جیگی‌جیگی محبوب شمس‌الشموش
یک مطرب دوره‌گرد آوازخوان، چه کرده که جایش در صحن و بارگاه شمس‌الشموس است...
نویسنده :
زهرا زارعی
با دست‌های لرزانش اشک چشمانش را پاک کرد. نگاهی به صورت سرخ شده‌ی مادر انداخت. امکان نداشت چنین اتفاقی بیفتد. تلقین‌خوان را کنار زد. خم شد و زانوهایش را بالای تپه‌ی خاک گذاشت. به‌اندازه‌ی گردی صورت مرد پیدا بود. آن هم نیم‌رخش که به‌سمت قبله خوابانده بودند. با بدنی نحیف و لاغر که از داخل کفن معلوم بود. خادم حرم هم جلو آمد. خم شد و به چهره‌ی مردی که درون قبر خوابیده بود، نگاه کرد. به خوبی او را می‌شناخت. صدای آهنگ جیگی‌جیگی ننه خانوم و بز قندی‌اش را هنوز می‌شنید. جوان به خادم نگاه کرد. خادم سری به نشانه‌ی تأیید تکان داد و از جا بلند شد.
ـ دست نگه دارین.
مصمم و پر قدرت نگاهش را دوخت به چشم‌های مرد قبر کن که منتظر بود خاک را درون قبر بریزد و ایوان عباسی را تمیز کند. بالأخره هرچه بود حرم بود و محل رفت‌وآمد مردم.
ـ آقا از کجا معلوم جنازه پدرتونو هنوز خاک نکرده باشن؟ اصلا معلوم هست که قرار بوده جیگی‌جیگی کجا خاک بشه؟
برگشت و با اخم سنگینی نگاهش کرد.
ـ خاکم کرده باشن از قبر درش میارم و میارم تو صحن امام رضا خاکش می‌کنم. این همه هزینه کرده بود که اینجا خاکش کنن حالا جنازشو بردن قبرستون... دست نگه دارین. این وصیت اون خدا بیامرز بوده.
مکثی کرد و نگاهی به جمعیت دورتادور انداخت. می‌خواست از حضورشان تشکر کند اما زبانش نچرخید. دست روی شانه‌ی پسرعمویش گذاشت.
ـ من میرم تا ببینم چه غلطی می‌تونم بکنم. نذاری اینو خاکش کنن ها...
آهسته تر ادامه داد:
خودت از مردم تشکر کن و راهیشون کن برن معلوم نیست...
پسرعمو سری تکان داد.
ـ خیالت راحت داداش! برو که مردم منتظرن. اول از همه هم برو قبرستون بیرون شهر؛ احتمالا همون‌جا قرار بوده خاکش کنن.
با لباس‌های خاکی و دست و صورت گرگفته، به‌سمت خروجی حرم راه افتاد. صورت پدر لحظه‌ی آخری که وصیت کرده بود، جلوی چشم‌هایش رژه می‌رفت. سوار ماشین شد و به‌سمت آرامگاه عمومی شهر رفت. هرچه پایش را روی گاز فشار می‌داد انگار هیچ تأثیری نداشت. صبح جمعه و خلوتی خیابان‌ها کمکی به حالش نمی‌کرد. خیابان‌های بیرونی شهر را پشت سر گذاشت. ورودی آرامگاه را که دید با دنده ماشین را کم کرد و آرام وارد قبرستان شد. ورودی قبرستان از ماشین پایین پرید و خودش را به اتاقکی رساند که مسئول خاک کردن مردگان بود. در زد و بدون هیچ مکثی وارد اتاق شد. مرد میانسالی پشت میز چوبی رنگ و رو رفته‌ای نشسته بود. انگار خاک مرده روی میز بود. جلو رفت و شروع به صحبت کرد و پشت سر هم، بدون نفس کشیدن حرف زد.
ـ آقا امروز یه جنازه قرار بوده اینجا خاک بشه به نام چیکی‌چیکی یا نمیدونم هرچی... انگار یه نفر بی‌کس‌وکار که تو خونش پیداش کردن و...
هنوز حرف‌های جوان تمام نشده بود که پیرمرد به‌سمتش بلند شد.
ـ امروز صبح ما فقط یک جنازه خاک کردیم که اونم متعلق به جیگی‌جیگی بود. دوره‌گردی که...
ـ نه آقاااا...
صدایش انقدر بلند بود که درون اتاق خالی پخش شد.
ـ یعنی چی نه؟
ـ یعنی این که اونو اینجا خاک نکردین. من اگه با چشم‌های خودم نمی‌دیدم که الان اینجا نبودم. جنازه‌ی پدرم و جیگی‌جیگی با هم اشتباه شده. توروخدا بگین دست نگه دارن و جنازه رو خاک نکنن.
ـ این امکان نداره جوون. مگه می‌شه یه جنازه جابجا بشه؟
مشتش را روی میز کوبید و با حال نزاری نگاهی به پیرمرد انداخت.
ـ حالا که شده توروخدا بگین که اونو خاک نکردین؟
پیرمرد سریع به‌سمت خروجی اتاق رفت و جوان پشت سرش. به‌طرف قبرهای خالی حرکت کرد. اما کسی آنجا نبود. چند نفری را صدا زد اما فایده‌ای نداشت. دوباره به ورودی قبرستان برگشتند. صدای کش‌کش کشیدن بیل قبرکن را شنیدند که به‌سمت اتاق کناری می‌رفتند تا کمی خستگی درکنند. پیرمرد به‌سمتش قدم برداشت.
ـ حاج‌کریم پس تو کجایی؟ کارت با جیگی‌جیگی تموم شد؟
حاج‌کریم با دستان خاکی کلاه روی سرش را برداشت و میان دست‌هایش گرفت و دسته بیل را به شانه‌اش تکیه داد.
ـ بله آقا! همین ردیف جلویی خاکش کردیم. دیگه کس‌وکاری نداشت که طول بکشه و بخوان ضجه‌مویه‌ای کنن. یه ده دقیقه‌ای هم خودمون بالا سرش نشستیم و فاتحه خوندیم.
حاج‌کریم نگاهی به جوان انداخت که خم شده و دست به زانوهایش گرفته. پیرمرد دست انداخت و زیر کتفش را گرفت.
پاشو جوون! خدا بیامرزه پدرتو. دیگه فایده‌ای نداره. می‌بینی که حاج‌کریم چی گفت. کار تموم شده.
ـ چی تموم شده؟ آخه من الان جواب مادرمو چی بدم؟ با وصیت پدرم چه کنم؟ آخه چرا؟ من نمیدونم این غسال‌خونه‌ها چیکار می‌کنن؟ چرا این جنازه‌ها باید عوض بشن؟
نگاهی به حاج‌کریم انداخت. انگار می‌خواست عصبانیتش را سر کسی خالی کند با صدای نسبتا بلندی گفت:
ـ شما مگه خاکش نکردین؟ مگه صورتشو باز نکردین تا بذارین روی خاک؟
حاج‌کریم پشت سرش را نگاه کرد. همکارش نبود تا از او بپرسد...
جوان انگار چیزی یادش آمده باشد کمر صاف کرد. چشم در چشم پیرمرد ایستاد. بینی‌اش را بالا کشید و خیره شد به چشم‌های ریز پیرمرد. آب دهانش را قورت داد اما سعی کرد صدایش نلرزد.
ـ قبر رو بکنین و درش بیارین حاجی خب. اینا که می‌گن تازه خاکش کردن... تورو به هر کی که می‌پرستین قسم درش بیارین...
پیرمرد تسبیح درون دستش را فشار داد و چند دانه با هم انداخت.
ـ چی میگی جوون؟ بابا جان مرده رو خاک کردن؛ چه پنج دقیقه گذشته باشه چه ده سال ما نمی‌تونیم کاری بکنیم؛ کار از کار گذشته؛ به‌جای این حرفا برو مادر و خواهرتو بیار بالا سر قبرش تا آروم بشن.
جوان نگاهی به‌سمت قبر انداخت و نگاهی به حاج‌کریم که خیره شده بود به او.
ـ اگه دست من باشه پدرمو از اینجا درمیارم.
پا تند کرد و به‌سمت خروجی در رفت. پیرمرد با صدای بلندی داد زد:
ـ چنین اجازه‌ای بهت نمیدن باباجان؛ انقدر خودتو اذیت نکن.
و سری تکان داد و با دست خاکی را که با حرکت چرخ‌های ماشین بلند شده بود را کنار زد. نگاهی به حاج‌کریم انداخت که نگاهش به‌سمت ماشین بود. پیرمرد به‌سمتش رفت.
ـ چی شده حاجی؟ تو دیگه چت شد؟
حاج‌کریم نگاهی به پیرمرد انداخت.
ـ جیگی‌جیگی که از دار دنیا تو یه اتاق غار مانندی زندگی می‌کرد؛ از مال دنیام یه همون سازشو داشت و دو دست لباس تابستونی و زمستونی و یه بزبز قندی و یه صدا، که واسه دل مردم می‌خوند... دل خودش پر از غم بود اما می‌خوند تا خنده رو لب مردم بیاد... می‌خوام بدونم کجا چنین پسری داشت که حالا یادش اومده پدر داره؟!
پیرمرد دست به شانه‌ی حاج‌کریم زد.
ـ نه حاجی اشتباهی شده. اینی که شما خاکش کردین جنازه جیگی‌جیگی نبود. جنازه تاجری بود که قبرش رو تو صحن عباسی آماده کرده بودن اما انگار...
سری تکان داد و به‌سمت قبر رفت.
حاج‌کریم لبخندی روی لبش نشست. با خودش گفت:
ـ پس بالأخره جوابشو گرفت...
و به‌سمت اتاقکش رفت تا کمی خستگی در کند.
جوان دنده‌ی ماشین را بد جا زد و صدای گیربکس پیکان درآمد؛ اما باز گازش را گرفته بود و به‌سمت خیابان‌های اصلی شهر می‌راند. نمی‌دانست اول به سراغ کدام یک برود. یادش آمد آخرین بار خودش پول خمس را برده بود و به حاج‌آقا سبزواری داده و کلی دعا گرفته بود. به سمت خانه او رفت. در دل دعا دعا می‌کرد که خانه باشد و برای کاری از خانه بیرون نرفته باشد. ماشین را گوشه‌ی خیابان پارک کرد و به‌سمت کوچه‌های قدیمی و تنگ و باریک راه افتاد. چند کوچه را دویده بود و نفسش سوخته بود. سر کوچه کمی ایستاد و نفس عمیقی کشید اما دوباره دوید تا به در چوبی رسید. هرچه توان داشت درون دست‌هایش جمع کرد و کوبه‌ی آهنی مردانه‌ی روی در چوبی را کوبید. انقدر کوبید که صدای مرد پشت در بلند شد.
ـ آمدم مگر سر آوردی؟
و صدای باز شدن کلون در را شنید. می‌خواست خودش را درون خانه بیاندازد اما مرد با دو دست لبه‌های در چوبی را نگه داشته و با چشمانی گرد شده به صورت سرخ جوان نگاه کرد.
ـ چی شده جوون؟ چرا انقدر عجله داری؟
ـ حاج‌آقا خونه‌ان؟
مرد سری تکان داد.
ـ توروخدا بذارین ببینمشون. کار واجبی دارم.
مرد که صورت برافروخته جوان را می‌دید، می‌دانست اگر بگوید صبر کن تا آقا را خبر کنم معلوم نبود با چه عکس‌العملی روبرو می‌شد. دست جوان را گرفت و او را به‌سمت حیاط پشتی برد. وسط حیاط که رسید گفت:
ـ همینجا بمان تا صدایت کنم.
و خودش به‌سمت اتاق‌های سرتاسری حیاط رفت. جوان جلو رفت. از حوض وسط حیاط گذشت و نزدیک اتاق‌ها ایستاد. پا روی پله‌ی اول گذاشت اما به خودش اجازه نداد بالاتر برود. صدای قیژ در چوبی بلند شد و مرد را جلوی در دید. از پله‌های سنگی بالا رفت و گیوه‌هایش را از پا کند و وارد اتاق شد. اتاق کوچکی بود. بالای اتاق، میز کوچک مطالعه‌ای بود و طاقچه‌های اتاق را کتاب‌های قطور پر کرده بود. همان جلوی در دو زانو نشست و با حالت نزاری گفت:
ـ آقاجان تو را به خدا به دادم برسین. پدرم را درون قبرستان خاک کرده‌اند درحالی که قبرش در صحن عباسی حرم امام رضاست. جنازه‌اش با یک مردک مطربی عوض شده اما ما متوجه این جابه‌جایی نشدیم و این اتفاق افتاده است. لطفا برگه‌ی دستور نبش قبر را برایم بنویسین که هرچه زودتر این کار انجام شود.
سرش را بالا گرفت تا ببیند آقا چه می‌فرماید.
آقا ابروهای پرپشت و مشکی‌اش را در هم کرد. نگاهی به جوان انداخت و با صدایی محکم گفت:
ـ بازی با آبروی مرده؟ آن مرده مگر ابوی شما نیستند؟ حالا که اشتباهی در این کار بوده حتما حکمتی داشته است جوان. اجازه‌ی نبش قبر نداریم. نبش قبر برای موارد خاص و مهمی است اما...
جوان خواست بگوید قبر پدرش جابه‌جا شده و این اتفاق مهمی است اما عصبانیت آقا اجازه نداد دیگر حرفی بزند. آقا با صدای محکمی گفت:
ـ بروید و آن بنده خدا را به خاک بسپارین که روحش در عذاب است. سریعا بروید.
جوان زیر لب تشکری کرد و از اتاق بیرون زد. حالش بدتر شد. تمام امیدش را از دست داده بود. از پله‌های بلند به‌سختی پایین آمد. آخرین پله، پایش پیچ خورد و به‌سختی خودش را جمع کرد که پخش حیاط نشود. از خانه بیرون زد و به دیوار کاهگلی کنار در تکیه داد. اصلا دلش نمی‌خواست قدم از قدم بردارد. چشم‌هایش را بست اما صورت پدر، لحظه‌ای از جلوی چشمانش کنار نمی‌رفت. به ذهنش فشار آورد. چه کسی می‌توانست این اجازه را به او بدهد. کمی طول کشید اما سریع از جا کنده شد و به‌سمت خیابان اصلی دوید. ته دلش امید دیگری نشسته بود. نفهمید چطور خیابان‌ها را پشت سر گذاشت و رسید به خانه‌ی شیخ‌میلانی. دستش را مشت کرد و محکم به در کوبید اما درد تمام دستش را فرا گرفت. آن را زیر بغلش گذاشت و با دست دیگر میله‌ی آهنی کوبه‌ی در را کوبید. انقدر کوبید که در با شدت زیادی باز شد و مرد میانسالی میان چارچوب در ایستاد و خیره شد به چشم‌های قرمز شده‌ی جوان.
ـ چه خبرت است آقا؟
جوان سر به زیر انداخت. کار واجبی با شیخ‌هادی دارم؛ تو را به خدا اجازه دهید ایشان را ببینم. مرد از چارچوب در بیرون آمد. اول نگاهی به او انداخت. چند قدمی جلو رفت و بعد به سر کوچه نگاه کرد.
ـ شیخ چند دقیقه است که از خانه به‌سمت حرم برای نماز رفته‌اند. اگر تا سر خیابان بدوی شاید او را پیدا کنی.
جوان نگاهی به سر خیابان و نگاهی به مرد انداخت.
ـ خدا خیرت دهد مرد.
و پا به دویدن گذاشت. هرچه توان داشت در پاهایش جمع کرد و با سرعت به‌سمت خیابان رفت. شیخ را چندین سال قبل همراه پدرش دیده بود اما خیلی چیزی به ذهنش نمی‌رسید. خیابان شلوغ شده بود و مردم در حال حرکت به‌سمت حرم بودند. میان جمعیت کسی که معمم باشد و عمامه‌اش سیاه باشد، ندید. جلوتر رفت تا نزدیک حرم رسید. ورودی حرم شیخی گوشه‌ی ورودی صحن ایستاده بود و زیر لب چیزی می‌گفت. جوان جلوتر رفت. شک داشت که شیخ باشد یا کس دیگری. نزدیک شیخ ایستاد و آهسته پرسید:
ـ حاج‌آقا محمدهادی؟
شیخ به‌سمتش برگشت. نگاه جاذب و پرنفوذش را به جوان دوخت. جوان لحظه‌ای تردید کرد. سر به زیر انداخت و گفت:
ـ حاجتی داشتم آقاسید.
کمی مکث کرد. آب دهانش را قورت داد و نفس آرامی کشید. می‌ترسید این‌بار بیشتر از قبل توبیخ شود. آهسته گفت:
ـ جنازه پدرم با مرد دیگری جابه‌جا شده و اشتباها او را در قبرستان بیرون شهر دفن کرده‌اند در صورتی که قبرش داخل صحن عباسی است. دستور می‌خواستم برای اینکه جسدش را جابه‌جا کنم؛ کمکم می‌کنین؟
سر به زیر ماند تا جذب نگاه شیخ نشود. نگاهش روی تسبیح درون دستان شیخ بود که متوقف شد.
ـ برای کار حرامی می‌خواهی از من کمک بگیری؟ آن هم نبش قبر میتی که دستش از این دنیا کوتاه است؟ برو جوان برو و بگذار پدرت آسوده‌خاطر بخوابد. شک نکن که حکمتی در این کار بوده است. برو، برو و آن میت را خاک کنین که روزی ارزشمندی داشته است.
ـ سربلند کرد و رفتن شیخ را نظاره کرد. دلش نمی‌خواست به حرم برگردد اما جنازه‌ی جیگی‌جیگی روی زمین مانده بود. به‌طرف صحن راه افتاد. مدام این سؤال برایش تکرار می‌شد.
ـ یک مطرب دوره‌گرد آوازخوان، چه کرده که جایش در صحن و بارگاه شمس‌الشموس است...
با سرشانه‌های افتاده و صورتی بی‌جان، بالای قبر ایستاد. مرد تلقین‌خوان دوباره بالای سر جیگی‌جیگی نشست و شروع به خواندن کرد. جوان خم شد و به صورت سفید میت چشم دوخت. دلش می‌خواست برای آخرین بار پدرش را دیده بود اما آن هم روزی‌اش نشده بود. سنگ لحد را گذاشتند. مردی با بیل خاک‌ها را روی سنگ ریخت تا تمام شد. جوان گوشه‌ی قبر نشست. فاتحه‌ای خواند. دلش می‌خواست جیگی‌جیگی کس و کاری می‌داشت و از او می‌پرسید او چگونه مردی بود؟!
سال پنجاه وهشتم.شماره2849