پدر کجای تربیت دینی ایستاده است؟

پدر؛ مدیر معنوی خانه، نه فقط تأمین‌کننده‌ی هزینه‌ها
در نگاه مدرن، گاهی نقش پدر به دو کلمه خلاصه می‌شود: «نان‌آوری و حمایت». در نگاه اسلامی، مسئولیت پدر بسیار گسترده‌تر است. قرآن کریم در سوره مبارکه تحریم می‌فرماید:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا، «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده خویش را از آتش حفظ کنید. این آیه، مسئولیت مؤمن را از خودش فراتر می‌برد و خانواده را نیز در دایره‌ی مسئولیت او قرار می‌دهد.»
عبارت (قوا) فقط به معنای تأمین خانه، لباس، غذا و امکانات مادی نیست. حفظ خانواده از آتش عذاب الهی، با هدایت، آموزش، مراقبت اخلاقی و تربیت دینی پیوند دارد. به همین دلیل است که قرآن در سوره‌ی مبارکه‌ی مریم درباره‌ی یک پدر نمونه می‌فرماید: وَ کَانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ کَانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا، «خاندان خود را به نماز و زکات فرمان می‌داد و نزد پروردگارش پسندیده بود.»
بنابراین پدر در منطق قرآن، بی تفاوت یا تماشاگر تربیت دینی نیست. در یک کلام او مسئول است.
تربیت دینی از «گفتن» شروع نمی‌شود؛ از «دیدن» شروع می‌شود
بسیاری از والدین و به‌خصوص پدران از یک مسئله گله دارند: هرچه به بچه می‌گویم نماز بخوان، گوش نمی‌دهد. اما شاید سؤال اصلی این نباشد که چرا فرزند به حرف والدین گوش نمی‌دهد؛ شاید سؤال این باشد که فرزند از رفتار پدر چه می‌بیند. کودک بیش از آنکه شنونده باشد، مشاهده‌گر است. اگر پدر هنگام اذان از دیدن فوتبال دست بکشد، تلفن همراهش را کنار بگذارد و با آرامش برای نماز آماده شود، کودک پیام بزرگی دریافت می‌کند؛ حتی اگر پدر هیچ سخنرانی‌ای درباره‌ی اهمیت نماز نداشته باشد. اگر پدر هنگام شنیدن نام پیامبراعظم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله با احترام صلوات بفرستد، فرزند احترام به مقدسات را می‌آموزد. اگر پدر دروغ نگوید، حتی وقتی دروغ گفتن برایش سود داشته باشد، فرزند معنای تقوا را می‌فهمد. اگر پدر هنگام عصبانیت بر خشم خود مسلط شود، فرزند اخلاق را می‌آموزد. اگر پدر اهل مسجد و دعا و قرآن باشد، دین برای فرزند از یک «درس مدرسه» به یک «سبک زندگی» تبدیل می‌شود. برعکس، اگر پدر از فرزند نماز بخواهد ولی خودش نماز را جدی نگیرد، پیام رفتاری او از پیام کلامی‌اش قوی‌تر خواهد بود. این همان مفهومی است که مرحوم آیت‌الله حاج‌آقا مجبتی تهرانی در جلد سوم مجموعه کتاب «ادب الهی» آورده و آن عبارت است از (تربیت از عناوین قصدیه نیست)، یعنی قصد شما در الگوبرداری فرزند دخالتی ندارد. قصد آموزش دروغ نداشته باشی و به فرزندت بگویید در تماس تلفنی که با منزل گرفته شده بگو من نیستم، هرچند مایل نباشی اما بچه دروغ گفتن را یاد می‌گیرد.
نامه‌ای از یک پدر به فرزند؛ هزار سال پیش و همچنان زنده
شاید یکی از زیباترین نمونه‌های تربیت پدرانه در میراث شیعه، نامه ۳۱ نهج‌البلاغه باشد؛ نامه‌ای که امیرالمؤمنین علی‌علیه‌السلام خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی‌علیه‌السلام نوشته است. ایشان در این نامه، خود را صرفاً پدری معرفی نمی‌کند که قرار است به فرزندش چند توصیه‌ی اخلاقی بگوید. بلکه از تجربه، محبت، دلسوزی و مسئولیت تربیتی سخن می‌گوید.
حضرت می‌فرماید: و اِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالْأَرْضِ الْخَالِیَةِ، مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْءٍ قَبِلَتْهُ، قلب نوجوان مانند زمین خالی است؛ هرچه در آن افکنده شود، آن را می‌پذیرد.
ایشان در ادامه، هدف خود را چنین توضیح می‌دهد که چون همچون پدری دلسوز نسبت به فرزندش احساس مسئولیت می‌کند، تربیت او را آغاز کرده است و نخستین محورهای تربیت را کتاب خدا، تفسیر آن و احکام حلال و حرام قرار می‌دهد.
این نامه یک پیام مهم برای پدر امروز دارد: پدر بودن فقط نسبت خونی با فرزند نیست؛ یک مسئولیت تربیتی است.
ممکن است مردی پدر یک فرزند باشد، اما در تربیت او حضور نداشته باشد و ممکن است پدری هر روز فقط چند ساعت کنار فرزندش باشد، اما همان چند ساعت را چنان عمیق و آگاهانه سپری کند که شخصیت فرزندش از آن اثر بگیرد.
مادر، شریک پدر است؛ جایگزین پدر نیست
سخن گفتن از نقش پدر نباید به معنای کم‌رنگ کردن نقش مادر باشد. در حقیقت، مادر یکی از بزرگ‌ترین ستون‌های تربیت دینی خانواده است. مادر، نخستین مدرسه‌ی کودک است. اما درست به همین دلیل نباید بار تربیت دینی را یک‌تنه بر دوش او گذاشت.
وقتی تمام مسئولیت تربیت دینی به مادر واگذار می‌شود، اتفاقی خطرناک رخ می‌دهد: دین ممکن است در ذهن کودک به «وظیفه‌ای که مادر از او می‌خواهد» تبدیل شود. مادر می‌گوید: نماز بخوان، قرآن بخوان، این کار را نکن، آن لباس را نپوش، دروغ نگو، امانت‌دار باش، این فیلم را نبین و... اگر پدر در این مسیر حضور نداشته باشد، کودک ممکن است تصور کند همه‌ی این محدودیت‌ها خواسته‌های شخصی مادر است. اینجاست که حضور پدر می‌تواند معادله را تغییر دهد. وقتی پدر نیز کنار فرزند می‌نشیند، درباره‌ی یک مسئله‌ی اعتقادی با او گفتگو می‌کند، با او نماز می‌خواند، به مسجد می‌رود یا در یک شب خانوادگی درباره‌ی زندگی اهل‌بیت‌علیهم‌السلام صحبت می‌کند، دین از «تذکر مادر» فراتر می‌رود و به «فرهنگ خانواده» تبدیل می‌شود.
چرا بعضی پدرها تربیت دینی را به مادر واگذار می‌کنند؟
یکی از دلایل، برداشت نادرست از مفهوم «وظایف زن و مرد» در خانواده است. مرد می‌گوید: «من صبح تا شب سر کارم. من خرج خانه را می‌دهم. دیگر تربیت بچه با مادر!» اما تأمین معاش، هرچقدر مهم باشد، همه‌ی مسئولیت پدری نیست. پدر ممکن است بهترین مدرسه را برای فرزندش فراهم کند، بهترین لباس را بخرد و تمام امکانات رفاهی را در اختیار او بگذارد؛ اما اگر از ساختن شخصیت او غافل شود، بخشی از مهم‌ترین سرمایه‌ی زندگی‌اش را از دست داده است. فرزند فقط به نان نیاز ندارد؛ به «الگو» نیاز دارد. فقط به خانه نیاز ندارد؛ به «پناهگاه عاطفی» نیاز دارد. فقط به آموزش نیاز ندارد؛ به «معنا» نیاز دارد. و در سال‌های کودکی و نوجوانی، حضور پدر می‌تواند نقش مهمی در پاسخ دادن به این نیازها داشته باشد.
حق فرزند فقط غذا و لباس نیست
در منابع حدیثی شیعه، حقوق فرزند بر پدر به مسائل مادی محدود نشده است. در کتاب شریف الکافی، در باب «حق‌الأولاد»، از امام موسی کاظم‌علیه‌السلام نقل شده است که رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله درباره‌ی حق فرزند فرمود: «تُحْسِنُ اسْمَهُ وَ أَدَبَهُ، وَ تَضَعُهُ مَوْضِعاً حَسَناً»، یعنی نام او را نیکو بگذاری، ادبش کنی و جایگاه شایسته‌ای برای او فراهم کنی.
در روایتی دیگر از امام صادق‌علیه‌السلام آمده است: «إِنَّ خَیْرَ مَا وَرَّثَ الْآبَاءُ لِأَبْنَائِهِمُ الْأَدَبُ، بهترین چیزی که پدران برای فرزندان خود به ارث می‌گذارند، ادب است.»
این نگاه، تعریف ما از «میراث پدر» را تغییر می‌دهد. میراث پدر فقط خانه، خودرو، حساب بانکی و ملک نیست. گاهی مهم‌ترین چیزی که یک پدر به فرزندش می‌دهد، قدرت تشخیص درست از غلط، عزت نفس، ایمان، ادب، مسئولیت‌پذیری و ارتباط با خداست.
پدر باید «دین را قابل زیستن» کند
یکی از اشتباهات رایج در تربیت دینی، تبدیل دین به مجموعه‌ای از دستورهاست. کودک می‌شنود:
 نماز بخوان
 دروغ نگو
 غیبت نکن
 حجاب داشته باش
 به والدین احترام بگذار
 قرآن بخوان
اما سؤال اساسی این است: آیا کودک «چرایی» این رفتارها را هم می‌فهمد؟
اینجا پدر می‌تواند نقش مهمی داشته باشد.
پدر می‌تواند هنگام نماز، به‌جای آنکه فقط بگوید «بلند شو نماز بخوان»، درباره‌ی این سخن بگوید که نماز فرصتی است برای حرف زدن با خدا. می‌تواند وقتی فرزندش دروغ گفته است، فقط تنبیه نکند؛ درباره‌ی اعتماد و شخصیت انسان با او گفتگو کند. می‌تواند هنگام مواجهه با یک شبهه‌ی فضای مجازی، به‌جای تحقیر سؤال فرزند، بگوید: «بیا با هم بررسی کنیم». این جمله‌ی ساده، گاهی از ده‌ها سخنرانی دینی اثرگذارتر است زیرا نوجوان احساس می‌کند پدرش دشمن سؤال‌های او نیست. بلکه پدر، همراه او در مسیر یافتن حقیقت است
پدری که برای فرزند وقت ندارد، بعدها با فرزند بیگانه می‌شود
یک اتفاق آرام و تدریجی در بسیاری از خانواده‌ها رخ می‌دهد. کودک کوچک است و هنوز پدر را قهرمان خانه می‌داند. اما سال‌ها می‌گذرد. فرزند وارد نوجوانی می‌شود. دوستانش مهم‌تر می‌شوند. فضای مجازی وارد اتاقش می‌شود. شخصیت‌های مشهور جای الگوهای خانوادگی را می‌گیرند. پرسش‌های اعتقادی‌اش افزایش می‌یابد. درباره‌ی عدالت، خدا، حجاب، روابط دختر و پسر، سیاست، سبک زندگی، شبهات دینی و ده‌ها مسئله دیگر سؤال دارد. در این مرحله، اگر پدر سال‌های کودکی رابطه‌ی عمیقی با فرزند نساخته باشد، ممکن است فرزند برای پاسخ پرسش‌های مهم زندگی سراغ پدر نرود و این شاید یکی از تلخ‌ترین شکست‌های تربیتی باشد.
نه به این دلیل که پدر پول یا امکانات کافی نداده است؛ بلکه چون «رابطه» نساخته است. تربیت دینی بدون رابطه‌ی عاطفی، شکننده است
.پدر باید در خانه حضور داشته باشد، نه فقط وجود!
ممکن است پدر هر شب در خانه باشد اما واقعاً در زندگی فرزند حضور نداشته باشد. بدن او در اتاق نشیمن است، اما ذهنش درگیر کار و تلفن همراه و مسائل اقتصادی است. فرزند چیزی می‌گوید، پدر جواب کوتاهی می‌دهد. فرزند سؤال می‌پرسد، پدر می‌گوید: «بعداً صحبت می‌کنیم.» این «بعداً» گاهی هیچ‌وقت نمی‌رسد. حضور تربیتی یعنی پدر بداند فرزندش چه کتابی می‌خواند، چه چیزی او را خوشحال یا ناراحت می‌کند، چه سؤالاتی ذهنش را مشغول کرده، چه دوستانی دارد و چه چیزی در فضای مجازی می‌بیند.
این به معنای کنترل افراطی نیست. به معنای «شناختن فرزند» است. پدر باید آن‌قدر با فرزندش رابطه داشته باشد که وقتی فرزندش با یک شبهه‌ی اعتقادی مواجه شد، نخستین فکرش این نباشد که: «اگر به پدرم بگویم دعوایم می‌کند یا تحقیر می‌شوم»، بلکه بگوید: «می‌توانم با پدرم درباره‌ی این موضوع حرف بزنم». این اعتماد، یکی از سرمایه‌های بزرگ تربیت دینی است.
پدر؛ ستون هویت دینی دختر
نقش پدر در تربیت دینی دختر نیز بسیار مهم است. دختر فقط به مادر برای شناختن زن بودن نیاز ندارد؛ او به تجربه‌ی رابطه سالم با یک مرد نیز نیاز دارد. پدر می‌تواند به دخترش بیاموزد که کرامت زن چیست، احترام چیست، محبت سالم چگونه است و مرد واقعی چگونه با زن رفتار می‌کند. وقتی پدر با همسرش محترمانه صحبت می‌کند، دختر فقط «اخلاق همسر» را نمی‌بیند؛ بلکه تصویری از رابطه زن و مرد در ذهنش شکل می‌گیرد. وقتی پدر دخترش را تحقیر نمی‌کند، نظرش را می‌شنود و شخصیتش را محترم می‌شمارد، دختر می‌آموزد که ارزشمندی او وابسته به تأیید دیگران نیست. وقتی پدر درباره‌ی حجاب و عفاف صحبت می‌کند، اگر سخنانش همراه با احترام و منطق باشد، احتمال آنکه دختر حجاب را به‌عنوان بخشی از هویت ایمانی خود بفهمد، بیشتر خواهد بود. پدر نباید فقط وقتی دخترش بزرگ شد، ناگهان درباره‌ی پوشش و روابط اجتماعی او حساس شود. تربیت باید سال‌ها پیش از آن آغاز شده باشد.
پدر؛ الگوی دینی پسر
برای پسر نیز پدر جایگاه ویژه‌ای دارد. پسر از پدر می‌آموزد «مرد بودن» یعنی چه. آیا مرد بودن یعنی خشونت؟ یعنی فریاد زدن؟ یعنی بی‌احساسی؟ یعنی فرار از مسئولیت؟ یا یعنی قدرت همراه با عدالت، غیرت همراه با حکمت، اقتدار همراه با محبت و مسئولیت‌پذیری همراه با تواضع؟ پدر می‌تواند با رفتار خود پاسخ این سؤال را بدهد.
اگر پسر ببیند پدرش به مادر احترام می‌گذارد، به قول خود وفادار است، برای نماز اهمیت قائل است، دروغ نمی‌گوید، از حق دیگران دفاع می‌کند و در برابر مشکلات زندگی مسئولانه رفتار می‌کند، بدون آنکه کلاس آموزشی رسمی برگزار شود، در حال آموزش دیدن است.
شاید بد نباشد هر پدری یک‌بار از خودش بپرسد: «اگر فرزندم بخواهد دین را از روی رفتار من بشناسد، چه تصویری از دین خواهد دید؟» اگر پاسخ این سؤال نگران‌کننده است، هنوز دیر نشده است. تربیت دینی از یک سخنرانی بزرگ شروع نمی‌شود. از یک نماز دو نفره شروع می‌شود. از یک گفتگوی صمیمی. از بردن فرزند به مسجد. از خواندن چند آیه قرآن در کنار او. از تعریف کردن یک خاطره و داستان زیبا از اهل‌بیت‌علیهم‌السلام. از پاسخ دادن محترمانه به یک سؤال دشوار. از عذرخواهی پدر وقتی اشتباه کرده است. این جملات، دین را از یک مجموعه دستورات خشک به یک مسیر مشترک تبدیل می‌کند.
پدر نباید «بازرس دینی» باشد
یک آسیب دیگر این است که برخی پدرها وقتی متوجه فاصله گرفتن فرزند از دین می‌شوند، ناگهان نقش بازرس را پیدا می‌کنند.
نماز خواندی؟ چرا این لباس را پوشیدی؟ با چه کسی حرف زدی؟ کجا بودی؟ چه چیزی دیدی؟ چرا این‌طور فکر می‌کنی؟ و گاهی تمام ارتباط پدر با فرزند به کنترل و تذکر تبدیل می‌شود.
این روش ممکن است در کوتاه‌مدت رفتار ظاهری ایجاد کند، اما الزاماً ایمان نمی‌سازد. پدر باید «مرشد» باشد، نه صرفاً مأمور کنترل. باید به فرزند کمک کند خودش انتخاب درست را بفهمد. هدف تربیت دینی این نیست که فرزند فقط وقتی پدر حضور دارد نماز بخواند.
هدف این است که وقتی پدر حضور ندارد، فرزند نیز نماز بخواند. این یعنی تربیت به درون شخصیت منتقل شده است.
از خانه شروع کنیم
اگر خانواده‌ای می‌خواهد فرزند مذهبی، مؤمن و مسئولیت‌پذیر داشته باشد، لازم نیست از برنامه‌های پیچیده آغاز کند.
پنج کار ساده می‌تواند شروع خوبی باشد:
اول؛ نماز خانوادگی
گاهی پدر و مادر و فرزند با هم نماز بخوانند.
دوم؛ گفتگوی دینی کوتاه
مثلاً هفته‌ای یک‌بار، فقط پانزده دقیقه درباره‌ی یک آیه، یک روایت یا یک شخصیت دینی صحبت شود.
سوم؛ مسجد و هیئت خانوادگی
فرزند باید خاطره‌های خوب و شیرینی از حضور در فضای مذهبی داشته باشد.
چهارم؛ پاسخ دادن به سؤال‌ها
هیچ سؤال اعتقادی فرزند نباید با تمسخر یا عصبانیت پاسخ داده شود.
اگر پدر پاسخ را نمی‌داند، شجاعانه بگوید: نمی‌دانم؛ با هم تحقیق می‌کنیم.
پنجم؛ اصلاح رفتار خود پدر
هیچ برنامه تربیتی‌ای قوی‌تر از الگوی رفتاری والدین نیست.
پدرها را دوباره به صحنه‌ی تربیت برگردانیم
امروز اگر از مادران بپرسیم چه دغدغه‌هایی درباره‌ی تربیت دینی فرزندان دارند، فهرست بلندبالایی خواهیم شنید.
اما شاید لازم باشد سؤال دیگری هم مطرح کنیم: پدرها کجا هستند؟ نه اینکه حضور فیزیکی ندارند. بلکه آیا در مهم‌ترین میدان آینده‌ی فرزندان‌شان، یعنی میدان شکل‌گیری ایمان و شخصیت، حضور تربیتی دارند؟ مادر نباید در این میدان تنها بماند. او نباید هم‌زمان مادر، معلم دینی، مشاور، مراقب فضای مجازی، پاسخ‌گوی شبهات، مسئول برنامه‌های مذهبی و تنها کسی باشد که از نماز و حجاب و اخلاق فرزند مراقبت می‌کند. پدر باید کنار او بایستد. نه برای اینکه مسئولیت مادر را بگیرد، بلکه برای اینکه مسئولیت خودش را انجام دهد. خانواده‌ی مؤمن، خانواده‌ای نیست که در آن فقط مادر مذهبی باشد. خانواده‌ی مؤمن، خانواده‌ای است که در آن ایمان به فرهنگ مشترک پدر، مادر و فرزندان تبدیل شده باشد.
کلام آخر: مادران را تنها نگذاریم!
تربیت دینی فرزند، مسابقه‌ای میان پدر و مادر نیست که یکی بخواهد سهم بیشتری از آن را به نام خود ثبت کند و دیگری از مسئولیت کنار گذاشته شود. تربیت فرزند، به‌ویژه تربیت دینی و اخلاقی او، یک مسئولیت مشترک و خانوادگی است؛ مسئولیتی که پدر و مادر باید در کنار یکدیگر آن را به دوش بکشند و هرکدام متناسب با جایگاه و توانایی خود در شکل‌گیری شخصیت فرزند نقش‌آفرینی کنند.
با این حال، واقعیت بسیاری از خانواده‌ها این است که بخش قابل توجهی از بار تربیت دینی، عاطفی و اخلاقی فرزندان عملاً بر دوش مادران قرار گرفته است. مادر است که صبح فرزند را برای نماز و مدرسه بیدار می‌کند، درباره‌ی دوستانش سؤال می‌پرسد، نگران محتوایی است که در فضای مجازی می‌بیند، برای آموزش قرآن و احکام او برنامه‌ریزی می‌کند، درباره‌ی حجاب و اخلاقش دغدغه دارد و هنگام شکل‌گیری پرسش‌های اعتقادی، نخستین کسی است که باید پاسخ‌گو باشد. در چنین شرایطی، اگر پدر تصور کند که وظیفه‌ی او تنها تأمین هزینه‌های زندگی است و تربیت دینی را باید مادر به تنهایی انجام دهد، در حقیقت بخش مهمی از مسئولیت پدری خود را نادیده گرفته است.
مادر هرقدر توانمند، دلسوز و فداکار باشد، نباید در میدان تربیت دینی تنها بماند. از همین‌رو، وقت آن رسیده است که پدران یک قدم جدی‌تر به میدان تربیت فرزندان وارد شوند؛ اما این ورود نباید به معنای افزایش فشار، خشونت یا سخت‌گیری باشد. قرار نیست پدر با صدای بلندتر، دستورهای بیشتری صادر کند یا برای هر رفتار فرزند مجازاتی تعیین کند. تربیت دینی با فریاد و تهدید پایدار نمی‌ماند. ممکن است ترس، برای مدتی رفتار ظاهری خاصی ایجاد کند، اما ایمان و باور عمیق را نمی‌توان با ترساندن فرزند ساخت.
تربیت دینی بیش از آنکه به تعداد تذکرهای پدر وابسته باشد، به کیفیت رابطه‌ی او با فرزند وابسته است. پدری که با فرزندش رابطه‌ای عاطفی، محترمانه و صمیمی دارد، در هنگام طرح مسائل اعتقادی نیز نفوذ بیشتری خواهد داشت. فرزندی که می‌داند پدرش او را دوست دارد، حرفش را می‌شنود و قرار نیست به‌خاطر هر سؤال یا اشتباهی تحقیرش کند، با آرامش بیشتری درباره‌ی دغدغه‌های فکری و اعتقادی خود با او صحبت خواهد کرد.
مادران را نباید در این میدان تنها گذاشت. تربیت نسل مؤمن، مسئولیت یک نفر نیست. پدر و مادر باید دست در دست یکدیگر، فرزند را برای زندگی دنیوی و سعادت اخروی آماده کنند. زیرا فرزند بیش از آنکه به پدر و مادری نیاز داشته باشد که فقط به او «دستور درست زندگی کردن» بدهند، به پدر و مادری نیاز دارد که «درست زندگی کردن» را به او نشان دهند.

سال شصت ویکم.شماره2964