از هم‌زبانی تا همدلی

نسل جدید را باید شناخت، نه اینکه صرفاً درباره او قضاوت کرد
یکی از موانع مهم در ارتباط فرهنگی با نسل جدید، تعمیم دادن تجربه‌های یک نسل به نسل دیگر است. بسیاری از والدین، مربیان و فعالان فرهنگی، دوران جوانی خود را معیار اصلی ارزیابی رفتار و انتخاب‌های جوانان امروز قرار می‌دهند. در نتیجه، گاهی تفاوت شرایط اقتصادی، تحولات فرهنگی، گسترش ارتباطات و تغییر سبک زندگی نادیده گرفته می‌شود.
البته تفاوت نسلی به این معنا نیست که همه‌ی ارزش‌های گذشته بی‌اعتبار شده‌اند یا هر رفتار تازه‌ای باید پذیرفته شود. میان شناخت واقعیت‌های جدید و تسلیم شدن در برابر همه تغییرات فاصله‌ای جدی وجود دارد. شناخت، شرط داوری صحیح است و داوری صحیح نیز مقدمه‌ی هدایت مؤثر به شمار می‌رود.
برای نمونه، جوانی که ازدواج را به تأخیر می‌اندازد، ممکن است با مشکلات اقتصادی، نگرانی درباره‌ی آینده‌ی شغلی، ترس از شکست عاطفی، مشاهده‌ی اختلافات والدین یا تصور غیرواقع‌بینانه از مسئولیت‌های زندگی مشترک مواجه باشد. اگر همه‌ی این عوامل در یک جمله مانند «جوانان امروز مسئولیت‌پذیر نیستند» خلاصه شوند، مسئله‌ی اصلی دیده نخواهد شد. پژوهش‌های انجام‌شده درباره‌ی مطالبات دختران جوان در حوزه‌ی ازدواج نیز نشان می‌دهند که نیازهای این گروه تنها اقتصادی نیست و مطالبات فرهنگی، روان‌شناختی، خانوادگی، اجتماعی و معنوی را نیز دربرمی‌گیرد. بنابراین، سیاست‌گذاری محتوایی باید به‌جای تمرکز بر یک عامل، مجموعه عوامل مؤثر بر نگرش و رفتار مخاطب را بررسی کند. نسل جدید نیز یک گروه یک‌پارچه نیست. نوجوان، دانشجو، جوان شاغل، دختر در آستانه‌ی ازدواج، پسر نگران تأمین معاش، زوج تازه‌ازدواج‌کرده و پدر یا مادری که نخستین فرزند خود را تربیت می‌کند، مسائل یکسانی ندارند. حتی دو جوان هم‌سن نیز ممکن است به‌دلیل تفاوت شرایط خانوادگی، اقتصادی، تحصیلی و فرهنگی، نیازهای متفاوتی داشته باشند. ازاین‌رو، نخستین اصل در نیازسنجی محتوایی آن است که مخاطب را با پرسش‌های واقعی خودش بشناسیم؛ نه با تصورات از پیش شکل‌گرفته درباره‌ی او.

نیازسنجی محتوایی چیست و چرا اهمیت دارد؟
نیازسنجی محتوایی فرایندی است برای شناسایی فاصله میان آنچه مخاطب می‌داند یا انجام می‌دهد و آنچه برای زندگی بهتر، انتخاب آگاهانه‌تر و رفتار مسئولانه‌تر به آن نیاز دارد.
در حوزه‌ی خانواده، ممکن است جوانی از اهمیت ازدواج آگاه باشد، اما مهارت انتخاب همسر را یاد نگرفته باشد. ممکن است زوجی علاقه‌مند به زندگی مشترک موفق باشند، اما شیوه‌ی حل اختلاف را نیاموخته باشند. ممکن است والدینی نسبت به تربیت دینی فرزند خود دغدغه داشته باشند، ولی ندانند چگونه بدون تحقیر، تهدید یا ایجاد فاصله‌ی عاطفی، با او گفتگو کنند. در این موارد، مشکل الزاماً فقدان اطلاعات نیست؛ گاهی مخاطب اطلاعات پراکنده‌ی فراوانی دارد، اما نمی‌تواند آن‌ها را به تصمیم درست و رفتار مناسب تبدیل کند. به همین دلیل، محتوای خانوادگی باید سه سطح را پوشش دهد: نخست، آگاهی‌بخشی و اصلاح شناخت؛ دوم، آموزش مهارت و تقویت توانایی؛ و سوم، کمک به تغییر نگرش و شکل‌گیری رفتار پایدار.
برای تحقق این هدف، می‌توان از چند روش استفاده کرد: گفتگو با جوانان در گروه‌های سنی و شرایط مختلف، بررسی پرسش‌های پرتکرار در جلسات مشاوره و برنامه‌های آموزشی، تحلیل موضوعات مورد توجه مخاطبان در رسانه‌ها، گفتگو با والدین، معلمان و بهره‌گیری از دیدگاه کارشناسان خانواده، روان‌شناسان و متخصصان علوم اسلامی. البته مشاهده‌ی تعداد بازدیدها یا واکنش‌های کاربران در فضای مجازی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که یک موضوع مهم‌ترین نیاز مخاطبان است. محتوای هیجان‌برانگیز ممکن است بازدید زیادی بگیرد، اما مسئله‌ای کم‌سر‌وصدا مانند گفتگوی محترمانه میان همسران، مدیریت خشم یا آمادگی برای فرزندآوری، تأثیر عمیق‌تری بر زندگی خانوادگی داشته باشد.

ازدواج؛ از آرمان‌گرایی تا آمادگی واقعی
ازدواج یکی از مهم‌ترین موضوعات خانوادگی برای بخش قابل‌توجهی از نسل جوان است. در این زمینه، دو رویکرد نادرست ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشد: نخست، معرفی ازدواج به‌عنوان راه‌حلی ساده برای همه مشکلات زندگی؛ دوم، تصویر کردن آن به‌عنوان مسئولیتی چنان دشوار و پرخطر که ورود به آن نیازمند فراهم شدن تمام شرایط ایده‌آل باشد. هر دو نگاه می‌توانند جوان را از تصمیم‌گیری واقع‌بینانه دور کنند.
قرآن کریم در آیه‌ی ۲۱ سوره روم، رابطه‌ی همسران را با سه مفهوم آرامش، مودت و رحمت توصیف می‌کند:
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً، یعنی از نشانه‌های خداوند آن است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و میان شما محبت و رحمت قرار داد.
این آیه، افق مطلوب زندگی مشترک را ترسیم می‌کند؛ اما تحقق این افق به شناخت، انتخاب صحیح، تعهد، مهارت ارتباطی و تلاش متقابل نیاز دارد. آرامش خانوادگی صرفاً با جاری شدن عقد ایجاد نمی‌شود؛ همان‌طور که محبت نیز تنها یک احساس زودگذر نیست، بلکه باید در رفتار روزانه، احترام، حمایت و مسئولیت‌پذیری نمود پیدا کند.
ازاین‌رو، محتوای مرتبط با ازدواج باید به پرسش‌های مشخص پاسخ دهد: چگونه معیارهای اصلی انتخاب همسر را از ترجیحات فرعی تشخیص دهیم؟ چگونه درباره‌ی تفاوت‌های فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی و خانوادگی گفتگو کنیم؟ چه نشانه‌هایی از ناسازگاری جدی وجود دارد؟ چگونه میان علاقه‌ی عاطفی و شناخت منطقی تعادل برقرار کنیم؟ و چرا مشاوره‌ی پیش از ازدواج می‌تواند در برخی شرایط به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک کند؟
در کنار این موضوعات، باید به موانع اقتصادی نیز توجه داشت. نمی‌توان از جوانان خواست به ازدواج بیندیشند، اما نسبت به اشتغال، مسکن، هزینه‌های مراسم، توقعات سنگین و ناامنی اقتصادی بی‌اعتنا بود. در عین حال، محتوای فرهنگی می‌تواند با ترویج ساده‌زیستی، کاهش تشریفات غیرضروری، اصلاح معیارهای منزلت اجتماعی و معرفی الگوهای موفق زندگی ساده اما مسئولانه، به کاهش بخشی از فشارهای فرهنگی کمک کند. نکته‌ی مهم آن است که آسان‌گیری در ازدواج نباید به معنای بی‌توجهی به شناخت، بلوغ فکری، تناسب‌های اساسی یا مسئولیت‌های حقوقی و اخلاقی باشد. هدف، حذف موانع غیرضروری است، نه نادیده گرفتن معیارهای ضروری.

دختران و پسران جوان؛ نیازهای مشترک و مسائل متفاوت
نیازسنجی دقیق باید هم نیازهای مشترک دختران و پسران را در نظر بگیرد و هم تفاوت تجربه‌ها و نگرانی‌های آنان را نادیده نگیرد. هر دو گروه به امنیت عاطفی، احترام، امکان رشد فردی، شناخت حقوق و مسئولیت‌ها و برخورداری از آینده‌ای قابل‌پیش‌بینی نیاز دارند. با این حال، فشارهای اجتماعی و انتظارات فرهنگی ممکن است برای هر گروه شکل متفاوتی پیدا کند. برای مثال، ممکن است برخی دختران با نگرانی درباره‌ی امنیت روانی و جسمی، تداوم تحصیل، فرصت اشتغال، تقسیم مسئولیت‌های خانه و امکان رشد اجتماعی روبرو باشند. در مقابل، برخی پسران ممکن است بیش از همه از فشار تأمین هزینه‌های زندگی، انتظارات مالی خانواده‌ها، دشواری اشتغال و این تصور که پیش از ازدواج باید تمام مشکلات اقتصادی را به‌تنهایی حل کرده باشند، سخن بگویند. این نمونه‌ها به معنای یکسان بودن تجربه‌ی همه دختران یا پسران نیست؛ بلکه نشان می‌دهد محتوای خانوادگی باید امکان شنیده شدن تجربه‌های متنوع را فراهم کند.
در این میان، آموزش حقوق و مسئولیت‌های متقابل اهمیت فراوانی دارد. خانواده‌ی سالم بر پایه‌ی تحقیر یکی از دو طرف، نادیده گرفتن نیازهای او یا تحمیل یک‌جانبه خواسته‌ها شکل نمی‌گیرد. در عین حال، عدالت در خانواده نیز الزاماً به معنای یکسان بودن همه نقش‌ها و مسئولیت‌ها در تمام شرایط نیست؛ بلکه مستلزم رعایت حقوق، توجه به توانایی‌ها، توافق منصفانه و پرهیز از ظلم است.
قرآن کریم در آیه‌ی ۱۹ سوره نساء می‌فرماید: عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ، یعنی با زنان به شایستگی و نیکی معاشرت کنید.
این اصل، برای زندگی خانوادگی یک معیار اخلاقی مهم فراهم می‌آورد: روابط همسران نباید به مجموعه‌ای از مطالبه‌ها و محاسبه‌های خشک تقلیل یابد. رعایت کرامت، حسن معاشرت و توجه به حقوق یکدیگر باید در رفتارهای روزمره دیده شود.
ازاین‌رو، محتوای مناسب باید به دختران و پسران بیاموزد که ازدواج نه میدان رقابت برای اثبات برتری، بلکه پیمانی برای ساختن یک زندگی مشترک است. هر دو طرف باید بتوانند درباره توقعات، مرزها، مسئولیت‌ها و آینده‌ی خود صادقانه گفتگو کنند.

زندگی مشترک؛ مهارتی که باید آموخت
بسیاری از اختلافات خانوادگی نه از فقدان علاقه، بلکه از ضعف در گفتگو، مدیریت خشم، درک تفاوت‌های شخصیتی و شیوه‌ی بیان خواسته‌ها ناشی می‌شوند. ممکن است یکی از همسران در هنگام ناراحتی سکوت کند و دیگری خواهان گفتگوی فوری باشد. یکی مسائل مالی را نشانه‌ی امنیت بداند و دیگری بیش از آن به تجربه‌های عاطفی توجه کند. یکی از خانواده‌ی گسترده خود انتظار حمایت و حضور دائمی داشته باشد و دیگری برای استقلال زندگی مشترک اهمیت بیشتری قائل شود. این تفاوت‌ها به‌خودی‌خود به معنای ناسازگاری نیستند؛ اما اگر به‌درستی شناخته نشوند، می‌توانند به سوءتفاهم و رنجش تبدیل شوند.
محتوای آموزشی باید مهارت‌هایی مانند گوش دادن فعال، بیان محترمانه‌ی اعتراض، عذرخواهی، حل مسئله، تعیین مرزهای سالم با اطرافیان، مدیریت اختلافات مالی و تصمیم‌گیری مشترک را آموزش دهد. برای مثال، به‌جای آنکه به مخاطب صرفاً گفته شود «با همسرت دعوا نکن»، باید توضیح داد هنگام اختلاف چه کند: از توهین و تهدید بپرهیزد، مسئله را از شخصیت طرف مقابل جدا کند، زمان مناسب گفتگو را انتخاب کند، خواسته‌ی خود را روشن بیان کند و برای رسیدن به راه‌حل مشترک تلاش کند. همچنین لازم است میان اختلاف معمول و رفتار آسیب‌زا تفاوت گذاشته شود. هیچ توصیه‌ای درباره صبر، گذشت یا حفظ خانواده نباید بهانه‌ای برای توجیه خشونت، تهدید یا تضییع حقوق اعضای خانواده باشد. در شرایط خطر یا خشونت، حمایت تخصصی و اقدامات قانونی متناسب ضرورت دارد.

فضای مجازی؛ رقیب خانواده یا فرصتی برای ارتباط بهتر؟
نسل جدید بخش مهمی از تجربه‌های ارتباطی خود را در فضای مجازی به دست می‌آورد. شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و سکّوهای تصویری، علاوه بر فراهم کردن امکان ارتباط و یادگیری، در شکل‌گیری معیارهای زیبایی، موفقیت، رابطه عاطفی و سبک زندگی نیز اثرگذارند.
یکی از پیامدهای احتمالی این فضا، مقایسه‌ی مداوم زندگی واقعی با تصاویر گزینش‌شده‌ی دیگران است. جوانی که هر روز با نمایش خانه‌های لوکس، سفرهای پرهزینه، روابط ظاهراً بی‌نقص و موفقیت‌های چشمگیر مواجه می‌شود، ممکن است زندگی عادی خود را ناموفق ارزیابی کند. در زندگی خانوادگی نیز مقایسه می‌تواند آسیب‌زا باشد. گاهی افراد به‌جای دیدن تلاش‌ها و ظرفیت‌های همسر خود، او را با تصویری غیرواقعی از همسر ایده‌آل مقایسه می‌کنند؛ تصویری که ممکن است از تجربه‌های محدود، محتوای نمایشی یا روایت‌های یک‌طرفه ساخته شده باشد. بنابراین، آموزش سواد رسانه‌ای خانوادگی ضروری است. مخاطب باید بیاموزد هر محتوایی بازتاب کامل واقعیت نیست، هر توصیه‌ای از اعتبار تخصصی برخوردار نیست و محبوبیت یک چهره‌ی مجازی به معنای صلاحیت او برای اظهارنظر درباره‌ی مسائل پیچیده خانوادگی نیست.
از سوی دیگر، نباید فضای مجازی را صرفاً تهدید دانست. همین فضا می‌تواند امکان دسترسی به آموزش‌های معتبر، مشاوره‌ی تخصصی، روایت تجربه‌های موفق و محتوای دینی و تربیتی را فراهم کند. راهکار مناسب، آموزش استفاده مسئولانه است: تعیین زمان‌های بدون تلفن همراه در خانواده، توجه به حریم خصوصی همسر و فرزندان، پرهیز از انتشار اختلافات خانوادگی، شناخت خطرهای ارتباطات ناسالم و بررسی اعتبار منابع آموزشی.
مهم‌تر از همه، هیچ ابزار ارتباطی نباید جایگزین کامل حضور عاطفی اعضای خانواده شود. کودکی که در کنار والدین زندگی می‌کند اما فرصت گفتگوی صمیمانه با آنان را ندارد، ممکن است از نظر فیزیکی نزدیک و از نظر عاطفی دور باشد.

تربیت فرزند؛ از فرمان دادن به همراهی و الگوسازی
موضوع تربیت فرزند نیز از محورهای اساسی نیازسنجی محتوایی است. والدین امروز با پرسش‌های متعددی روبرو هستند: چگونه ارزش‌های دینی را منتقل کنند؟ در برابر پرسش‌های دشوار نوجوانان چه واکنشی داشته باشند؟ با وابستگی فرزندان به تلفن همراه چگونه برخورد کنند؟ چگونه نظم و مسئولیت‌پذیری را آموزش دهند و در عین حال، رابطه‌ی عاطفی خود را حفظ کنند؟
یکی از اصول مهم در این زمینه، هماهنگی میان گفتار و رفتار والدین است. اگر پدر و مادر از صداقت سخن بگویند، اما در عمل دروغ را مجاز بدانند؛ اگر فرزند را به احترام دعوت کنند، اما در اختلافات خود به تحقیر متوسل شوند؛ یا اگر استفاده از تلفن همراه را منع کنند، اما خود پیوسته سرگرم آن باشند، انتقال ارزش‌ها با دشواری روبرو خواهد شد.
قرآن کریم در آیه‌ی ۶ سوره‌ی تحریم می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا، یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده خویش را از آتش حفظ کنید.»
این آیه، مسئولیت خانواده در قبال هدایت و تربیت را یادآور می‌شود. اما انجام این مسئولیت تنها با تذکر لفظی محقق نمی‌شود؛ آگاهی، مراقبت مسئولانه، رفتار الگویی و فراهم کردن محیط مناسب نیز در آن نقش دارند.
در روایات اسلامی نیز به توجه به ویژگی‌های تربیتی فرزندان و پرهیز از برخورد یکسان با مراحل متفاوت رشد توجه شده است. محتوای تربیتی باید این حقیقت را برای والدین روشن کند که نیازهای کودک، نوجوان و جوان یکسان نیست. نوجوان بیش از گذشته به احترام، شنیده شدن و فرصت تمرین استقلال نیاز دارد؛ هرچند همچنان به راهنمایی و حمایت بزرگ‌سالان احتیاج دارد.
در حوزه‌ی تربیت دینی باید میان آموزش اعتقادات، ایجاد علاقه به عبادت و پاسخ‌گویی به پرسش‌های ذهنی فرزندان تفاوت گذاشت. نوجوانی که درباره‌ی چرایی یک حکم یا باور دینی سؤال می‌کند، لزوماً در حال مخالفت نیست؛ گاهی می‌خواهد آنچه را آموخته است، عمیق‌تر بفهمد. اگر پاسخ والدین فقط سرزنش یا متهم کردن او باشد، ممکن است پرسش خود را پنهان کند و پاسخ را از منابع نامعتبر بجوید. در مقابل، پذیرش محترمانه‌ی پرسش، پاسخ متناسب با سن و توان فکری و ارجاع به منابع معتبر، زمینه‌ی رشد فکری و اعتقادی را فراهم می‌آورد. از این منظر، محتوای مورد نیاز والدین باید آنان را از تربیت مبتنی بر ترس و کنترل افراطی به‌سمت تربیت مبتنی بر محبت، مرزبندی روشن، گفتگو و مسئولیت‌پذیری هدایت کند.

خانواده، ایمان و معنای زندگی
یکی از ابعاد مهم نیازسنجی محتوایی که گاهی زیر سایه‌ی موضوعات اقتصادی و ارتباطی قرار می‌گیرد، نیاز معنوی انسان است. خانواده تنها محل تأمین نیازهای مادی و عاطفی نیست؛ می‌تواند زمینه‌ای برای رشد اخلاقی، تقویت ایمان، تجربه همدلی و یافتن معنای عمیق‌تر زندگی باشد.
با این حال، آموزش دینی در حوزه‌ی خانواده زمانی اثرگذارتر است که با تجربه‌ی زیسته‌ی افراد ارتباط پیدا کند. جوانی که درباره‌ی اضطراب آینده، انتخاب همسر، اختلافات خانوادگی یا مسئولیت فرزندآوری پرسش دارد، نیازمند محتوایی است که نشان دهد آموزه‌های دینی چگونه می‌توانند در فهم و مدیریت این مسائل به او کمک کنند.
برای نمونه، اگر از رحمت و گذشت سخن گفته می‌شود، باید روشن شود که گذشت چگونه می‌تواند به ترمیم رابطه کمک کند و در چه شرایطی لازم است با حفظ مرزهای اخلاقی و حقوقی همراه باشد. اگر از توکل سخن می‌گوییم، باید توضیح دهیم که توکل به معنای کنار گذاشتن برنامه‌ریزی و تلاش نیست. اگر از قناعت دفاع می‌کنیم، باید میان ساده‌زیستی و بی‌توجهی به نیازهای واقعی خانواده تفاوت بگذاریم.
در این زمینه، آیه‌ی ۷۴ سوره فرقان دعای بندگان شایسته خداوند را چنین بیان می‌کند: «رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا، یعنی پروردگارا، از همسران و فرزندان‌مان مایه‌ی روشنی چشم ما قرار ده و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان.»
این دعا، افق خانواده‌ی مطلوب را فراتر از آسایش مادی ترسیم می‌کند. خانواده‌ی موفق، خانواده‌ای است که اعضای آن بتوانند در کنار یکدیگر رشد کنند، خیرخواه هم باشند و در مسیر فضیلت و مسئولیت‌پذیری گام بردارند.
بنابراین، محتوای دینی خانواده باید از بیان صرف فضیلت‌ها فراتر برود و نسبت میان ایمان و رفتار را توضیح دهد: «ایمان چگونه در وفای به عهد، رعایت حق همسر، تربیت مسئولانه‌ی فرزند، پرهیز از تحقیر و کمک به اعضای آسیب‌پذیر خانواده نمود پیدا می‌کند؟»

از چه موضوعاتی باید محتوا تولید کرد؟
با توجه به محورهای پیش‌گفته، می‌توان حوزه‌های اصلی نیاز محتوایی نسل جدید را در چند محور تنظیم کرد.
محور نخست: پیش از ازدواج. شناخت معیارهای انتخاب همسر، آمادگی روانی و اخلاقی، شناخت تفاوت‌های شخصیتی، مهارت گفتگو در دوران آشنایی، آشنایی با حقوق و مسئولیت‌ها و شناخت نشانه‌های روابط ناسالم.
محور دوم: آغاز زندگی مشترک. مدیریت هزینه‌ها، توافق درباره‌ی سبک زندگی، رابطه با خانواده‌های دو طرف، تقسیم مسئولیت‌ها، تنظیم انتظارات، مهارت حل اختلاف و ایجاد صمیمیت پایدار.
محور سوم: روابط همسران. گفتگوی مؤثر، محبت کلامی و رفتاری، مدیریت خشم، اعتماد، حفظ حریم خصوصی، رابطه‌ی عاطفی، ترمیم رابطه پس از اختلاف و مراجعه به متخصص در صورت نیاز.
محور چهارم: تربیت فرزند. تربیت دینی، سواد رسانه‌ای کودک و نوجوان، مهارت فرزندپروری، ارتباط والدین با نوجوان، نظم و مسئولیت‌پذیری، پیشگیری از خشونت و شیوه‌ی پاسخ به پرسش‌های اعتقادی.
محور پنجم: مسائل اقتصادی و اجتماعی خانواده. برنامه‌ریزی مالی، مصرف مسئولانه، ساده‌زیستی، اشتغال زنان و مردان، تعادل کار و زندگی، حمایت از خانواده‌های کم‌برخوردار و کاهش موانع تشکیل خانواده.
محور ششم: معنویت و اخلاق خانوادگی. نقش دعا و عبادت در زندگی روزمره، اخلاق گفتگو، وفای به عهد، صبر و گذشت، مسئولیت اجتماعی خانواده و تربیت فرزند بر اساس ارزش‌های اسلامی.
محور هفتم: رسانه و سبک زندگی. مقایسه‌ی اجتماعی، مصرف محتوای آنلاین، حریم خصوصی، روابط مجازی، تشخیص منابع معتبر، تأثیر تبلیغات بر انتظارات خانوادگی و مدیریت حضور دیجیتال اعضای خانواده.
البته این فهرست نباید به برنامه‌ای ثابت و تغییرناپذیر تبدیل شود. اولویت موضوعات باید بر اساس داده‌های واقعی، گروه سنی مخاطب، شرایط اجتماعی و بازخوردهای مستمر اصلاح شود.

سال شصت ویکم.شماره2965