ابرقدرت چهارم و قدرت اول جهان

ماجرا از کجا شروع شد؟
رابرت پیپ استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، هفدهم فروردین ۱۴۰۵ در بحبوحه‌ی جنگ چهل روزه که بارها ترامپ تهدید به نابودی تمدن ایران، نابودی صنایع و انرژی هسته‌ای و... کرده بود، مقاله‌ای در بخش دیدگاه نیویورک‌تایمز با عنوان جنگ، ایران را به یک قدرت بزرگ جهانی تبدیل می‌کند منتشر کرد و در نیویورک‌تایمز استدلال کرد که ایران به‌سرعت در حال تبدیل‌شدن به چهارمین مرکز قدرت جهانی در کنار آمریکا، چین و روسیه است؛ نظریه‌ای که پس از آن در رسانه‌ها و محافل تحلیلی مختلف با تعابیری چون چهارمین قدرت جهانی و حتی چهارمین ابرقدرت جهان بازتاب پیدا کرد.
البته این بار اول نیست که محاسبه‌ها نسبت به ایران اینطور جهانی را آشفته کرده، چهل و چند سال است که محاسبه‌گران دنیا، از واشنگتن تا تل‌آویو، هر بار حساب کرده‌اند که این نظام زیر بار تحریم فرو می‌ریزد و کارش تمام است اما درست فردا صبح ایران ایستاده‌تر از دیروز مقابل‌شان قد علم کرده. آن‌ها با هر ضریب هوشی که دارند هر بار گفته‌اند یک ضربه کافی است تا جمهوری اسلامی از پا دربیاید و معادلات‌شان درست برعکس شد و این آن‌ها بودند که در زمین مقابله با ایران ضربه‌فنی شدند و هر بار که نوشته‌اند پایان نزدیک است آغازی دیده‌اند که برای هیچ‌یک از آن‌ها قابل پیش‌بینی نبود.
حالا رهبر انقلاب جواب تمام سؤال‌های آن‌ها در زمینه‌ی دژ مستحکم ایران را داده است. آنچه در حساب‌های آن‌ها جا مانده، همان چیزی است که قدرت را قدرت می‌کند و در هیچ جدولی ثبت نمی‌شود.
جدول و جان
همه‌ی دنیا و آن‌هایی که سرشان در حساب و کتاب است می‌دانند، رتبه‌بندی‌های نظامی جهان بر یک فرض ساده تکیه دارند؛ و آن این است که قدرت را می‌شود شمرد. هرچه تعداد تانک، هواپیما و تجهیزات نظامی بیشتر باشد بودجه هم بزرگ‌تر شده و به فراخور آن قدرت هم بیشتر می‌شود. این منطق همان منطق انبارداران است که با دودوتای ساده‌ی ذهنی می‌خواهند عِده و عُده‌شان را به رخ بکشند، این درحالی است که منطق تاریخ جور دیگری است. تاریخ یک قرن اخیر پر است از ارتش‌هایی که از همه‌ی جدول‌ها بالاتر بودند و در میدان زمین خوردند. ویتنام برای آمریکا، افغانستان برای شوروی و بعدها برای ناتو و لبنان و غزه برای رژیم صهیونیستی، همه نشان داده‌اند که عدد، جان را توضیح نمی‌دهد.
قدرت یک ملت، مجموع چیزهایی است که در هیچ فرمول واحدی نمی‌گنجد؛ جغرافیا، جمعیت، منابع، دانش، ایمان، تاب‌آوری و اراده‌ای که در لحظه‌ی سختی تصمیم می‌گیرد در مقابل هیچ دشمنی عقب ننشیند. وقتی این‌ها را کنار هم بگذاریم، تصویری به دست می‌آید که با هیچ رتبه‌بندی تک‌بعدی قابل مقایسه نیست.
جالب اینجاست که همین جدول‌ها هم با همه محدودیت‌هایشان، نمی‌توانند ایران را نادیده بگیرند. هر کس که بخواهد از درون عمق نظام سنجش غربی هم نگاه کند، ایران را در شمار معدود بازیگرانی می‌بیند که محاسبات منطقه و جهان بدون آن‌ها ناقص است. در این شرایط وقتی رقیب هم ناگزیر از اعتراف باشد، یعنی این قدرت دیگر ادعا نیست؛ واقعیتی است که کسی نمی‌تواند از کنار آن به سادگی بگذرد.
متولد محاصره
کسی که بخواهد قدرت امروز ایران را بفهمد، باید از اولین سال‌های انقلاب شروع کند. کشوری که هنوز دولتش جا نیفتاده بود با تهاجم سراسری از سوی قدرت‌های بزرگ روبرو شد. ارتش بعثی عراق از حمایت مالی، تسلیحاتی و اطلاعاتی بخش بزرگی از جهان برخوردار بود. تجهیزات ارتش ایران که از دوران گذشته به ارث رسیده بود، به قطعات یدکی نیاز داشت و همان قطعات یدکی از دسترس خارج شد. تحریم تسلیحاتی آغاز شد و پیام آن روشن بود؛ کشوری که حاضر نیست تسلیم شود، باید خلع سلاح شود.
اما نتیجه چیز دیگری شد. همان محاصره، نخستین کارگاه‌های بومی ساخت سلاح را به وجود آورد. مهندسانی که پیش‌تر فقط کاربر تجهیزات خارجی بودند، شروع کردند به باز کردن، فهمیدن و بازساختن تجهیزاتی که محور آن‌ها ایرانی بود، آنچه امروز صنایع دفاعی ایران خوانده می‌شود، از همان سال‌ها آغاز شد، با دست‌های خالی، با جوانانی که علم را در دل جبهه می‌آموختند و با ایمانی که می‌گفت ناممکن، واژه‌ای است که دشمن اختراع کرده و یک ایرانی همیشه می‌تواند با اراده‌ی آهنین خود بر هر ناممکنی غلبه کند.
درس راهبردی این تجربه بسیار مهم است. قدرتی که به تأمین‌کننده‌ی خارجی وابسته باشد، قدرتی امانتی است. هر لحظه ممکن است با یک تصمیم سیاسی در پایتختی دیگر از کار بیفتد. قدرتی که در داخل کشور طراحی، تولید و نگهداری می‌شود، سرنوشتش به دست خودش است. تحریم‌هایی که قرار بود ایران را خلع سلاح کند، در عمل ایران را به کشوری تبدیل کرد که برای دفاع از خود به هیچ‌کس محتاج نیست. این همان چیزی است که قدرت‌های بزرگ هم با همه امکانات‌شان، از آن برخوردار نیستند و حالا حتی می‌توان نمونه‌های آن را در کشورک‌های خلیج همیشه فارس و بالاتر از آن در آل‌سعود که کم‌کم به آل‌سقوط تبدیل می‌شود، دید.
زبان تند و تیز بازدارندگی
هر ملت در جهان، زبانی برای گفتگو با دشمن دارد. زبان ایران، زبان بازدارندگی است و دو واژه‌ی مهم این زبان، موشک و پهپاد است. زرادخانه موشکی ایران که گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی هم آن را گسترده توصیف می‌کنند، حاصل دهه‌ها کار علمی بی‌وقفه مردان و زنان همین سرزمین است. توان پهپادی کشور هم، که حتی در گزارش‌های رقبا یکی از برجسته‌ترین ظرفیت‌های منطقه شمرده می‌شود، نشان می‌دهد که ایران نه‌تنها مصرف‌کننده‌ی فناوری نیست بلکه تولیدکننده و صادرکننده‌ی دانش دفاعی است.
منطق این توان روشن است. ایران هرگز قصد نداشته با ناوگان هوایی و ناوهای عظیم با قدرت‌های دور از مرزهایش رقابت کند. هدف، ایجاد معادله‌ای بود که هر حمله به ایران را برای آغازگر پرهزینه کند. این همان چیزی است که فراتر از تهدید ما را به‌سمت بازدارندگی سوق داده و تضمین این است که هر تجاوز پاسخی خواهد گرفت که محاسبات متجاوز را به هم می‌ریزد.
در نگاه تحلیلگران، این معماری دفاعی، هوشمندانه‌ترین پاسخ ممکن به محدودیت‌هایی بود که تحریم‌ها تحمیل کردند. کشوری که نمی‌توانست جنگنده پیشرفته بخرد به فناوری‌ای رسید که نیاز به آن جنگنده‌ها را در بخش بزرگی از سناریوها بی‌اثر می‌کند. این یعنی تحریم، به‌جای آنکه راه ایران را ببندد، آن را به مسیری برد که رقبا هرگز انتظارش را نداشتند.
امتحان میدان
کارشناسان حوزه‌ی مهم علوم نظامی عقیده دارند قدرت را در نهایت میدان می‌سنجد. در تیر ۱۴۰۴ و در جنگ دوازده‌روزه، رژیم صهیونیستی با پشتیبانی آمریکا به خاک ایران حمله کرد و تصور می‌کرد که یک ضربه‌ی سنگین کافی است تا ساختار تصمیم‌گیری و فرماندهی کشور را از هم بپاشد. محاسبه‌شان این بود که فشار نخست، نظام را به عقب‌نشینی وا می‌دارد. اما آنچه دیدند، چیز دیگری بود.
ایران پاسخ قاطع داد. موشک‌هایش به عمق سرزمین‌های اشغالی رسید و نظام فرماندهی پس از ضربه‌های اولیه، بازسازی شد و به کار خود ادامه داد. آتش‌بس، نه با عقب‌نشینی ایران، بلکه پس از آن برقرار شد که هزینه‌ی ادامه جنگ برای آغازگران آن، از آنچه تصور کرده بودند بیشتر شد. در بحران‌های بعدی هم، از جمله درگیری‌هایی که در ماه‌های اخیر رخ داد، ایران همچنان توان پاسخ‌گویی نشان داد.
مهم‌ترین نتیجه‌ی این امتحان‌ها، شکستن یک تصور رایج در مراکز تحلیلی دشمن بود یعنی این تصور غلط که جمهوری اسلامی با یک ضربه فرو می‌ریزد. توان تحمیل هزینه، یکی از اصلی‌ترین ارکان بازدارندگی است و قدرت ایران درست در همین‌جا خود را نشان داد. دشمنی که امروز وارد درگیری می‌شود، باید بداند که هزینه‌اش بیش از آن است که در گزارش‌های خوش‌بینانه مشاورانش آمده بود.
جغرافیا؛ چهارراه جهان
بخشی از قدرت ایران را هیچ‌کس نساخته و هیچ‌کس هم نمی‌تواند از آن بگیرد: جغرافیا. ایران در نقطه‌ای از کره‌ی زمین قرار دارد که شاهراه انرژی جهان از کنار آن می‌گذرد. بخش قابل توجهی از نفت و گاز مایع دنیا از تنگه هرمز عبور می‌کند و اقتصاد کشورهای صنعتی، از شرق آسیا تا اروپا، به امنیت این گذرگاه وابسته است. هر محاسبه‌ی جدی از امنیت انرژی جهان، ناگزیر نام ایران را در خود دارد.
ایران بیش از پنج هزار کیلومتر مرز زمینی با همسایگان دارد و در تقاطع آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و غرب آسیا ایستاده است. هر مسیر ترانزیتی که بخواهد شمال و جنوب یا شرق و غرب این قاره را به هم وصل کند، از ایران می‌گذرد. چین با طرح‌های تجاری‌اش، روسیه با مسیرهای جنوبی‌اش و هند با دسترسی‌اش به آسیای مرکزی، همگی در محاسبات‌شان به ایران نیاز دارند. این وابستگی متقابل، وزن ایران را در معادلات جهانی چند برابر می‌کند.
آنچه مسلم است تحریم‌ها می‌توانند فروش نفت را دشوار کنند، اما نمی‌توانند جغرافیا را عوض کنند. قدرتی که بر چهارراه جهان نشسته، هرچقدر هم تحت فشار باشد، از صحنه حذف نمی‌شود. این همان چیزی است که تحلیلگران، حتی در میان رقبا، به آن اذعان دارند.
عمق راهبردی
قدرت ایران در مرزهایش پایان نمی‌یابد. یکی از دستاوردهای مهم سیاست جمهوری اسلامی ایران در چهار دهه‌ی گذشته، ایجاد عمق راهبردی بوده است. این عمق، از جنس پایگاه نظامی خارجی و اشغال نیست. از جنس همراهی ملت‌ها و جریان‌هایی است که با ایران در مسیر مقابله با سلطه هم‌جهت‌اند. محور مقاومت، از لبنان تا فلسطین و عراق و یمن، نتیجه سیاستی است که ایران برایش هزینه داد و امروز در معادلات منطقه اثر دارد.
آمریکا و متحدانش با شبکه‌ای از پایگاه‌های نظامی در اطراف ایران حضور دارند و در عین حال نمی‌توانند بدون محاسبه‌ی دقیق وارد درگیری شوند. این بدان معناست که ایران توانسته است معادله‌ای را برقرار کند که در آن حتی قدرتمندترین ارتش‌های دنیا، با خطر پاسخی روبرو هستند که کنترلش از دست‌شان خارج است. در ادبیات راهبردی، این همان توازن بازدارندگی است.
تفاوت این نوع قدرت با قدرت امپراتوری‌های سنتی و نو مثل انگلستان و آمریکا در همین‌جاست. قدرت‌های سلطه‌گر برای حفظ نفوذشان به پایگاه و اشغال نیاز دارند و هزینه‌ی این حضور، هر روز بر دوش‌شان سنگین‌تر می‌شود. نفوذ ایران بر پایه اشتراک آرمان بنا شده و همین ماندگاری آن را بیشتر می‌کند. منطقه‌ای که روزی حیاط خلوت قدرت‌های بیگانه بود، امروز صحنه‌ای است که هیچ معادله‌اش بدون ایران نوشته نمی‌شود.
دانش؛ راهی که بازگشت ندارد
اگر بخواهیم ریشه‌ی قدرت ایران را بجوییم، به علم می‌رسیم. کشوری که در دهه‌ی شصت از ساخت یک قطعه‌ی ساده‌ی نظامی ناتوان بود، امروز در حوزه‌هایی مثل فناوری هسته‌ای، پرتاب ماهواره، صنایع دفاعی، پهپاد و پزشکی به توانایی‌هایی رسیده که دشمنانش هم انکارشان نمی‌کنند. دانشگاه‌های کشور هر سال هزاران پژوهشگر تربیت می‌کنند و دانشمندان ایرانی در عرصه‌ی بین‌المللی حضور دارند.
شهدای دانشمند هسته‌ای که در سال‌های گذشته ترور شدند، خود گواه همین حقیقت‌اند. دشمن هرگز کسی را هدف قرار نمی‌دهد که اهمیتی ندارد. ترور این دانشمندان نشان داد که دانش ایران تا چه اندازه برای رقبا نگران‌کننده است اما درس مهم‌تر آن بود که دانش با ترور نابود نمی‌شود. شاگردان آن شهدا راه را ادامه دادند و دانش هسته‌ای ایران به مرحله‌ای رسید که بازگرداندنش ممکن نیست.
این همان نکته‌ای است که محاسبه‌گران دشمن بارها نادیده گرفتند. دانش را نمی‌شود بمباران کرد. فناوری که در ذهن و دست هزاران پژوهشگر پخش شده با از بین بردن یک تأسیسات یا ترور یک نفر محو نمی‌شود. هر ضربه‌ای که قرار بود این مسیر را متوقف کند، در عمل نسل تازه‌ای از متخصصان را برانگیخت و ایران را مصمم‌تر کرد. چه بخواهیم و چه نخواهیم قدرت علمی، پایدارترین نوع قدرت است، چون در ذهن ملت ریشه دارد.
مردم؛ سلاحی که در هیچ انباری نیست
هیچ ارتشی بدون پشتوانه‌ی مردم نمی‌ماند و جمهوری اسلامی ایران از روز نخست این را فهمید. نخستین نیروی مسلح انقلاب را حضور مردم ساخت. بسیج مستضعفان از دل همین حضور بیرون آمد و در سال‌های دفاع مقدس به نیرویی تبدیل شد که ارتش‌های حرفه‌ای هم برای فهمیدنش وقت لازم داشتند. نوجوانی که از مدرسه راهی جبهه می‌شد، در هیچ جدول نیروی انسانی ثبت نبود، اما در معادله‌ی میدان نقشی تعیین‌کننده داشت.
این میراث امروز هم زنده است. در هر بحران، از سیل و زلزله تا تهدید خارجی، همان شبکه‌ی مردمی بی‌هیچ فراخوان رسمی به کار می‌افتد. رقبای ایران می‌توانند تعداد پایگاه‌ها و تجهیزات را بشمارند، اما نمی‌توانند شبکه‌ای را بشمارند که در محله، روستا، دانشگاه و بازار پراکنده است و در لحظه‌ی نیاز بسیج می‌شود. قدرتی که صاحبش مردم باشند، با یک حمله خلع‌سلاح نمی‌شود، چون سلاحش در انبار نیست، در جامعه است. حالا تصور کنید این گستره با جان‌فداهای ایران، عمق راهبردی بیشتر و غیرقابل شمارش‌تری به خودش گرفته و همین محاسبات دشمن را بر هم زده است.
در بخش دیگر ماجرا اما تحریم‌ها هم با هدف اعلام‌شده فشار بر معیشت مردم طراحی شدند تا میان ملت و نظام فاصله بیندازند. این هدف به نتیجه نرسید. بسیاری از مردم، با همه سختی‌های واقعی زندگی، میان مشکلات داخلی و فشار خارجی تفاوت می‌گذارند و می‌دانند که دشمن خیرخواه آن‌ها نیست. این تمایز، یکی از اصلی‌ترین ارکان تاب‌آوری ملی است.
جنگ روایت‌ها
هر نبرد واقعی، نبردی روایی هم دارد. رسانه‌های بزرگ غربی سال‌هاست تصویری از ایران می‌سازند که می‌خواهند کشوری منزوی، ناتوان و در آستانه‌ی فروپاشی نشان دهند. این تصویر تصادفی نیست و بخشی از جنگ شناختی است. هدفش ایجاد ناامیدی در داخل و اعتمادبه‌نفس کاذب در بیرون است. هر بار که این پیش‌بینی‌ها با واقعیت برخورد کرده و شکست خورده، همان رسانه‌ها بدون عذرخواهی، پیش‌بینی بعدی را منتشر کرده‌اند.
وقتی رتبه‌بندی‌ای منتشر می‌شود که قدرت را فقط با شمارش تانک و جنگنده می‌سنجد، عملاً اجزایی را که اصل توان بازدارندگی ایران را می‌سازند نادیده می‌گیرد. توان موشکی، پهپادی، عمق منطقه‌ای و آمادگی نامتقارن، در چنین جدول‌هایی وزن واقعی ندارند. خود کارشناسان هم می‌گویند این شاخص‌ها فقط راهنمایی کلی‌اند و نه ارزیابی کامل. در مقابل این جریان خبیث، جریان نورانی انقلاب اسلامی باید با منطق و سند، نشان دهد که این شاخص‌ها چه چیزی را می‌سنجند و چه چیزی را نمی‌سنجند. باید به مخاطب بگوید که چرا ستون‌هایی که قدرت واقعی ایران را می‌سازند، در جدول‌های دشمن جایی ندارند. و باید یادآوری کند که هر پیش‌بینی فروپاشی که در این چهار دهه منتشر شد، با واقعیت میدان تکذیب شد. سابقه‌ی این پیش‌بینی‌ها، خودش بهترین پاسخ به ادعاهای تازه است.
حساب الهی
اما سخن رهبر جوان انقلاب فقط درباره‌ی حساب دنیایی نیست. نیمه‌ی دوم جمله‌ی ایشان، یعنی «بر اساس محاسبات الهی قدرت اول جهان هستیم»، کلید فهم نگاه انقلابی به مفهوم قدرت است.
در نگاه قرآنی، پیروزی تابع شمارش و اعداد نیست. قرآن کریم می‌فرماید: «کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله». این آیه شعار تسلی‌بخش نیست؛ قاعده‌ای تاریخی است که در تجربه‌ی ملت ایران بارها تکرار شده است. در سال ۱۳۵۷، ملتی بی‌سلاح در برابر یکی از مجهزترین ارتش‌های منطقه که پشتیبانی قدرت‌های جهانی را داشت ایستاد و پیروز شد. در جنگ تحمیلی، کشوری تازه‌انقلاب‌کرده با ارتشی بازسازی‌نشده، در برابر ارتشی که از شرق و غرب حمایت می‌شد، از خاک خود دفاع کرد. هیچ‌یک از این رویدادها با محاسبه‌ی مادی پیش‌بینی‌پذیر نبود.
آنچه این پیروزی‌ها را ممکن کرد، عاملی بود که در هیچ جدولی ثبت نمی‌شود: ایمان، روحیه‌ی شهادت‌طلبی، حضور مردم و اتکا به نصرت الهی. جوانی که با آگاهی و عشق به میدان می‌رود، با سربازی که برای مزد می‌جنگد در یک ردیف قرار نمی‌گیرد. این همان چیزی است که محاسبه‌گران غربی هیچ‌گاه نتوانستند در مدل‌هایشان بگنجانند و به همین دلیل بارها در پیش‌بینی رفتار ایران به خطا رفتند.
از این منظر، وقتی رهبر انقلاب می‌گوید بر اساس محاسبات الهی ایران قدرت اول است، منظورشان ادعای برتری نظامی بر همه‌ی جهان نیست. منظور این است که اگر قدرت را به معنای توان تحقق اراده، تاب‌آوری در برابر فشار و استواری بر آرمان بسنجیم، ملتی که چهل و چند سال زیر سنگین‌ترین فشارها ایستاده و نه‌تنها فرونریخته بلکه نیرومندتر شده، در شمار قدرتمندترین ملت‌های تاریخ است. این سنجه، سنجه‌ای است که در دست خداست و محاسبه‌گر دنیایی به آن دسترسی ندارد.
روزهای شکوهمندتر
پایان جمله‌ی رهبر انقلاب نویدی دیگر است: «روزهای آینده به مراتب شکوهمندتر از این روزها خواهد بود.» این وعده از سر خوش‌بینی ساده نیست و بر تجربه‌ای استوار است که در همین چهار دهه بارها دیده شده؛ هر دوره فشار، ایران را قوی‌تر کرده است. جنگ تحمیلی ما را به خودکفایی دفاعی رساند. تحریم‌های نفتی ما را به اقتصاد مقاومتی و تنوع‌بخشی هدایت کرد. ترور دانشمندان ما را به نسل جدیدی از پژوهشگران رساند و جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل را تحقیر کرد.
این الگو تصادفی نیست. قانون حرکت یک ملت زنده است؛ ملتی که در برابر فشار تسلیم نمی‌شود، آن فشار را به انرژی حرکت تبدیل می‌کند. دشمنانی که امروز با تهدید و فشار می‌خواهند ایران را وادار به عقب‌نشینی کنند، همان خطای محاسباتی را تکرار می‌کنند که پیشینیان‌شان کردند. آن‌ها هنوز نفهمیده‌اند که هر دور فشار، دور بعدی قدرت را رقم می‌زند.
اما پیش‌شرط‌های این افق روشن است؛ حفظ هم‌بستگی ملی در برابر جنگ روانی و رسانه‌ای دشمن، تقویت پایه‌های اقتصادی با تکیه بر توان داخلی، سرمایه‌گذاری بر علم و دانش‌بنیان‌ها و مراقبت از نسل جوانی که وارث این میراث است. نسلی که جنگ حالا با پوست و استخوان لمس کرده و می‌داند پیروزی سهم ملتی است که به خودباوری و مقاومت برسد.
در نهایت باید گفت ابرقدرت چهارم یا قدرت اول، این دو عبارت در واقع دو روایت از یک حقیقت‌اند. روایت نخست، زبان دنیای محاسبه است که حتی ناگزیر از اعتراف به جایگاه برجسته‌ی ایران است. روایت دوم، زبان ایمان است که قدرت را در جایی می‌بیند که چشم محاسبه‌گر نمی‌رسد. جمهوری اسلامی در چهل و چند سال گذشته، با اتکا به همین روایت دوم، بارها محاسبات روایت اول را ناکام گذاشته است.
سال شصت ویکم.شماره2964