قسمت 236: برادرم دوباره برادرمان باشد

من از یک خانواده‌ی کشاورز در شمال ایران هستم. خانواده‌ای ساده و زحمتکش داریم. پدرم کشاورز است و سال‌ها با زحمت کار کرده و زندگی ما را چرخانده است. ما چند خواهر بودیم و یک برادر کوچک‌تر داشتیم. از وقتی برادرم به دنیا آمد، چون تنها پسر خانواده بود، برای پدر و مادرمان خیلی عزیز شد. ما خواهرها هم دوستش داشتیم و هر کاری از دست‌مان برمی‌آمد برایش می‌کردیم. کم‌کم عادت کرد که هر چیزی بخواهد، برایش فراهم شود و پدر هم تا جایی که می‌توانست برایش انجام می‌داد.
پدر برای دخترها هم کم نگذاشت. برای دانشگاه و ازدواج‌مان کمک کرد و حتی برای هزینه‌ی ازدواج بعضی از ما زمین فروخت. در خانواده‌ی ما معمولاً می‌گفتند چیزی که پدر برای ازدواج دختر می‌دهد، سهم اوست. ما هم هیچ‌وقت بعد از ازدواج دنبال زمین و خانه و مال پدر نبودیم. واقعاً هم چیزی از او نمی‌خواهیم.
پدر در همان زمین بزرگ خانوادگی، خانه‌ای دوطبقه ساخت. خودش پایین زندگی می‌کرد و برادرم با خانواده‌اش در طبقه‌ی بالا ساکن شدند. ما دخترها یکی‌یکی ازدواج کردیم و از خانه رفتیم. یکی از خواهرها هم نزدیک پدر زندگی می‌کند و بیشتر از بقیه به او سر می‌زند.
برادرم ازدواج کرد و از آن زمان کم‌کم رابطه‌ی ما تغییر کرد. نمی‌خواهم بگویم همه‌ی تقصیرها از همسر برادرم است، چون واقعاً نمی‌دانم در زندگی آن‌ها چه می‌گذرد. حتی خودم دیده‌ام که گاهی بین برادرم و همسرش هم اختلاف و بحث پیش می‌آید و رفتار برادرم با همسر خودش هم خوب نیست. برای همین نمی‌توانم همه چیز را به همسر او نسبت بدهم.
اما رفتار برادرم با ما هم روزبه‌روز سردتر شد. مثلاً یک بار ما خواهرها در حیاط نشسته بودیم و کاری برای پدر انجام می‌دادیم. همسر برادرم را صدا زدیم که بیاید پیش ما. حتی جواب سلام‌مان را نداد و بدون اینکه برگردد، رفت. شاید برای یک نفر اتفاق مهمی نباشد، اما وقتی این رفتارها یکی‌یکی تکرار می‌شود، آدم کم‌کم احساس می‌کند دیگر جایی در زندگی برادرش ندارد.
مادرم هم در سال‌های آخر عمرش بیمار بود و با سرطان دست‌وپنجه نرم می‌کرد. آن روزها بیشتر مراقبت از مادر به عهده‌ی ما دخترها و همسر برادرم بود. می‌آمدیم، کارهای مادر را انجام می‌دادیم، به پدر کمک می‌کردیم و هر کاری از دست‌مان برمی‌آمد انجام می‌دادیم. برای ما وظیفه بود و هیچ‌وقت هم منتش را سر کسی نگذاشتیم.
از برادرم هم توقع نداشتیم که همه‌ی کارها را انجام دهد. فقط دل‌مان می‌خواست بیشتر سراغ پدر و مادرش را بگیرد، بیاید، حال‌شان را بپرسد و کنارشان باشد.
در همان زمان، کارت بانکی مادرم دست برادرم بود. مادرم مقداری پول پس‌انداز می‌کرد و برادرم از آن برای کارهای او استفاده می‌کرد. پدر هم همیشه از برادرم حمایت می‌کرد و هنوز هم حمایت می‌کند. با این حال، گاهی این‌طور به نظر ما می‌رسید که برادرم توقع بیشتری از پدر دارد؛ حتی انتظار داشت خانه به نام او شود. اما پدر خانه را به نام خودش نگه داشت و زمین خانه هم هنوز به نام برادرم نشده است. با این حال، پدر تا امروز هم دست از حمایت او برنداشته است.
مادرم بعد از مدت‌ها بیماری از دنیا رفت. فوتش برای همه‌ی ما سخت بود، اما برای پدر خیلی سخت‌تر. یک عمر کنار هم زندگی کرده بودند و ناگهان پدر تنها شد. بعد از فوت مادر، ما خواهرها نوبتی پیش پدر می‌ماندیم. هر کدام یک یا دو روز می‌رفتیم، غذا درست می‌کردیم، کارهای خانه را انجام می‌دادیم و سعی می‌کردیم پدر کمتر احساس تنهایی کند.
حدود یک سال بعد از فوت مادر، دیدیم تنهایی برای پدر خیلی سخت شده است. به همین دلیل تصمیم گرفتیم اگر خودش هم مایل است، ازدواج کند. نکته‌ای که برای من مهم است این است که زن جدید پدر را خودمان پیدا نکردیم. اتفاقاً همسر برادرم او را می‌شناخت. این خانم دوست و استاد خیاطی همسر برادرم بود و کلاس خیاطی و کارگاه داشت. خود همسر برادرم او را به پدر معرفی کرد و با رضایت خودش این آشنایی شکل گرفت.
این خانم از همه‌ی ما دخترها بزرگ‌تر است؛ حتی حدود هشت سال از من که بزرگ‌ترین دختر خانواده هستم بزرگ‌تر است. ما هیچ مشکلی با او نداریم. اتفاقاً آدم راحت و خوش‌برخوردی است و با ما رابطه‌ی خوبی دارد. من خودم فکر می‌کردم حضور او برای پدر خوب است و باعث می‌شود پدر از تنهایی بیرون بیاید. اما بعد از ازدواج پدر، رفتار برادرم با ما بدتر شد. چیزی که هنوز نمی‌فهمم این است که چرا. چون حتی این زن را هم خودش و همسرش می‌شناختند و معرفی او هم از طرف همسر برادرم انجام شده بود.
برادرم می‌گفت زن پدرم را نمی‌خواهم. یک بار هم شنیدیم که برای دختر برادرم لباسی دوخته شده و لباس پاره شده و بعد از آن برادرم گفته است که زن پدرم را نمی‌خواهد. من نمی‌دانم اصل ماجرا دقیقاً چه بوده و نمی‌خواهم از یک اتفاق کوچک نتیجه‌ی بزرگی بگیرم.
مشکل اصلی ما الان پدر است.
پدر هنوز دلش برای نوه‌هایش تنگ می‌شود. برادرم و خانواده‌اش طبقه بالای همان خانه زندگی می‌کنند و پدر پایین است، اما پدر حتی نمی‌تواند چند دقیقه با نوه‌هایش باشد. ما دخترها بچه‌های برادرم را دوست داریم. دل‌مان می‌خواهد آن‌ها عمه‌هایشان را ببینند و رابطه‌ی طبیعی بین‌شان باشد. اما گاهی شنیده‌ایم که وقتی بچه‌ها با ما صحبت می‌کنند، آن‌ها را از ما دور کرده‌اند و گفته‌اند با عمه‌ها حرف نزنند. نمی‌دانم همه‌ی این‌ها دقیقاً چطور اتفاق افتاده و نمی‌خواهم بچه‌ها را وسط اختلاف بزرگ‌ترها قرار بدهم.
چند هفته پیش برای دومین سالگرد فوت مادرم مراسم گرفتیم. غذا درست کردیم، پدر هزینه‌ی آن را داد و همسر جدید پدر هم در آماده کردن غذا کمک کرد. فامیل را دعوت کردیم، اما برادرم و همسرش نیامدند. فامیل سؤال می‌کردند چرا نیامده‌اند و ما برای اینکه آبروی برادرم حفظ شود، هر چیزی که به ذهن‌مان می‌رسید می‌گفتیم.
بعد از مراسم چند ظرف غذا برای برادرم بردم. در خانه‌شان را زدم و گفتم: «سلام. این غذای مادرمان است. برایش فاتحه بفرستید.»
جوابی که شنیدم خیلی برایم سنگین بود: «چه کسی گفته برای من غذا بیاوری؟ من نمی‌خواهم.»
و در را بست. من با غذا برای دعوا نرفته بودم. برای برادرم برده بودم. برای بچه‌هایش برده بودم. برای یاد مادرمان برده بودم. شاید برای او فقط چند ظرف غذا بود، اما برای من غذای مادری بود که دیگر بین ما نبود.
حتی شنیده‌ام که همسر برادرم به او گفته است حق نداری جواب سلام خواهرهایت را بدهی. البته من خودم شاهد این حرف نبوده‌ام و نمی‌توانم بگویم حتماً همین بوده است. اما وقتی چنین چیزهایی به گوش آدم می‌رسد، بیشتر سردرگم می‌شود.
خواهر کوچک‌ترم که نزدیک پدر زندگی می‌کند، حالا حتی از رفتن پیش پدر هم می‌ترسد. می‌ترسد برادرم ناراحت شود، دعوا درست شود و پدر بیشتر از این آسیب ببیند. این برای ما خیلی سخت است. پدر پیر شده و ما نمی‌خواهیم در این سن، به‌خاطر اختلاف بچه‌هایش، بیشتر از این ناراحت شود. من واقعاً نمی‌دانم ما چه کار کرده‌ایم که برادرم این‌طور با ما رفتار می‌کند. اگر اشتباهی کرده‌ایم، چرا به ما نمی‌گوید؟ اگر از چیزی ناراحت است، چرا یک بار نمی‌نشیند و با ما حرف نمی‌زند؟ ما که دشمن او نیستیم. خواهرهایش هستیم.
من حتی نمی‌خواهم درباره‌ی مال و زمین حرف بزنم. ما دخترها هیچ ادعایی نسبت به دارایی پدر نداریم. پدر هرچه برایمان انجام داده، از روی محبت بوده و ما هم زندگی خودمان را ساخته‌ایم. برادرم هم همین حالا از حمایت پدر برخوردار است. پس واقعاً نمی‌فهمم چرا این‌همه فاصله و دلخوری ایجاد شده است.
گاهی فکر می‌کنم شاید سوءتفاهمی وجود دارد که ما از آن خبر نداریم. شاید حرفی درباره‌ی ما زده شده، شاید اتفاقی افتاده که از چشم ما دور مانده است. من فقط می‌دانم نتیجه‌اش این شده که یک خانواده که سال‌ها کنار هم زندگی کرده، حالا حتی نمی‌تواند راحت به پدرش سر بزند.
من هنوز برادرم را دوست دارم. با همه‌ی ناراحتی‌هایی که از او دارم، دلم نمی‌خواهد از زندگی ما حذف شود. نمی‌خواهم یک روز پدر نباشد و ما تازه بفهمیم که چقدر فرصت داشتیم برای آشتی و حرف زدن.
زمین می‌ماند، خانه می‌ماند، مال و پول هم بالأخره تکلیفش مشخص می‌شود. اما اگر یک روز برادر و خواهر از هم دور شوند، دیگر هیچ‌کدام از این‌ها نمی‌تواند آن رابطه را برگرداند. من از برادرم زمین نمی‌خواهم. پول نمی‌خواهم. سهمی از خانه‌ی پدر هم نمی‌خواهم.
فقط می‌خواهم بتوانم یک روز در خانه‌ی پدر بروم، برادرم جواب سلامم را بدهد، بچه‌هایش را ببینم و پدر هم از دیدن ما خوشحال شود.
فقط می‌خواهم برادرم دوباره برادرمان باشد.

سخن کارشناس

در این روایت، درد اصلی فقط سردی رابطه با برادر نیست؛ رنجِ از دست رفتن پیوندی خانوادگی است که سال‌ها بخشی از احساس تعلق و امنیت عاطفی راوی بوده است. رفتارهای طردکننده برادر، به‌ویژه در ماجرای غذا بردن برای یاد مادر، برای راوی معنایی فراتر از یک برخورد ناخوشایند داشته؛ گویی پیوند خواهرانه و خاطرات مشترک هم انکار شده‌اند. طبیعی است که چنین تجربه‌ای با غم، سردرگمی و احساس بی‌پناهی همراه شود.
بااین‌حال، هنوز علت دقیق تغییر رفتار برادر روشن نیست. ممکن است دلخوری‌های بیان‌نشده، سوءتفاهم، تعارض‌های خانوادگی یا نگرانی درباره‌ی جایگاه و روابط خانوادگی یا رقابت ها و چشم و هم‌چشمی‌ها در این فاصله نقش داشته باشند؛ اما تا زمانی که گفتگوی مستقیمی صورت نگرفته، نمی‌توان مسئولیت این وضعیت را قطعی به برادر یا همسر او نسبت داد. حتی اگر رفتار برادر ناعادلانه یا آزاردهنده باشد، تلاش برای فهمیدن علت آن با توجیه کردن رفتارش تفاوت دارد.
بهتر است یکی از خواهرها که رابطه آرام‌تری با برادر دارد، بدون حضور دیگران و بدون طرح اتهام، از او بخواهد در فرصتی مناسب درباره‌ی دلخوری‌هایش صحبت کند. شروع گفتگو با جمله‌ای مانند «ما نمی‌خواهیم با تو بحث کنیم؛ اگر از ما ناراحتی، دوست داریم بدانیم چه اتفاقی افتاده تا بتوانیم درباره‌اش حرف بزنیم» می‌تواند احتمال دفاعی شدن او را کمتر کند. در این گفتگو بهتر است به‌جای مرور همه‌ی اتفاقات گذشته یا اثبات بی‌تقصیری خواهرها، ابتدا فرصت شنیدن دیدگاه برادر فراهم شود.
در عین حال، حفظ رابطه نباید به معنای تحمل هر نوع بی‌احترامی یا تلاش یک‌طرفه و بی‌پایان برای آشتی باشد. اگر برادر فعلاً تمایلی به گفتگو ندارد، می‌توان با حفظ احترام، برای مدتی فشار را کم کرد و راه ارتباط را باز گذاشت؛ بدون اصرار مکرر، واسطه‌کردن بچه‌ها یا تبدیل اختلاف به رقابت خانوادگی.
در مورد پدر، مهم است که ارتباط دخترها با او تا حد امکان مستقل از اختلاف با برادر حفظ شود. ترس از ناراحت شدن برادر نباید باعث شود خواهرها از دیدار پدر و حمایت عاطفی از او محروم شوند؛ البته هر اقدامی باید با توجه به شرایط واقعی خانه و بدون تشدید درگیری انجام شود. بهتر است خواهرها درباره نیازهای پدر با خود او صحبت کنند و برای دیدارها و مراقبت از او، برنامه‌ای روشن و کم‌تنش داشته باشند.
مسئله‌ی دارایی‌ها نیز هرچند راوی تأکید می‌کند که ادعایی نسبت به اموال پدر ندارد، بهتر است از رابطه عاطفی جدا نگه داشته شود. نه می‌توان بدون شواهد، اختلاف را به مسائل مالی نسبت داد و نه لازم است برای اثبات محبت، کسی از حقوق قانونی خود صرف‌نظر کند. روشن بودن مسائل مالی و توافق‌های خانوادگی، در صورت وجود ابهام، می‌تواند از سوءتفاهم‌های بعدی جلوگیری کند.
راوی می‌تواند برای ترمیم رابطه قدم بردارد، اما نمی‌تواند به‌تنهایی رابطه‌ای را که به همکاری دو طرف نیاز دارد، بازسازی کند. هدف واقع‌بینانه این است که فرصت گفتگو فراهم شود، مرزهای احترام حفظ شوند و تا حد امکان راه بازگشت به رابطه خواهر و برادری بسته نشود. محبت گذشته ارزشمند است، اما بازسازی رابطه به رفتار امروز هر دو طرف وابسته است؛ گاهی اولین قدم آشتی، نه حل فوری همه اختلاف‌ها، بلکه آمادگی برای شنیدن حرف یکدیگر است.

سال شصت ویکم.شماره2966