنیتی هموار می‌کند و لایه‌ی امنیتی، بهای تغافل لایه فکری را می‌گیرد.

استفاده از زنان در بزنگاه‌های مورد نیاز
در اینجا لازم است رجوعی به مسئله‌ی زنان در زمینه‌ی نفوذ کنیم هرچند نقش پررنگ عنصر زن در جریان منافقین غیرقابل انکار است اما به هیچ اندازه نمی‌توان میزان بازی‌گردانی زنانه اصلاحات را ندیده گرفت!
در ادبیات انقلاب، الگوی زن بر پایه سیره حضرت زهراسلام‌الله‌علیها تعریف شده است یعنی حضور فعال اجتماعی در کنار حفظ کانون خانواده و عفاف، الگویی که در دوران انقلاب و دفاع مقدس از مادران شهدا تا امدادگران و پرستاران جبهه‌ها دیده می‌شد. در دهه‌ی هفتاد و هشتاد، بخشی از مطبوعات و فعالان اصلاح‌طلب جای این الگو را با چارچوب‌های فمینیستی غربی عوض کردند. نشریاتی مانند زنان و جنس دوم مسئله‌ی زن را از کرامت و نقش‌آفرینی به برابری حقوقی کامل و نقد قوانین شرعی کشاندند و حجاب، ارث، دیه، شهادت و حق طلاق به محور مطالبه تبدیل شد. بحث الحاق به کنوانسیون رفع تبعیض از زنان (سیداو) در مجلس ششم و مخالفت شورای نگهبان، قابل تأمل است. کمپین یک میلیون امضا برای برابری در ۱۳۸۵ نیز در این روایت حلقه‌ی بعدی همین مسیر است و بازداشت فعالانش که در ارتباط با نهادها و بودجه‌های خارجی بودند. فعالان کمپین هرچند این اتهام را رد می‌کنند اما اسناد و مدارک چیز دیگری می‌گویند. این نگاه به زن در همه‌ی زمان‌ها آن‌ها را تبدیل به ابزار رأی‌آوری و یا تخریب نظام می‌کرد حتی وقتی موج‌سواری اصلاحات در ماجرای ناجنبش اجتماعی زن، زندگی، آزادی را بررسی می‌کنیم متوجه محصول به دست آمده‌ی آن‌ها در انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری می‌شویم.

این جریان تمامی ندارد
اگر نفوذ را یک جریان سیاسی بدانیم که از همان ابتدای تاریخ انقلاب اسلامی تاکنون حضور داشته و به اقتضای شرایطی گاهی کم‌رنگ و گاهی پررنگ بوده نقش اصلاحات و جریان‌های وابسته به آن را نباید نادیده گرفت، نقشی که در همه‌ی حوزه‌ها قطار حرکت مترقی انقلاب را گاهی سست و گاهی با وقفه مواجه کرده است این در حالی است که جریان اصیل انقلاب همچنان در مسیر خود در حرکت است و لحظه‌ای از اصیل‌ترین شعارهای خود دست نمی‌کشد، یک تفاوت عمده هم البته حالا و بعد از شهادت امام شهید وجود دارد و آن مردم مبعوث شده‌ای هستند که نمی‌شود به‌سادگی در معادلات سیاسی حین جنگ و پس از آن، از آن عبور کرد این پارامتر مهم حالا خیلی از اصلاح‌طلب‌های دو آتشه را نگران کرده است و برای همین در هر موضع‌گیری یا حرفی که می‌زنند می‌خواهند مردم پای کار نباشند، اصولاً جریانات نفوذ حیات‌شان به ایجاد شکاف بین مردم، نیروهای نظامی، دولت و... وابسته است و هروقت این شکاف ایجاد شود آن‌ها موتور پیشران خود را برای تغییر روشن می‌کنند و به‌ جای آنکه اصلاح‌طلب و تحول‌خواه باشند، تغییردهنده به نفع غرب و آمریکا عمل می‌کنند.

سال شصت ویکم.شماره2966