قسمت 235:من یک مادر هستم

سلام، من ریحانه هستم. 35 سال سن دارم. در این شهر غریبم و تقریباً 2000 کیلومتر با شهر و خانواده‌ام فاصله دارم و می‌شود گفت هر شش ماه یک‌بار به شهر خودم سفر می‌کنم. آن‌قدر دل‌تنگ پدر و مادرم می‌شوم، دل‌تنگ کوچه‌ها، آدم‌ها، خانه‌ها و آب و هوای شهرم و این دل تنگی بدجوری بر زندگی معمولی من تأثیر می‌گذارد. یک گوشه‌ی قلبم همیشه دل تنگ و زخمی این غربت است و کاری‌اش نمی‌شود کرد.
همسرم مرد خوب و دل‌سوزی است سرش توی کار خودش است اما به هر حال زندگی در شهر بزرگ دردسرهای خودش را دارد که شاید از نظر آن‌هایی که در شهرستان زندگی می‌کنند کمتر دیده می‌شود و شاید اصلاً به چشم نمی‌آید و آن‌ها فقط آن رفاهی را می‌بینند که خودشان در آرزوی داشتنش هستند ولی نمی‌دانند برای به دست آوردن همین رفاه هم نیمی‌ از عمر ما صرف ماندن در ترافیک‌های سخت می‌شود. مخارج سنگین و تنهایی‌هایی که فقط به‌خاطر راه دور باید تحمل کنیم و این دل‌تنگی‌های طاقت‌فرسا و تحمل‌ناپذیر. اما مسأله‌ای که مرا وادار به مراجعه به مشاور کرده چیز دیگری است و ربطی به دل‌تنگی ندارد. هر چند خودم به مشاوره بیشتر از همه احتیاج دارم اما ما مادرها از آغاز یاد گرفته‌ایم که کودک‌مان در الویت است و باید او را ارجح قرار بدهیم چون قرار است مدت زمان بیشتری را در این دنیا زندگی کند و من خودم 35 سال از زندگی‌ام را گذرانده‌ام و باقی‌اش را هم به هر طریقی باشد می‌گذرانم.
من مادر دو پسر دوقلو هستم. دوقلوهایم ناهم‌سان هستند و به‌راحتی می‌شود چهره‌ی آن‌ها را از هم تشخیص داد. طوری که دیگران به زحمت باور می‌کنند که آن‌ها دوقلو هستند اما اختلاف آن‌ها با هم فقط در چهره نیست بلکه در اخلاق و رفتار و منش هم زمین تا آسمان با هم اختلاف دارند. پسر بزرگم منظورم قل اولم است که یک دقیقه بزرگ‌تر است از همان ابتدای تولد بچه‌ای اذیت کن بود. در روز شاید بالغ بر سه یا چهار بار گریه‌های خیلی شدیدی سر می‌داد و به هیچ طریقی آرام نمی‌گرفت طوری که همسایه‌ها به کمکم می‌آمدند و به فریادم می‌رسیدند. این گریه‌ها جدا از گریه‌های مبنی بر کولیک و بیماری بود و آن‌قدر بعضی وقت‌ها گریه‌ها شدید می‌شد که دچار ریسه می‌شد و نمی‌شد کنترلش کرد. از هفت هشت ماهگی ترس زیادی از غریبه و محیط‌های بسته داشت مثلاً اگر به مرکز بهداشت می‌رفتیم یا خانه‌ی اقوام یا بیمارستان گریه‌های سرسام‌آور او شروع می‌شد و تمام مدت گریه می‌کرد و علاوه بر خودم دیگران را هم دیوانه می‌کرد و تا الان هم این رفتار ادامه دارد و گویا قصد ندارد تمام کند. هیچ‌کدام از این مشکلات را قل دیگرم نداشت و ندارد و به‌خاطر همین خیلی با هم مقایسه می‌شوند و توجه‌ها به برادرش بیشتر است هر چند من همیشه دخالت می‌کنم و اجازه نمی‌دهم زیاد جلب توجه کند اما همیشه این مقایسه‌ها وجود دارد. قل اولم همیشه با برادرش مشکل دارد. دعوا می‌کند. هلش می‌دهد و گازش می‌گیرد و توقع دارد که او به چیزی دست نزند همه چیز را برای خودش می‌خواهد حتی چیزهایی که کاملاً شبیه هم هستند را هم فقط برای خودش می‌خواهد. وسیله‌ی شکسته‌ی دست خودش را به زور به برادرش می‌دهد و آن چیزی که برای بردارش است و سالم، آن را برای خودش می‌گیرد و اگر ممانعت کند هُلش می‌دهد و شروع می‌کند به گاز گرفتنش طوری که پسر کوچکم تمام بدنش کبود است و همیشه از ترس به آغوش من پناه می‌آورد. حتی در خوراکی‌ها هم همین داستان را داریم همیشه آن چیزی را که دست برادرش است را می‌خواهد. و این مسأله بسیار در روحیه‌ی پسر کوچکم تأثیر گذاشته و باعث شده اعتمادبه‌نفس نداشته باشد و ترسو باشد.
جدیداً که چهار سالش شده هر وقت می‌خواهیم برویم مهمانی یا مثلاً خانه‌ی مادرم گریه سر می‌دهد که نرویم داخل خانه و مثلاً برویم پارک، سوپرمارکت و اصلاً فرقی ندارد که سرد است، نصف شب است! آن‌قدر گریه می‌کند تا بقیه را کلافه کند و من مجبور می‌شوم به خواسته‌اش تن بدهم چون دیگر راه چاره‌ای برایم باقی نمی‌گذارد. جدیداً در خواب هم دچار مشکل شده و خواب راحتی ندارد و به‌تبع او من هم آرامش ندارم. با همه چیز مخالف است همیشه نه می‌آورد تا صبح پنج یا شش بار بیدار می‌شود با همه چیز لج می‌کند و همین اخلاقیات باعث شده بقیه او را به‌عنوان بچه‌ای لجباز و بی‌ادب بشناسند اما برادرش را همه دوست دارند چون آرام و حرف‌گوش‌کن است. شاید بگویید چون حسادت می‌کند و متوجه این رفتار می‌شود اما من این‌طور فکر نمی‌کنم چون به این چیزها خیلی توجه نمی‌کند و من حتی اگر بچه‌ی خواهر یا برادرم را هم نوازش کنم اصلاً برایش اهمیت ندارد در حالی که پسر دیگرم سریع واکنش نشان می‌دهد من یا آن بچه را می‌زند و برخورد می‌کند نمی‌دانم باید چه واکنشی نشان بدهم عاجز شده‌ام قرص اعصاب می‌خورم و احساس می‌کنم همین روزها کارم به تیمارستان می‌کشد. جدیداً خیلی با بزرگه دعوا می‌کنم چون به‌شدت کوچکه رو می‌زند. هر صبح که از خواب بیدار می‌شوند عزا می‌گیرم که خدایا دوباره بیدار شد و امروز قرار است چه به سرم بیاید و می‌دانم که کارم به‌شدت اشتباه است اما باور کنید صبرم تمام شده و دیگر نا ندارم. بی‌خوابی، تنش‌های عصبی همه دست به دست هم داده و من را تبدیل به مادری عصبی کرده. نمی‌دانم چطور برخورد کنم آیا هر چه می‌خواهد در اختیارش بگذارم و در جا خواسته‌هایش را عملی کنم یا خیر و اینکه این بچه تا کی قرار است این‌طور بماند. پدرش بیشتر اوقات سرکار است و من تنهام و واقعاً نمی‌دانم باید چه کنم از خانواده هم دور هستم و نمی‌توانم چند ساعتی خودم را از این شغل خسته‌کننده‌ی مادری نجات بدهم کارهای خانه یک طرف که اصلاً تمام نمی‌شوند و رفتار پسرها و نگرانی برای آینده این‌ها از سوی دیگر تاب و تحمل من را تمام کرده. احساس می‌کنم یک روز بالأخره چادرم را سر می‌کنم و همه‌ی این مسئولیت‌ها را رها می‌کنم و از این زندگی فرار می‌کنم. آن‌قدر که خسته‌ام. آن‌قدر که تنهایی و فشار زندگی من را از پا در آورده و از همه بیشتر رفتار پسرم! حرف و حدیث‌هایی که از دوروبر درباره‌ی سلامت پسرم می‌شنوم و نمی‌دانم چطور باید دفاع کنم و اصلاً چه بگویم. من یک مادرم دلم برای پسرم هزار تکه می‌شود وقتی دیگران می‌گویند که اخلاقش بد است یا مشکل دارد و باید به دکتر برود و هزار جور از این حرف‌ها که مردم خوب بلدند بگویند.

سخن کارشناس

در این روایت، آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند فقط «لجبازی» یا «بدرفتاری» کودک نیست؛ پشت بسیاری از این رفتارها احتمالاً اضطراب شدیدی وجود دارد که کودک هنوز توان بیان و مدیریت آن را ندارد. کودکی که با ورود به محیط ناآشنا، دیدن افراد جدید یا قرار گرفتن در موقعیت‌های خاص به‌شدت گریه می‌کند و تا زمانی که مادر تسلیم نشود آرام نمی‌گیرد، ممکن است با رفتاری که از بیرون لجبازی به نظر می‌رسد، در واقع تلاش کند خودش را از یک موقعیت ترسناک نجات دهد.
در عین حال، تسلیم شدن مادر در برابر گریه‌های شدید، اگر مرتب تکرار شود، ناخواسته به کودک یاد می‌دهد که «اگر به‌اندازه‌ی کافی گریه کنم، می‌توانم از این موقعیت فرار کنم». به همین دلیل، راه‌حل نه زور و تنبیه است و نه تسلیم شدن کامل. کودک باید به‌تدریج و با حمایت مناسب با موقعیت‌هایی که از آن‌ها می‌ترسد روبرو شود و یاد بگیرد اضطرابش قابل تحمل است و برای آرام شدن همیشه به فرار یا حضور کامل مادر نیاز ندارد.
با توجه به شدت ترس‌ها، اجتناب از موقعیت‌های اجتماعی، مشکلات خواب و تأثیر رفتار کودک بر زندگی خانواده، ارزیابی تخصصی توسط روان‌شناس کودک ضروری است تا مشخص شود منشأ اصلی اضطراب چیست و چه نوع مداخله‌ای برای او مناسب‌تر است.
پرخاشگری نسبت به برادر دوقلو نیز نباید نادیده گرفته شود. امنیت کودک کوچک‌تر باید در اولویت باشد و هر بار که کودک، دیگری را می‌زند یا گاز می‌گیرد، رفتار باید با آرامش اما قاطعانه متوقف شود. در این شرایط، مقایسه‌ی دو کودک یا گفتن جملاتی مثل «ببین برادرت چقدر خوبه و تو چقدر بدی» فقط احساس ناکافی بودن و تنش بین آن‌ها را بیشتر می‌کند.
از سویی خستگی، تنهایی و فرسودگی مادر آن‌قدر شدید شده که دیگر نمی‌توان انتظار داشت به‌تنهایی همه‌ی مشکلات را مدیریت کند. پدر و سایر افراد قابل اعتماد خانواده باید بخشی از مسئولیت مراقبت را بر عهده بگیرند تا مادر فرصت استراحت و بازیابی داشته باشد. درمان کودک، بدون توجه به فرسودگی مادر، بی شک ناقص و کم اثر خواهد بود.
مسئله‌ی اصلی این خانواده این نیست که «چطور کودک را وادار کنیم حرف‌شنوی داشته باشد»؛ مسئله این است که بفهمیم پشت این رفتارها چه می‌گذرد، اضطراب کودک را درمان کنیم، هم‌زمان مرزهای رفتاری روشنی داشته باشیم و مادر را از این احساس که باید به‌تنهایی همه چیز را تحمل کند، خارج کنیم. با مداخله‌ی درست، بسیاری از این رفتارها قابل تغییرند؛ اما هرچه اضطراب و پرخاشگری طولانی‌تر رها شوند،
تغییر الگو دشوارتر خواهد شد.

سال شصت ویکم.شماره2965