چرا همیشه فکر می‌کنیم باید اول
خودمان را درست کنیم، بعد زندگی کنیم؟
پروژه‌ای به نام من
گاهی زندگی را به آینده‌ای موکول می‌کنیم که هنوز نرسیده است. می‌گوییم وقتی وزنم کمتر شد، لباس‌های بهتری می‌پوشم. وقتی اعتمادبه‌نفسم بیشتر شد، کسب‌وکار خودم را راه می‌اندازم. وقتی حالم بهتر شد، دوباره دوستانم را می‌بینم. وقتی خانه مرتب شد، مهمان دعوت می‌کنم. چندتا کتاب دیگر درباره‌ی نویسندگی بخوانم بعد شروع به نوشتن می‌کنم. وقتی آدم بهتری شدم، بالأخره از زندگی‌ام راضی خواهم بود و شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که خیلی از این جمله‌ها در ظاهر نشانه‌ی آگاهی و رشدند. داریم روی خودمان کار می‌کنیم، کتاب می‌خوانیم، ورزش می‌کنیم، مهارت یاد می‌گیریم، روان‌شناسی می‌خوانیم، عادت‌های بد را کنار می‌گذاریم و سعی می‌کنیم نسخه‌ی بهتری از خودمان بسازیم. اما شاید در این میان چیزی هست که اشتباه پیش می‌رود و آن این است که رشد کردن، از یک انتخاب تبدیل می‌شود به پیش‌شرط زندگی کردن. انگار یک «منِ بهتر» در آینده وجود دارد که اگر روزی به او رسیدیم، اجازه داریم بالأخره زندگی را شروع کنیم.
مشاور :
مریم کمالی
پروژه‌ای به نام «من»
ما در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری با مفهوم «خودسازی» روبرو شده‌ایم. باید روی خودمان کار کنیم، تروماهایمان را بشناسیم، مرزگذاری و «نه» گفتن را تمرین کنیم. اعتمادبه‌نفس‌مان را بالا ببریم، عادت‌های سالم بسازیم، ذهنیت‌مان را اصلاح کنیم، بدن‌مان را تغییر دهیم و نسخه‌ی بهتری از خودمان را بسازیم.
البته که بخش زیادی از این توصیه‌ها مفیدند اما مشکل از جایی شروع می‌شود که خودسازی دیگر یک انتخاب برای بهتر زندگی کردن نیست و به یک وظیفه‌ی دائمی تبدیل می‌شود. انگار همیشه یک جای کار ما می‌لنگد و همیشه باید در حال اجرای ساخت و ساز روی تن و روان‌مان باشیم. شبکه‌های اجتماعی هم این احساس را تشدید کرده‌اند. کافی است چند دقیقه در اینستاگرام بچرخیم. یکی دارد صبح زود بیدار می‌شود و مدیتیشن می‌کند، دیگری ورزش می‌کند، یکی کتاب می‌خواند، دیگری خانه‌اش را مینیمال کرده، یکی رژیم سالم گرفته، دیگری در حال درمان تروماهای کودکی‌اش است، یکی کسب‌وکار خودش را راه انداخته و آن یکی هم در چهل‌سالگی تصمیم گرفته زندگی تازه‌ای را شروع کند. حتی استراحت کردن هم دیگر به سادگی سابق نیست و طبق نسخه‌های اینستاگرامی‌باید استراحتی آگاهانه و سالم داشته باشیم.
و بدتر اینکه ما معمولاً زندگی واقعی خودمان را با پشت‌صحنه‌ی زندگی دیگران مقایسه نمی‌کنیم با نسخه‌ی ویرایش‌شده، انتخاب‌شده و منتشرشده‌ی آن‌ها مقایسه می‌کنیم.
در نتیجه، ممکن است یک روز کاملاً معمولی از زندگی خودمان را ببینیم. با خانه‌ای که کاملاً مرتب نیست، بدنی که از آن راضی نیستیم، کتابی که هنوز تمام نکرده‌ایم، کاری که عقب انداخته‌ایم و حال روحی‌ای که چندان تعریفی ندارد و همان روز، در صفحه‌ی تلفن‌مان ده‌ها نفر را ببینیم که همه در ظاهر در حال تبدیل شدن به نسخه‌ی بهتر خودشان هستند.
این همان جایی است که مقایسه‌ی اجتماعی می‌تواند با وسواس خودسازی گره بخورد. مسئله دیگر فقط این نیست که «می‌خواهم بهتر شوم». مسئله این است که احساس می‌کنم همه دارند بهتر می‌شوند و فقط من جا مانده‌ام و این‌جا یک تناقض جالب شکل می‌گیرد:
هرچه بیشتر درباره‌ی «پذیرش خود» می‌شنویم، بیشتر احساس می‌کنیم خودِ فعلی‌مان چیزی است که باید اصلاح شود و ناگهان «خودشناسی» هم به فهرست کارهای عقب‌افتاده‌مان اضافه می‌شود.
شرط گذاشتن برای زندگی
بین این دو جمله تفاوت بزرگی وجود دارد: «دوست دارم اعتمادبه‌نفسم بیشتر شود.» و «تا وقتی اعتمادبه‌نفسم بیشتر نشده، نمی‌توانم کاری را که دوست دارم انجام بدهم»
در جمله‌ی اول، تغییر بخشی از زندگی است. در جمله‌ی دوم، تغییر تبدیل به بلیت ورود به زندگی شده است. این تفاوت، کوچک به نظر می‌رسد، اما می‌تواند زندگی روزمره‌ی ما را کاملاً تغییر دهد.
ممکن است زنی بخواهد وزن کم کند و هم‌زمان لباس‌هایی را که دوست دارد بپوشد.
ممکن است کسی بخواهد اضطرابش را بهتر مدیریت کند و در عین حال سفر برود.
ممکن است هنوز از خودمان مطمئن نباشیم، اما کاری را که دوست داریم را شروع کنیم.
ممکن است هنوز نویسنده‌ای نباشیم که تصور می‌کنیم باید باشیم، اما نوشتن را آغاز کنیم.
قرار نیست اول به نسخه‌ی نهایی خودمان تبدیل شویم و بعد زندگی کنیم.
در حین زندگی کردن تغییر کنید
یکی از مفاهیم مهم در روان‌شناسی معاصر «انعطاف‌پذیری روان‌شناختی» است. یعنی توانایی اینکه بتوانیم با وجود افکار و احساسات ناخوشایند، همچنان در لحظه حاضر بمانیم و در جهت چیزهایی حرکت کنیم که برایمان ارزشمند هستند. در رویکرد «درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد» یا ACT، هدف لزوماً این نیست که ابتدا تمام افکار منفی، ترس‌ها و احساسات ناخوشایندمان را از بین ببریم و بعد دست به عمل بزنیم. اتفاقاً بخش مهمی از این رویکرد، پذیرفتن تجربه‌ی درونی و حرکت کردن در جهت ارزش‌ها، حتی وقتی احساسات دشوار هنوز وجود دارند، است. یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ که ۶۷ مطالعه و بیش از ۹۰۰۰ شرکت‌کننده را بررسی کرد، نشان داد مداخلات ACT با افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و کاهش انعطاف‌ناپذیری همراه بوده است. بدین معنا که برای حرکت کردن در زندگی، لزوماً لازم نیست همه‌چیز درون ما حل شده باشد.
ایده‌آل یا دشمن
در روان‌شناسی سال‌هاست درباره‌ی فاصله میان «خود واقعی» و «خود ایده‌آل» صحبت می‌شود. فاصله میان آدمی که هستیم و آدمی که فکر می‌کنیم باید باشیم. داشتن تصویری از آدمی که می‌خواهیم بشویم لزوماً بد نیست. اگر هیچ تصوری از آینده نداشته باشیم، انگیزه‌ای برای تغییر هم نداریم. اما مشکل زمانی ایجاد می‌شود که خود واقعی را فقط یک نسخه‌ی ناقص و موقتی از خود ایده‌آل بدانیم. نسخه‌ای که فعلاً باید تحملش کنیم تا بالأخره به نسخه‌ی اصلی برسیم.
پژوهش‌هایی درباره‌ی «ناهم‌خوانی خود» نیز نشان داده‌اند که رابطه‌ی ما با خود فعلی‌مان، جدا از میزان نزدیکی‌مان به خود ایده‌آل، با بهزیستی ارتباط دارد. در یک مجموعه مطالعه، «نگرش مثبت به خود واقعی» توانست بخشی از تفاوت‌های مربوط به بهزیستی را به‌طور مستقل توضیح دهد.
شاید به همین دلیل است که گاهی رسیدن به چیزی که مدت‌ها می‌خواستیم، آن آرامشی را که انتظار داشتیم به همراه نمی‌آورد. چون مسئله فقط این نبود که به هدف برسیم. مسئله این بود که در تمام مسیر، با خودمان چه رابطه‌ای داشتیم. خودانتقادی همیشه ما را جلو نمی‌برد.
ما گاهی با خودمان طوری حرف می‌زنیم که اگر همان حرف‌ها را به یک دوست بزنیم، احتمالاً رابطه‌مان را با او از دست می‌دهیم. «تو چرا این‌قدر تنبلی؟» «باز هم خرابش کردی؟»، «سی و پنج سالت شد، چرا هیچی نشدی؟» «ببین بقیه کجا هستند و تو کجایی»
تصور رایج این است که اگر به خودمان سخت نگیریم، تنبل می‌شویم. انگار تنها چیزی که ما را سر پا نگه می‌دارد، صدای منتقد درون‌مان است.
اما پژوهش‌ها تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهند. یک فراتحلیل درباره‌ی مداخلات مبتنی بر خودشفقتی، که ۱۹ مطالعه با داده‌های کافی و حدود ۱۳۵۰ شرکت‌کننده را بررسی کرد، نشان داد این مداخلات در مقایسه با گروه‌های کنترل با کاهش متوسط خودانتقادی همراه بودند.
پس مهربان‌تر بودن با خود، لزوماً به معنای بی‌خیال شدن و دست کشیدن از رشد نیست. گاهی برعکس، یعنی بتوانیم بدون تحقیر کردن خودمان، تغییر کنیم.
پذیرش
تعریف شما از «پذیرش خود» چیست. اصطلاحی که این روزها زیاد می‌شنویم و در کنار زندگی‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم و خودمان را با آن‌ها مقایسه می‌کنیم، تناقض دردناکی را درست کرده است.
پذیرش خود یعنی دست از تغییر کشیدن؟ این شاید مهم‌ترین سوءتفاهم باشد.
آیا پذیرش یعنی بتوانم واقعیت فعلی خودم را ببینم، بدون اینکه ارزش انسانی خودم را به آن گره بزنم. می‌توانم بگویم: «الان بدنم را دوست ندارم و می‌خواهم از آن بهتر مراقبت کنم.» بدون اینکه اضافه کنم: «تا وقتی بدنم تغییر نکرده، حق ندارم لباس مورد علاقه‌ام را بپوشم.»
می‌توانم بگویم: «در ارتباط با دیگران مرزهای خوبی ندارم و می‌خواهم این مهارت را یاد بگیرم.»
بدون اینکه نتیجه بگیرم: «تا وقتی آدم قوی و بی‌نیازی نشده‌ام، حق ندارم وارد ارتباط شوم.»
زندگی در حالت «هنوز نه»
یکی از خطرناک‌ترین کلمه‌های زندگی شاید همین «هنوز» باشد. هنوز آماده نیستم. هنوز لاغر نشده‌ام. هنوز پول کافی ندارم. هنوز اعتمادبه‌نفس ندارم. هنوز خانه‌ام آن شکلی که می‌خواهم نیست. هنوز آدم مناسبی پیدا نکرده‌ام. هنوز آن‌قدر خوب نیستم. گاهی سال‌ها می‌گذرند و ما متوجه نمی‌شویم که بیشتر عمرمان را در حالت «هنوز نه» زندگی کرده‌ایم.
در حالی که زندگی، برخلاف پروژه‌های کاری، منتظر نسخه‌ی نهایی ما نمی‌ماند.
جایگاه خودسازی
خودسازی می‌تواند چیز خوبی باشد. ورزش کردن، روان‌درمانی، مطالعه، یاد گرفتن، بهتر غذا خوردن، شناختن خود، اصلاح عادت‌ها و ساختن روابط سالم‌تر، همه می‌توانند زندگی را بهتر کنند. اما شاید لازم باشد یک سؤال ساده از خودمان بپرسیم: آیا دارم برای زندگی بهتر آماده می‌شوم، یا دارم زندگی کردن را به زمانی موکول می‌کنم که دیگر مشکلی نداشته باشم؟
اگر شما به قسمت دوم سؤال پاسخ مثبت می‌دهید، باید بدانید که دنبال آدم بی‌نقصی که بالأخره روزی قرار است تبدیل به او شوید هستید و احتمالاً هیچ‌وقت از راه نمی‌رسد.
همیشه چیزی برای بهتر شدن وجود دارد. یک عادت جدی،. یک ترس قدیمی، یک زخم حل‌نشده. چند کیلو اضافه‌وزن. یک رابطه‌ی پیچیده. یک خانه که آن‌قدر که باید مرتب نیست. یک کتاب نخوانده. یک مهارت بلدنبودن و اگر قرار باشد زندگی را فقط بعد از حل شدن همه‌ی این‌ها شروع کنیم، احتمالاً هیچ‌وقت شروعش نمی‌کنیم.
باید هم‌زمان با ناقص بودن، زندگی کنیم و در مسیر، تغییر کنیم. رشد قرار نیست اتاق انتظار زندگی باشد، قرار است بخشی از خودِ زندگی باشد.
سال شصت ویکم.شماره2964