سلاحی به‌نام بیماری

از کفه تا واحد ۷۳۱؛ ریشه‌های تاریخی جنگ زیستی
بیایید از همین ماجرای طاعون سیاه روسیه شروع کنیم و ریشه‌های آن را همین ابتدا اکتشاف کنیم. سال ۱۳۴۶ میلادی، جایی به نام کفه، بندر تجاری جنوایی‌ها در کرانه‌ی دریای سیاه یا همان فئودوسیای امروزی در کریمه، در محاصره‌ی سپاه مغول بود. روایتی که قرن‌ها دست به دست شده می‌گوید در اردوی محاصره‌کنندگان طاعون افتاد و آنان اجساد بیماران را با منجنیق به درون دیوارهای شهر پرتاب کردند. بازرگانانی که از کفه گریختند با کشتی‌هایشان به بندرهای ایتالیا و دیگر نقاط اروپا رسیدند و چند سال بعد به برآورد بسیاری از مورخان، دست‌کم از هر چهار اروپایی یک نفر از میان رفت. نامی که تا قرن‌ها بر روی این همه‌گیری گذاشته شد مرگ سیاه بود.
منبع اصلی این روایت نوشته‌ی گابریله دو موسی، یک حقوق‌دان ایتالیایی است که خودش احتمالاً شاهد ماجرا نبوده و چند سال بعد آن را ثبت کرده است. به همین دلیل مورخان امروز نسبت به آن ماجرا محتاطند. بسیاری معتقدند طاعون از راه‌های تجاری و با موش و کیک به اروپا رسید و پرتاب اجساد اگر رخ داده، علت اصلی گسترش بیماری نبود. حتی اگر ماجرا افسانه‌ای باشد، یک نکته را نشان می‌دهد و آن این است که ذهن جنگ‌آور بیماری را سلاح می‌دید و از همان آغاز، مرز واقعیت و روایت در این حوزه مبهم بوده است.
کفه البته نخستین نمونه نیست. متن‌های باستانی می‌گویند هیتی‌ها حدود سه هزار و سیصد سال پیش، دام بیمار را به سرزمین دشمن می‌راندند و در یونان باستان روایت شده سولون آتنی آب شهری که می‌خواست آن را مورد تهاجم قرار دهد آلوده کرد. این‌ها هم البته روایت‌های کهن‌اند و جزئیاتشان محل بحث.
نمونه‌ای که اسنادش روشن‌تر است به سال ۱۷۶۳ برمی‌گردد. در جریان شورش‌ها در آمریکای شمالی، فرماندهان انگلیسی در نامه‌هایی از انتقال آبله به بومیان سخن گفتند و در قلعه پیت، پتو و دستمالی از بیمارستان آبله‌ای به نمایندگان بومی داده شد. مورخان هنوز بحث دارند که این کار چه تأثیری داشت چون آبله در آن سال‌ها از راه‌های طبیعی هم گسترش می‌یافت.
همه‌چیز با پیدایش میکروب‌شناسی نوین عوض شد. وقتی پاستور و کُخ نشان دادند هر بیماری عامل مشخصی دارد که می‌توان آن را جدا کرد و پرورش داد، سلاح زیستی از افسانه به برنامه تبدیل شد. در جنگ جهانی اول، آلمان مأمورانی را برای آلوده کردن اسب‌ها و قاطرهای صادراتی به متفقین با سیاه‌زخم و مشمشه به کار گرفت. در سال ۱۹۲۵ میلادی پروتکل ژنو استفاده از سلاح‌های شیمیایی و زیستی را ممنوع کرد اما فقط استفاده را، نه تولید و نگهداری را. همین شکاف بعدها دردسرساز شد.
تاریک‌ترین فصل این تاریخ در شمال چین نوشته شد. واحد ۷۳۱ ارتش ژاپن به فرماندهی شیرو ایشی‌ای، نزدیک هاربین، با نام رسمی «واحد پیشگیری از بیماری و تصفیه آب» فعالیت می‌کرد. زندانیان آنجا که بیشترشان چینی بودند، «کُنده چوب» خوانده می‌شدند. آن‌ها را به طاعون، سیاه‌زخم و وبا آلوده می‌کردند و بدون بی‌هوشی تشریح می‌کردند. چندی نگذشت که بیماری به میدان هم رفت؛ کیک‌های آلوده از هواپیما بر شهرهایی چون نینگبو و چانگده ریخته شد. برآورد قربانیان از ده‌ها هزار نفر تا ارقام بسیار بالاتر متغیر است.
پایان ماجرا شاید از خودش تلخ‌تر باشد. آمریکا در ازای داده‌های آزمایش‌ها به ایشی‌ای و بسیاری از همکارانش مصونیت قضایی داد و فقط شوروی در دادگاه خاباروفسک در سال ۱۹۴۹ شماری از افسران ژاپنی را محاکمه کرد. داده‌ای که از رنج انسان‌ها به دست آمده بود، بر عدالت پیشی گرفت و این الگوی پنهان‌کاری و معامله، در جنگ سرد ادامه یافت.

جنگ سرد و برنامه‌های پنهان
پس از جنگ جهانی دوم، دو ابرقدرت هر دو دانش ژاپنی و آلمانی را به ارث بردند و هر دو به این نتیجه رسیدند که سلاح زیستی، سلاح ارزان و بی‌سروصدای آینده است. آمریکا در پایگاه فورت دتریک در مریلند و بعدها در پاین‌بلاف در آرکانزاس، عامل‌هایی مانند سیاه‌زخم و تولارمی را برای مصارف نظامی بررسی کرد. انگلیس نیز در دهه ۱۹۴۰ جزیره‌ی گرینارد در اسکاتلند را با سیاه‌زخم آلوده کرد و دهه‌ها طول کشید تا آن‌جا پاک‌سازی شود.
در همین سال‌ها آزمایش‌هایی انجام شد که امروز تکان‌دهنده به نظر می‌رسد. در سال۱۹۵۰ نیروی دریایی آمریکا باکتری‌ای را که فکر می‌کرد بی‌خطر است در سانفرانسیسکو پخش کرد تا ببیند ابر آلوده چگونه در شهر پراکنده می‌شود. بعدها گزارش‌هایی از موارد عفونت در شهر منتشر شد. یعنی شهروندان، بی‌آن‌که خبر داشته باشند، بخشی از آزمایش بودند.
سلاح زیستی در همان دوران به ابزار تبلیغات هم تبدیل شد. در جنگ کره، شوروی و چین آمریکا را متهم کردند که از حشرات و پر آلوده استفاده کرده است. آمریکا این اتهام را رد کرد و بیشتر مورخان آن را ثابت‌نشده می‌دانند. اهمیت ماجرا در این است که از همان زمان، اتهام زیستی به یکی از ابزارهای جنگ روایت‌ها تبدیل شده بود، موضوعی که در بخش ششم به آن برمی‌گردیم.
نقطه‌ی عطف سال ۱۹۶۹ بود. ریچارد نیکسون رئیس‌جمهور ایالات متحده اعلام کرد آمریکا برنامه سلاح‌های زیستی تهاجمی را پایان می‌دهد و ذخایر را نابود می‌کند. دلایل این تصمیم ترکیبی بود: ارزش نظامی اندک این سلاح‌ها در برابر سلاح هسته‌ای، نگرانی از غیرقابل‌کنترل بودن آن‌ها و فشار افکار عمومی. بر پایه‌ی همین فضا، کنوانسیون ۱۹۷۲ منع سلاح‌های زیستی شکل گرفت و شوروی هم آن را امضا کرد.
اما آنچه پشت پرده می‌گذشت، داستان دیگری بود. شوروی نه‌تنها برنامه‌اش را متوقف نکرد بلکه آن را گسترش داد. از  سال ۱۹۷۳ سازمانی به نام بیوپرپارات، با پوشش مرکزی دارویی و پژوهشی، ده‌ها هزار نفر را در ده‌ها آزمایشگاه به کار گرفت. هدف، تولید انبوه سیاه‌زخم، طاعون، آبله و عامل‌های دیگر بود. این را بعدها کسانی فاش کردند که خودشان در برنامه بودند از جمله ولادیمیر پاسچنیک که ۱۹۸۹ به بریتانیا پناهنده شد و کن علی‌بک که در ۱۹۹۲ به آمریکا رفت.
نشانه‌ی بیرونی این پنهان‌کاری در آوریل سال ۱۹۷۹ دیده شد. در شهر سوردلوفسک که امروز یکاترینبورگ نام دارد، ناگهان دسته‌ای از مردم به بیماری تنفسی شدید مبتلا شدند و دست‌کم ده‌ها نفر مردند. مقام‌های شوروی گفتند علت، خوردن گوشت آلوده است. دهه‌ها این توضیح تکرار شد تا آن‌که در سال ۱۹۹۲ بوریس یلتسین پذیرفت که منشأ ماجرا نظامی بوده است. بررسی‌های بعدی از جمله پژوهش تیم مشترک آمریکایی و روسی به رهبری متیو مسلسون، نشان داد که اسپورهای سیاه‌زخم از یک مرکز نظامی به بیرون نشت کرده بودند. شواهد، از جمله الگوی مرگ دام‌ها و آدم‌ها در جهت باد، این را تأیید می‌کرد. شمار کشته‌شدگان را دست‌کم حدود شصت و شش نفر ثبت کرده‌اند و رقم دقیق هرگز روشن نشد.
درس سوردلوفسک ساده و دردناک است چنانچه در نبود بازرسی مستقل، یک دولت می‌تواند سال‌ها پای پیمان را امضا کند و در عمل از آن تخطی کند و گاهی فقط یک حادثه، یا یک پناهنده، پرده را کنار می‌زند.

پیمانی بدون بازرس؛ قانون بین‌المللی و ضعف آن
کنوانسیون منع سلاح‌های زیستی در سال ۱۹۷۲ برای امضا گشوده شد و از  سال ۱۹۷۵ لازم‌الاجرا شد. این پیمان نخستین سند بین‌المللی بود که یک دسته کامل از سلاح‌ها را ممنوع کرد یعنی توسعه، تولید و انباشت سلاح‌های زیستی و سمی. ایران هم از کشورهای عضو آن است و امروز بیش از ۱۸۰ کشور به آن پیوسته‌اند. روی کاغذ، این یک موفقیت بزرگ است.
اما همان‌طور که سوردلوفسک نشان داد، پیمان یک نقطه‌ضعف بنیادی دارد؛ به عبارت بهتر نقطه‌ی ضعف همان سازوکاری است که امکان راستی‌آزمایی ندارد. برخلاف پیمان‌های هسته‌ای که بازرسان بین‌المللی در آن‌ها حضور دارند، کنوانسیون زیستی بازرسی اجباری ندارد. سازمانی که وظیفه‌ی رسیدگی به اجرای آن را دارد یعنی واحد پشتیبانی اجرایی، کارکنانی بسیار اندک دارد و بودجه‌اش به بودجه یک رستوران بزرگ هم شبیه نیست.
دلیل این ضعف فقط سهل‌انگاری نبود. تکنولوژی زیستی دومنظوره است یعنی همان تجهیزاتی که واکسن می‌سازد، می‌تواند عامل بیماری هم تولید کند. بازرسی از یک کارخانه دارویی یعنی دیدن اسرار تجاری و صنعتی آن و هیچ دولتی یا شرکتی به‌سادگی تن به این کار نمی‌دهد. در دهه‌ی ۱۹۹۰ گروهی از کشورها سال‌ها بر سر پروتکلی برای بازرسی مذاکره کردند اما در ۲۰۰۱ آمریکا حمایتش را از متن پیشنهادی پس گرفت و مذاکرات عملاً متوقف شد. استدلال آمریکا این بود که پروتکل نه برای کشف تقلب کافی است و نه از اسرار صنعتی محافظت می‌کند.
پرونده‌ی عراق نمونه‌ای روشن از همین ضعف است. عراق عضو کنوانسیون بود اما در سال ۱۹۹۵، پس از فرار حسین کامل، داماد صدام و مسئول برنامه‌های تسلیحاتی، به اردن، پذیرفت که برنامه سلاح زیستی داشته است. بازرسان سازمان ملل که از سال ۱۹۹۱ در عراق کار می‌کردند، تا آن زمان خبر دقیقی از ابعاد برنامه نداشتند. بغداد اعتراف کرد که سیاه‌زخم و توکسین بوتولینوم تولید کرده و آن‌ها را در کلاهک موشک و بمب هم قرار داده بود. یعنی عضو پیمان، سال‌ها کار ممنوع را زیر چشم جهان ادامه داده بود. افزون بر این، پرونده‌ی عراق یک درس دیگر هم دارد: در ۲۰۰۳ ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق بهانه‌ی حمله‌ی نظامی شد و سلاحی یافت نشد. پس ضعف راستی‌آزمایی دو سویه است یعنی هم پنهان‌کاری ممکن می‌شود و هم اتهام بی‌پایه!

وقتی سلاح به دست دولت نیست؛ تروریسم زیستی
تا اینجا از دولت‌ها گفتیم اما سلاح زیستی همیشه به دست دولت‌ها نبوده است. پرسش ترسناک‌تر این است که اگر گروهی کوچک و بی‌نشان به آن دست پیدا کند چه می‌شود؟!
نخستین نمونه‌ی جدی در سال ۱۹۸۴ در ایالت اورگن آمریکا رخ داد. پیروان یک جنبش مذهبی به رهبری باگوان شری راجنیش، برای تأثیر گذاشتن بر انتخابات محلی شهر کوچک ذه دالس، باکتری سالمونلا را در غذاهای چند رستوران ریختند. حدود هفتصد و پنجاه نفر مسموم شدند. کسی نمرد اما نکته‌ی ترسناک این بود که کل ماجرا تا یک سال بعد یعنی تا اعتراف یکی از اعضای جنبش، حمله تلقی نمی‌شد و همه آن را مسمومیت غذایی می‌پنداشتند.
نمونه‌ی دوم فرقه‌ی ژاپنی اوم شینریکیو است. این گروه، با عضوی از دانشمندان و مهندسان، بودجه‌ی عظیم و تجهیزات پیشرفته، در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ تلاش کرد توکسین بوتولینوم و سیاه‌زخم را در توکیو پخش کند. در سال ۱۹۹۳ از پشت‌بام یکی از ساختمان‌های توکیو سیاه‌زخم پاشیده شد. هیچ‌کس نمرد، چون بر پایه‌ی بررسی‌های بعدی، نوع میکروب مورد استفاده بی‌خطر یا ضعیف بود و روش پخش هم ناکارآمد. همین فرقه در سال ۱۹۹۵ با گاز سارین در متروی توکیو دست به حمله زد که ۱۳ نفر کشته و هزاران نفر مصدوم شد. این حمله‌ی شیمیایی بود نه زیستی ولی نشان داد گروهی غیردولتی می‌تواند آن‌قدر پول و دانش جمع کند که سراغ سلاح‌های کشتار جمعی برود. شکست‌های زیستی آن‌ها هم یک نکته‌ی مهم را روشن می‌کند که ساختن عامل بیماری‌زا یک چیز است و تبدیل آن به سلاح مؤثر چیزی دیگر، و این مرحله‌ی دوم دشوارتر است.
اما بزرگ‌ترین نمونه در ذهن عمومی، نامه‌های سیاه‌زخم پاییز سال ۲۰۰۱ در آمریکاست، یعنی چند هفته پس از واقعه‌ی خودساخته ۱۱ سپتامبر. نامه‌هایی حاوی اسپور سیاه‌زخم به دفتر چند رسانه و دو سناتور آمریکایی پست شد. پنج نفر کشته شدند و ۱۷ نفر دیگر به بیماری مبتلا شدند. در میان قربانیان، کارکنان پست و یک زن مسن بودند که ظاهراً هیچ ارتباطی با هدف نامه‌ها نداشتند و تنها در اثر آلودگی ثانویه جان باختند. تعداد زیادی از مردم ماه‌ها آنتی‌بیوتیک مصرف کردند و ساختمان‌های دولتی بسته شد.
ماجرای متهم این پرونده هم درس‌آموز است. اف‌بی‌آی سرانجام بروس ایوینز، پژوهش‌گر ارتش آمریکا در همان مرکز فورت دتریک، را عامل اصلی معرفی کرد. او پیش از محاکمه در ۲۰۰۸ درگذشت، بنابراین پرونده در دادگاه به نتیجه نرسید. شماری از دانشمندان بعدها در شواهد علمی پرونده تردید کردند و بررسی آکادمی ملی علوم آمریکا هم گفت شواهد ژنتیکی به‌تنهایی قطعی نیست. یعنی در یک پرونده‌ی زیستی مهم، جامعه هنوز بر سر پاسخ یقینی نیست و این بخشی از همان چیزی است که در بخش ششم به آن می‌رسیم.
این سه نمونه یک مفهوم را روشن می‌کند، مفهومی که می‌توان از آن با عنوان فناوری دومنظوره یاد کرد. به عبارت ساده‌تر دانش و تجهیزاتی که برای واکسن، درمان و پژوهش لازم است همان‌هاست که می‌تواند در جهت مخالف هم به کار رود. هرچه ابزار زیست‌فناوری ارزان‌تر و در دسترس‌تر شود، مرز میان پژوهشگر و تهدید به اعتماد و نظارت بیشتری نیاز پیدا می‌کند، و این یعنی بازگشت به همان پرسش قانون‌گذاری که بخش پیش مطرح شد.

جنگ روایت‌ها
سلاح زیستی قطعاً واقعیت دارد و نمی‌شود آن را افسانه‌ی صرف دید. وقتی ابزار مستقل راستی‌آزمایی در کار نیست، هر اتهام زیستی می‌تواند به سلاحی در میدان سیاست و رسانه تبدیل شود. بیایید پنج روایت رقیب را از هم جدا کنیم.
روایت نخست، روایت امنیتی دولت‌هاست؛ اتهام‌زنی متقابل. در جنگ کره‌ شوروی و چین آمریکا را متهم کردند و آمریکا رد کرد؛ در سوردلوفسک دولت متهم دهه‌ها توضیح دیگری داد؛ و در عراق ادعای سلاح کشتار جمعی بهانه‌ی جنگ شد. هر طرف سند خودش را معتبر و سند دیگری را تبلیغات می‌نامد. معیار ساده این است: آیا نهادی مستقل ادعا را تأیید کرده، یا فقط خود مدعی؟
روایت دوم، زیست‌آزمایشگاه‌های اوکراین است. روسیه از ۲۰۲۲ مدعی شد آمریکا در اوکراین آزمایشگاه‌های زیستی نظامی دارد و موضوع را به شورای امنیت و کنوانسیون زیستی کشاند. آمریکا و اوکراین رد کردند و گفتند این مراکز آزمایشگاه‌های بهداشت عمومی با حمایت برنامه‌ی همکاری کاهش تهدید آمریکا هستند. بررسی‌های بین‌المللی شواهد مستقلی برای برنامه‌ی نظامی ارائه نکرد، هرچند مسکو می‌گوید پرسش‌هایش پاسخ کافی نگرفته است. فاصله‌ی «آزمایشگاه همکار» تا «برنامه‌ی سلاح زیستی» را باید سند پر کند، نه گمانه‌زنی.
روایت سوم، منشأ کووید ۱۹ است که همه‌ی ما تجربه‌اش کرده‌ایم. دو فرضیه‌ی اصلی روی میز است؛ انتقال طبیعی از حیوان به انسان، و حادثه‌ای مرتبط با پژوهش‌های آزمایشگاهی در ووهان. بخش بزرگی از جامعه علمی فرضیه طبیعی را محتمل‌تر می‌داند، چند نهاد اطلاعاتی آمریکا با اطمینان پایین به فرضیه‌ی آزمایشگاهی گرایش دارند و سازمان جهانی بهداشت به کمبود داده‌های چین اشاره می‌کند. اما دو ادعای سیاسی، یعنی ساخت عمدی ویروس در آزمایشگاه و ساخته‌شدن آن در مراکز آمریکایی مانند فورت دتریک، شواهد معتبری ندارند. «حادثه‌ی ممکن» با «سلاح عمدی» یکی نیست و این تفاوت در هیاهو گم می‌شود.
روایت چهارم، جامعه‌ی علمی است. دانشمندان نگران پژوهش‌های پرخطرند یعنی آزمایش‌هایی که عامل بیماری‌زا را مسری‌تر می‌کنند تا سازوکارش فهمیده شود. موافقان آن را برای واکسن و پایش لازم می‌دانند و مخالفان می‌گویند یک خطا یا سوءاستفاده می‌تواند فاجعه بسازد. بدون شفافیت و نظارت مستقل، اعتماد عمومی شکل نمی‌گیرد.
روایت پنجم، رسانه و شایعه است. سازمان جهانی بهداشت در ۲۰۲۰ از «اینفودمیک» سخن گفت، یعنی سیلی از اطلاعات درست و نادرست. ترس عمومی زمینه‌ی شایعه است و گاه پنهان‌کاری رسمی، مانند دهه‌های سکوت درباره سوردلوفسک، خودش به آن دامن می‌زند.

از قحطی و تیفوس تا سلاح شیمیایی؛ تجربه ما و پرسش اعتماد
ایران هم بیماری را در جنگ شناخته است، اما بیشتر در چهره‌ای که سلاح نبود. در جنگ جهانی اول، با آن‌که ایران بی‌طرف بود، خاکش میدان عبور ارتش‌های بیگانه شد و قحطی بزرگ سال‌های ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ همراه وبا، تیفوس و آنفلوآنزای ۱۹۱۸ جان‌ شمار بسیار زیادی از مردم را گرفت. برآوردها از صدها هزار تا چند میلیون نفر متغیر است. در جنگ جهانی دوم هم، پس از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، جابه‌جایی سپاهیان و پناهندگان و بحران نان، تیفوس و بیماری‌های واگیردار را دوباره گسترش داد. این‌ها سلاح زیستی نبودند و بیماری از ویرانی و گرسنگی برخاست، نه از نقشه‌ای عمدی. اما کسانی که کنار بستر بیمار ماندند و خانواده را نگه داشتند، بیشتر زنان بودند.
تجربه‌ی تلخ‌تر ما در دهه‌ی ۶۰ بود، وقتی سلاحی که پیمان‌ها ممنوع کرده بودند، واقعاً علیه مردم این سرزمین به کار رفت. عراق در جنگ تحمیلی بارها از سلاح شیمیایی استفاده کرد. در تیر ۱۳۶۶ سردشت بمباران شیمیایی شد و بیش از صد نفر از مردم عادی جان باختند و هزاران نفر مصدوم شدند. بسیاری از مصدومان جنگ تا امروز با عوارض تنفسی، پوستی و چشمی زندگی می‌کنند. گزارش‌های کارشناسان سازمان ملل از اواسط دهه ۶۰ استفاده را تأیید کرد، اما محکومیت روشن و نام‌بردن از عراق دیرتر آمد.
این همان پرسش اعتماد است. وقتی نهادهای جهانی دیر یا نیمه‌کاره واکنش نشان می‌دهند، مردم به چه می‌توانند تکیه کنند؟ جامعه‌ای با چنین تجربه‌ای هم حق دارد به ادعاهای بزرگ بی‌اعتماد باشد و هم باید از شایعه محافظت شود. پاسخ، دانش و سند است: آموزش، رسانه‌ای که منبع می‌گوید، و نهادهایی که شفاف باشند.

سال شصت ویکم.شماره2965