نگاهی به پروژه‌ی پنهان مدارس خارجی در تهران
از تخته سیاه تا تغییر سبک زندگی
پای‌مان را در خم اول کوچه تاریخ می‌گذاریم، آسه‌آسه و با احتیاط روی سنگ‌فرش‌های کاغذی نسخه‌های خطی و چاپی قدم برمی‌داریم تا مبادا در تاریک و روشن وقایع و حوادث چیزی از قلم بیفتد و اتفاقی نگفته بماند. تاریخ معاصر ایران پر است از ناگفته‌هایی که روی دیگر سکه را به ما نشان می‌دهد. در این میان آدم‌های جریان‌ساز و جریان‌های آدم‌سازی هستند که گذشته و حال و آینده را ساخته‌اند، کافی است آن‌ها را مثل قطعه‌های پازل کنار هم بچینیم و بعد سر فرصت معمای حل شده را تماشا کنیم، و بالأخره در جریان‌شناسی تاریخی سرکی به مهم‌ترین وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌کشیم و با نگاهی نو در کنار جریان‌ها به شخصیت‌های اثرگذار می‌پردازیم. تهران دهه‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۰، شهری در حال تغییر بود؛ خیابان‌ها پر از کالسکه و چهره‌ها درهم برهم بود و بازار و دربار در رقابت با سفارت‌خانه‌ها قرار داشتند. در همین شهر، مدرسه‌های خارجی شکل گرفتند؛ از مدرسه آمریکایی البرز تا مدارس فرانسوی سن‌لوئی و دارالفنون که در ظاهر رنگ و بوی جهانی به تهران می‌بخشیدند. این مدارس فقط محل آموزش ریاضیات، زبان و تاریخ نبودند؛ بلکه حلقه‌های شبکه‌ای ایجاد می‌کردند که دانش‌آموختگان آن‌ها بعدها در سیاست، اقتصاد و فرهنگ ایران تأثیرگذار شدند. چه کسی فکر می‌کرد همان کلاس‌های فرانسوی و آمریکایی، پشت پرده، نخبگان ایران را به دو دسته تقسیم کند: کسانی که با ایده‌های غربی خو می‌گرفتند و کسانی که بعدها حلقه‌ای از روشن‌فکران ملی و مذهبی را شکل دهند؟ این مدارس، نه‌تنها مکان آموزش، بلکه عرصه‌ای برای جریان‌سازی پنهان بودند. در این پرونده، ما قصد داریم سراغ شبکه‌ها، جریان‌ها و نفوذ مدارس خارجی در تهران برویم و ببینیم چگونه نخبگان تربیت شدند، چه ارزش‌ها و ایدئولوژی‌هایی منتقل شد، و چه ارتباطی با سیاست و فرهنگ ایران در دهه‌های بعد پیدا کردند. جریان‌شناسی مدارس خارجی، پنجره‌ای برای درک پیچیدگی‌های تاریخ معاصر ایران و روابط آن با جهان خارج است.
نویسنده :
نفیسه زارعی
زمینه‌های تاریخی
تهران در آغاز دهه‌ی ۱۳۰۰، شهری نیمه‌مدرن و نیمه‌سنتی بود که تلاش برای نوگرایی در آن دیده می‌شد. در این فضا، کشورهای خارجی به فکر تأسیس مدارس افتادند تا علاوه بر آموزش، نفوذ فرهنگی و اجتماعی خود را توسعه دهند. آمریکایی‌ها، فرانسوی‌ها، آلمانی‌ها و حتی ارامنه و یهودیان در تهران مدرسه تأسیس کردند تا زبان، علوم و ارزش‌های خود را به نسل جدید منتقل کنند.
دارالفنون که پیش‌تر در دوران قاجار تأسیس شده بود، نمونه‌ی اولیه‌ای از تلاش‌های مدرن آموزشی به سبک غرب به شمار می‌رفت و الگویی شد برای مدارس بعدی که توسط سفارت‌خانه‌ها و کنسول‌گری‌ها حمایت می‌شدند. دولت‌های خارجی به این نتیجه رسیده بودند که تربیت نخبگان، راهی برای گسترش نفوذ سیاسی و فرهنگی است، و به همین دلیل منابع مالی و انسانی خود را در اختیار مدارس قرار دادند.
مدارس آمریکایی، مانند مدرسه‌ی البرز، تمرکز خود را بر آموزش علوم، زبان انگلیسی و ادبیات گذاشتند و در کنار آن، روحیه‌ی استقلال فردی و آزادی اندیشه را در دانش‌آموزان پرورش دادند. مدارس فرانسوی مثل سن‌لوئی بیشتر بر کلاسیک‌های ادبی و علوم اجتماعی تمرکز داشتند و سبک زندگی و فرهنگ فرانسه را منتقل می‌کردند. مدارس ارامنه و یهودی نیز علاوه بر آموزش مذهبی، علوم مدرن و زبان‌های خارجی را به دانش‌آموزان ارائه دادند.
این مدارس، علاوه بر کلاس‌ها، فضایی برای تشکیل انجمن‌ها و محافل علمی و فرهنگی ایجاد کردند. دانش‌آموزان در این محافل با ایده‌ها و رویکردهای جدید آشنا می‌شدند و روابط اجتماعی گسترده‌ای ایجاد می‌کردند که بعدها به حلقه‌های نفوذ در جامعه تبدیل شد.
نهادهای دولتی ایران در این دوره، با وجود برخی تردیدها نسبت به نفوذ خارجی، اغلب اجازه‌ی فعالیت مدارس را صادر می‌کردند. پهلوی اول با نگاه مدرن‌سازی، در بعضی موارد حتی حمایت مالی و قانونی از این مدارس را بر عهده گرفت تا بخش‌هایی از نخبگان کشور به سبک نوین آموزش ببینند.
در واقع، مدارس خارجی در تهران تنها مراکز آموزش نبودند؛ بلکه شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی جدیدی ایجاد کردند که زمینه‌ساز تغییرات اقتصادی، سیاسی و فکری در دهه‌های بعد شد. دانش‌آموختگان این مدارس، نه تنها در بازار و اداره‌ها، بلکه در انجمن‌ها و حزب‌های سیاسی حضور پیدا کردند و مسیر جامعه ایران را تحت تأثیر قرار دادند.
محور شبکه‌سازی به سبک غربی
مدارس خارجی در تهران، محلی برای آموزش صرف نبودند؛ بلکه محور شکل‌گیری جریان‌های فرهنگی و سیاسی به شمار می‌آمدند. فارغ‌التحصیلان این مدارس، بر خلاف دانش‌آموختگان مدارس داخلی، شبکه‌ای از روابط همکلاسیها، معلمان و خانواده‌ها ساختند که به‌تدریج حلقه‌های نفوذ در سیاست، رسانه و اقتصاد را شکل داد.
در این شبکه‌ها، می‌توان سه جریان اصلی را شناسایی کرد:
1- جریان فرهنگی و روشن‌فکری: دانش‌آموختگان مدارس فرانسوی و آمریکایی با ادبیات و علوم اجتماعی غرب آشنا می‌شدند و انجمن‌های ادبی و باشگاه‌های علمی تشکیل دادند. این حلقه‌ها به مرور به محل تبادل ایده‌های نوگرا و نقد وضع موجود تبدیل شدند و تأثیر مستقیمی بر شکل‌گیری مطبوعات و نشریات ادبی دهه‌ی ۳۰ و ۴۰ گذاشتند.
2- جریان نخبگان اقتصادی و بازار: مدارس یهودی و ارامنه، علاوه بر آموزش مذهبی و زبان، مهارت‌های حساب‌داری و مدیریت را منتقل کردند. فارغ‌التحصیلان آن‌ها وارد بازار و بنگاه‌های اقتصادی شدند و از طریق ارتباطات خانوادگی و دوستانه، شبکه‌ای اقتصادی ایجاد کردند که توانایی تأثیرگذاری بر سیاست‌های شهری و اقتصادی را پیدا کرد.
3- جریان سیاسی و اداری: برخی از دانش‌آموختگان مدارس آمریکایی و فرانسوی با استادان خارجی و دیپلمات‌ها ارتباط پیدا کردند و وارد ادارات دولتی، دانشگاه‌ها و احزاب شدند. این افراد، به‌واسطه‌ی آموزش و روابط ایجادشده در مدارس، نقش واسطه‌ای میان ایران و قدرت‌های خارجی ایفا کردند و جریان‌های فکری و تصمیم‌گیری در نهادهای کلان را تحت تأثیر قرار دادند.
ویژگی مشترک این جریان‌ها، شبکه‌سازی متقاطع بود؛ یعنی دانش‌آموختگان یک مدرسه نه‌تنها با همکلاسیها ارتباط داشتند، بلکه با فارغ‌التحصیلان دیگر مدارس، انجمن‌ها و حتی محافل خارجی در تعامل بودند. این شبکه‌ها اغلب غیررسمی اما مؤثر عمل کردند و تصمیمات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شکل دادند تحلیل این جریان‌ها نشان می‌دهد که مدارس خارجی، علاوه بر تربیت فرد، جریان‌ساز و هسته اجتماعی نیز بودند. آن‌ها با انتخاب محتوای آموزشی، سبک زندگی و روابط اجتماعی، نوعی هویت مشترک ایجاد کردند که بعدها در سیاست و فرهنگ ایران نمود پیدا کرد. این جریان‌ها به‌صورت پنهان، اما پایدار، به شبکه‌سازی بلندمدت نخبگان انجامید و در دهه‌های بعدی، مسیر جامعه را تحت تأثیر قرار داد.
در دهه‌های ۱۳۰۰ و ۱۳۴۰، مدارس خارجی به‌گونه‌ای عمل کردند که فارغ‌التحصیلان آن‌ها، به‌رغم تفاوت‌های اجتماعی و مذهبی، شبکه‌های اثرگذار میان نهادهای آموزشی، فرهنگی و سیاسی ایجاد کردند. این شبکه‌ها اغلب پشت پرده فعالیت می‌کردند و تأثیر آن‌ها بر تصمیم‌گیری‌های شهری و ملی قابل مشاهده بود.
یکی از نمودهای آشکار، ایجاد حلقه‌های مشورتی دانش‌آموختگان در آموزش و پرورش بود. در مدرسه‌ی آمریکایی البرز، گروهی از فارغ‌التحصیلان کلاس‌های علوم اجتماعی و تاریخ، جلسات هفتگی برای بحث درباره‌ی اصلاحات آموزشی تشکیل می‌دادند. این جلسات، بعدها به شبکه‌ای منتهی شد که به شکل غیررسمی، تدوین برنامه‌های آموزشی در وزارت‌خانه و مدارس دولتی را تحت تأثیر قرار داد.
در حوزه‌ی فرهنگی، مدارس فرانسوی مانند سن‌لوئی، حلقه‌های ادبی ایجاد کردند که به‌تدریج زمینه‌ی تأسیس نشریات و محافل هنری را فراهم آوردند. نمونه‌ی مشخص، گروهی از دانش‌آموختگان این مدرسه بود که در دهه‌ی ۳۰، نشریه‌ای ادبی منتشر کردند و با نویسندگان و استادان دانشگاه در ارتباط بودند. این ارتباطات باعث شد جریان فکری مشخصی در محافل ادبی و دانشگاهی شکل گیرد و به مرور تأثیر خود را بر فضای مطبوعاتی نشان دهد.
در بخش اقتصادی، فارغ‌التحصیلان مدارس یهودی و ارامنه، از طریق روابط خانوادگی و دوستانه، شبکه‌ای تجاری ایجاد کردند که نه‌تنها معاملات بازار را تحت تأثیر قرار می‌داد، بلکه روابط با نهادهای دولتی و شرکت‌های خارجی را نیز شکل می‌داد. نمونه‌ی برجسته، خانواده‌ای از فارغ‌التحصیلان مدرسه یهودی بود که شرکت بازرگانی خود را در سال‌های ۱۳۳۰ اداره می‌کرد و از طریق ارتباط با همکلاسیها و استادان، پروژه‌های اقتصادی شهری را پیش می‌برد.
ویژگی مهم این شبکه‌ها، پیوند میان نسل‌ها و مدارس مختلف بود. فارغ‌التحصیلان یک مدرسه، با دانش‌آموختگان مدارس دیگر و انجمن‌های علمی در ارتباط بودند و این ارتباطات چندسطحی، جریان‌های نخبگی و فرهنگی را تقویت می‌کرد. این جریان‌ها به شکل غیررسمی، اما پایدار، تصمیمات اجتماعی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار دادند و اثرات آن‌ها در دهه‌های بعد ادامه یافت.
تحلیل جریان‌ها نشان می‌دهد که مدارس خارجی، علاوه بر آموزش رسمی، به مراکز شکل‌دهی به شبکه‌های نفوذ اجتماعی و فرهنگی تبدیل شدند. این شبکه‌ها، از طریق ارتباطات انسانی، حلقه‌های مشورتی، محافل علمی و فرهنگی، توانستند تأثیری طولانی‌مدت بر سیاست، اقتصاد و فرهنگ ایران باقی بگذارند و مسیر نخبگان و جریان‌های اجتماعی را تغییر دهند.
نفوذ دانش‌آموختگان در احزاب، نهادها و رسانه‌ها
فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی در تهران، در دهه‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰، به مرور هسته‌های قدرت نرم و شبکه‌های نفوذ را در احزاب، نهادهای دولتی و رسانه‌ها ایجاد کردند. این افراد، با مهارت‌های زبانی، آموزشی و اجتماعی که در مدارس کسب کرده بودند، توانستند وارد جایگاه‌های کلیدی شوند و جریان‌های فکری و تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار دهند.
1- احزاب سیاسی و انجمن‌ها: برخی فارغ‌التحصیلان مدرسه سن لوئی و البرز، در تشکیل و رهبری احزاب و انجمن‌های سیاسی نقش داشتند. نمونه‌ی بارز، گروهی از فارغ‌التحصیلان سن لوئی بود که در دهه ۳۰، انجمنی مخفی از جوانان روشن‌فکر و تحصیل‌کرده ایجاد کردند و برنامه‌های اجتماعی و فرهنگی حزب خود را طراحی کردند. این حلقه، بدون آن‌که حضور رسمی در سیاست داشته باشد، توانست سیاست‌های شهری و حتی آموزش حزبی را تحت تأثیر قرار دهد.
همچنین، فارغ‌التحصیلان البرز در دهه‌ی ۴۰، در برخی انجمن‌های دانشجویی و اجتماعی، جریان‌های آموزشی و فرهنگی را شکل دادند که بعدها به احزاب و سازمان‌های ملی و محلی منتهی شد. این افراد به‌واسطه‌ی شبکه‌ی همکلاسیها و استادان خارجی، اطلاعات و ایده‌های نو را به ایران منتقل می‌کردند و حلقه‌ای از نخبگان با دیدگاه مدرن ایجاد کردند، این دیدگاه‌ها سبب می‌شد تا ایران اسلامی از هویت خود دور شود.
2- نهادهای دولتی و اداری: در سطح نهادهای دولتی، برخی فارغ‌التحصیلان البرز و مدارس آمریکایی وارد وزارت‌خانه‌ها، دانشگاه‌ها و سازمان‌های دولتی شدند. به‌عنوان مثال، یک گروه کوچک از دانش‌آموختگان البرز که در کلاس‌های علوم اجتماعی با هم همکاری کرده بودند، در وزارت آموزش و پرورش، پروژه‌های آموزشی نوین به سبک غرب‌زده را معرفی کردند و سیستم ارزیابی مدارس را تغییر دادند. این شبکه، تأثیر غیررسمی اما گسترده‌ای بر سیاست‌های آموزشی کشور داشت و تا سال‌ها جریان مدیریتی مدارس دولتی را شکل داد.
مدارس فرانسوی نیز حلقه‌ای از فارغ‌التحصیلان را تربیت کردند که وارد دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی شدند و در تصمیم‌گیری‌های فرهنگی و آموزشی کشور تأثیرگذار بودند. این افراد، با ایجاد محافل علمی و مشورتی، توانستند جریان‌های فکری دانشگاهی را تحت تأثیر قرار دهند و در مواردی با دولت و مطبوعات همکاری کنند.
3-رسانه‌ها و مطبوعات: فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی، علاوه بر احزاب و نهادها، حضور قابل توجهی در مطبوعات و رسانه‌ها داشتند. به‌عنوان نمونه، گروهی از دانش‌آموختگان سن‌لوئی و البرز، در دهه‌ی ۳۰ و ۴۰، نشریاتی راه‌اندازی کردند که محل نشر ایده‌های نو و نقد اجتماعی بود. این نشریات با همکاری استادان و فارغ‌التحصیلان دیگر مدارس، محافل فکری گسترده‌ای ایجاد کردند که به‌مرور به هسته‌ای از روشن‌فکران شهری تبدیل شد.
این شبکه رسانه‌ای، بدون آن‌که از لحاظ قانونی یا رسمی به قدرت وصل باشد، توانست جریان فکری جامعه را شکل دهد و به‌عنوان واسطه‌ای میان دانش‌آموختگان مدارس و عموم مردم عمل کند. اثرگذاری آن‌ها در انتشار ایده‌های جدید، نقد سیاست‌های آموزشی و فرهنگی و شکل‌دهی به نگرش نسل جوان کاملاً محسوس بود.
تحلیل جریان و شبکه‌سازی: ویژگی اصلی این جریان‌ها، شبکه‌سازی چندسطحی و متقاطع بود. فارغ‌التحصیلان یک مدرسه، ارتباط مستقیم با همکلاسیها، استادان و فارغ‌التحصیلان دیگر مدارس داشتند و این پیوندها در طول سال‌ها، شبکه‌ای گسترده از نخبگان ایجاد کرد. این شبکه‌ها، با ترکیب نفوذ در احزاب، نهادها و رسانه‌ها، توانستند بدون حضور رسمی در قدرت، جریان‌های اجتماعی و فرهنگی را شکل دهند.
4-تحلیل جریان‌ها نشان می‌دهد که مدارس خارجی در تهران، با تربیت نسل‌هایی که هم آموزش مدرن دیده بودند و هم روابط گسترده اجتماعی و حرفه‌ای داشتند، هسته‌های نفوذ نرم و شبکه‌های جریان‌ساز ایجاد کردند که تأثیر آن‌ها تا دهه‌ها ادامه یافت. این شبکه‌ها، به شکل پنهان اما اثرگذار، مسیر تصمیم‌گیری‌های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را تغییر دادند و نقش مهمی در تربیت نخبگان مدرن ایران ایفا کردند.
آموزش زنان در مدارس خارجی
مدارس خارجی در تهران، علاوه بر تربیت پسران، آموزش دختران را نیز در دستور کار خود قرار دادند. این مدارس، به‌ویژه مؤسسات فرانسوی و آمریکایی، با آموزش زبان‌های خارجی، علوم نوین، تاریخ و مهارت‌های اجتماعی، در واقع محیطی برای القای سبک زندگی غربی فراهم کردند. فارغ‌التحصیلان این مدارس از همان آغاز با ارزش‌ها و نگرش‌های مدرن غربی آشنا شدند و مسیر فرهنگی خود را به‌تدریج از هویت و ارزش‌های بومی و اسلامی دور کردند. در همین نقطه است که جریان تغییر لباس در ایران از تهران خودش را به شکلی عمیق نشان می‌دهد.
یکی از اهداف پنهان این مدارس، ایجاد جریان زنان مدرن با هویت غربی بود. دختران در کلاس‌ها تشویق می‌شدند مهارت‌های فردی و مشارکت اجتماعی کسب کنند و استقلال فکری پیدا کنند؛ آموزشی که در ظاهر مدرن و پیشرفته جلوه می‌کرد، اما به مرور باعث شد بخش مهمی از نسل زنان ایرانی، هویت دینی و سنتی خود را کنار گذاشته و سبک زندگی غربی را بپذیرد.
نمونه‌ی مشخص، دختران فارغ‌التحصیل مدرسه فرانسوی سن‌لوئی در دهه‌ی ۳۰ و ۴۰ هستند که با حضور در انجمن‌های ادبی و فرهنگی و ورود به تدریس و مدیریت مدارس، به الگوی زن تحصیل‌کرده غربی‌گرا تبدیل شدند و جریان‌های فرهنگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دادند. قدسیّه خانم اشرف پس از تحصیل در مدرسه‌ی آمریکایی دختران و ادامه تحصیل در دانشگاه‌های آمریکا، در حوزه‌ی آموزش و بهداشت زنان فعال شد و حلقه‌ای از زنان تحصیل‌کرده‌ی مدرن ایجاد کرد، اما هم‌زمان از ارزش‌ها و سبک زندگی ایرانی اسلامی فاصله گرفت. فرح پهلوی نیز، با تحصیل در مدارس فرانسوی و ایتالیایی تهران و ادامه‌ی تحصیل در پاریس، به ملکه‌ی ایران و مدیری فرهنگی و اجتماعی تبدیل شد و مسیر زنان نخبه‌ی سیاسی ـ اقتصادی به سبک غربی را نمایندگی کرد؛ مسیری که یک سر آن به قهقرا و سر دیگر آن به نفوذ مستقیم ارزش‌های آمریکایی دربار باز می‌گردید.
ستاره فرمانفرمائیان نیز با تحصیل در مدرسه آمریکایی دختران و فعالیت در سازمان‌های بین‌المللی، نمونه‌ی دیگری از زنان تحصیل‌کرده و تربیت‌شده بر اساس نگاه و مهارت‌های مدرن غربی است.
علاوه بر این، گروهی از زنان فارغ‌التحصیل مدارس دخترانه مدرن پیش از پهلوی وارد مطبوعات، انجمن‌های اجتماعی و جنبش‌های زنان شدند و جریان حضور زنان در عرصه‌ی عمومی را شکل دادند، هرچند این جریان‌ها اغلب با هویت اسلامی و ملی سنتی در تضاد بود.
تحلیل جریان‌ها نشان می‌دهد که مدارس خارجی، با تمرکز بر آموزش زنان، موفق شدند هسته‌ای از نفوذ فرهنگی و جریان‌سازی جنسیتی ایجاد کنند که اثرات آن تا دهه‌ها باقی ماند. این جریان، زمینه‌ساز حضور زنان در انجمن‌ها، مطبوعات و نهادهای فرهنگی شد، اما هم‌زمان بخشی از زنان ایرانی را از مسیر هویت اسلامی و ملی دور کرده و بستر شکل‌گیری سبک زندگی و ارزش‌های غربی را در بخش مهمی از جامعه فراهم آورد.
پیامدها و اثرات بلندمدت آموزش مدارس خارجی در تهران
تحلیل جریان‌ها نشان می‌دهد که مدارس خارجی در تهران، با تمرکز بر آموزش دختران و پسران، نه‌تنها نسل‌هایی با مهارت‌های مدرن و ارتباطات بین‌المللی تربیت کردند، بلکه هسته‌ای از نفوذ فرهنگی و جریان‌سازی اجتماعی در کشور شکل گرفت. پیامدهای این نفوذ به چند محور اصلی تقسیم می‌شود:
1- تغییر الگوی فرهنگی و هویتی: فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی، به‌تدریج با ارزش‌ها و سبک زندگی غربی خو گرفتند و بسیاری از آن‌ها هویت ایرانی و اسلامی خود را کم‌کم کنار گذاشتند. این مسئله در زنان تحصیل‌کرده به شکل بارزتری مشاهده شد؛ زنانی که از همان کلاس‌های مدارس فرانسوی و آمریکایی با مفاهیم استقلال فردی و مشارکت اجتماعی غربی آشنا شدند، اغلب از نقش سنتی خود در خانواده و جامعه فاصله گرفتند و به جریان‌های فرهنگی و اجتماعی مبتنی بر الگوهای غربی گرایش یافتند.
2- ایجاد جریان‌های اجتماعی و فرهنگی اثرگذار: فارغ‌التحصیلان این مدارس، چه در حوزه‌ی آموزش، چه در مطبوعات، انجمن‌ها و نهادهای فرهنگی، شبکه‌ای از نخبگان و جریان‌سازان اجتماعی ایجاد کردند. این شبکه‌ها، بدون حضور رسمی در قدرت، تصمیم‌گیری‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دادند و نسل‌های بعدی را با الگوها و سبک زندگی غربی مواجه کردند.
3- نفوذ در ساختارهای آموزشی و اداری: فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی وارد وزارت‌خانه‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای آموزشی شدند و برنامه‌ها، سیاست‌ها و محتوای آموزشی مدارس دولتی را تحت تأثیر قرار دادند. این نفوذ غیررسمی، به شکل‌گیری سیاست‌های آموزشی و فرهنگی نزدیک به الگوهای غربی انجامید و هویت ملی و دینی را در بخش‌هایی از آموزش تحت فشار قرار داد.
4-اثر بر نسل‌های آینده: پیوند میان فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و نهادهای اجتماعی و فرهنگی، جریان‌های چندسطحی و هم‌پوشان ایجاد کرد که اثرات آن تا دهه‌ها باقی ماند. نسل‌های بعدی، چه زنان و چه مردان، تحت تأثیر این شبکه‌ها، به‌تدریج با سبک زندگی و ارزش‌های غربی آشنا شدند و بخش مهمی از جامعه، از هویت ملی و اسلامی خود فاصله گرفت.
5- جریان‌سازی جنسیتی و تغییر نقش زنان: تربیت زنان در مدارس خارجی، هسته‌ی جریان‌سازی جنسیتی را شکل داد و زمینه‌ی حضور آنان در انجمن‌ها، مطبوعات و نهادهای فرهنگی را فراهم آورد. اما هم‌زمان، این جریان، مسیر بخشی از زنان را از نقش و هویت بومی و اسلامی دور کرد و بستر نفوذ ارزش‌های غربی در بخش مهمی از جامعه را ایجاد نمود.
مدارس خارجی، با هدف آموزش مدرن، به‌طور غیرمستقیم نسل‌هایی از نخبگان فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ایجاد کردند که جریان‌های پنهان و اثرگذار در جامعه شکل دادند. این جریان‌ها، به‌ویژه در حوزه‌ی زنان و آموزش، هویت و نقش سنتی جامعه را تحت تأثیر ارزش‌های غربی قرار دادند و اثرات آن تا دهه‌ها بر فرهنگ، آموزش و سیاست‌های اجتماعی ایران باقی ماند.
منابع:
ـ ایران بین دو انقلاب نوشته یرواند آبراهامیان
ـ غرب‌زدگی نوشته‌ی جلال آل‌احمد
ـ اسناد فرهنگی دوره‌ی پهلوی اول و دوم به روایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی
ـ آموزش به‌مثابه ابزار امپریالیسم فرهنگی نوشته ادوارد سید
ـ مقالات درباره‌ی مدرنیزاسیون فرهنگی و آموزش نوشته رسول جعفریان
ـ تأملی درباره‌ی ایران نوشته‌ی سیدجواد طباطبایی
ـ اسناد انجمن‌های نسوان به کوشش مرکز بررسی اسناد تاریخی و...
سال شصتم.شماره2932