استفاده از پرچم منسوخ دوره‌ی پهلوی به‌جای پرچم ایران
شیر بی‌یال و کوپال
حرف از پرچم که به میان می‌آید ضمیر ناخودآگاه ما یاد اولین بار می‌افتد که توی مدرسه سرود ایران را خواندیم و ایستادیم به تماشای موج خوردن پرچم بر بلندی میله‌ای که اگر هزار سال نوری هم رشد می‌کردیم قدمان به آن نمی‌رسید با این حال مفهوم پرچم برای ما و همه‌ی کسانی که بویی از وطن برده‌اند یک مفهوم فطری شبیه مادر و وطن است! اصلاً برای همین است وقتی به هر بهانه‌ای اپوزسیون، به پرچم ایران توهین می‌کند قلب‌مان مچاله می‌شود اما مفهوم پرچم ایران، گاهی به‌واسطه‌ی گوناگون و بنا به خواست دشمن و برای اینکه روی غیرت ما پا بگذارد، تبدیل به بدل و تقلب می‌شود، در این شماره از جریان‌شناسی به جریان تعویض نمادهای پرچم ایران و سوءاستفاده‌ی جریانات سیاسی خارج‌نشین می‌پردازیم:
نویسنده :
نفیسه زارعی
پرچمی که دیگر پرچم نیست
همین ابتدا تصور کنید زن جوان، در میدانی در پاریس، پرچم را روی شانه‌هایش انداخته است؛ نه به‌شکل یک پرچم که بر فراز چیزی برافراشته شود بلکه مثل شالی که دور تن می‌پیچند. باد پاییزی لبه‌ی پارچه‌ی زرد را تکان می‌دهد، شیر و خورشید روی آن هر بار در نور غروب برق می‌زند و دوباره در سایه فرو می‌رود. دوربینی از فاصله‌ای نزدیک این لحظه را ثبت می‌کند؛ تصویری که ساعتی بعد، با یک عنوان کوتاه، در صفحه‌ی یکی از شبکه‌های فارسی‌زبان خارج‌نشین منتشر می‌شود: «صدای زنان ایران در خیابان‌های اروپا». هیچ‌کس از او نمی‌پرسد این پارچه از کجا آمده یا چرا دقیقاً همین رنگ و همین نشان را برگزیده؛ تصویر، خودش کافی‌ست تا روایت را کامل کند.
اما این صدا، اگر با دقت بیشتری گوش داده شود، صدای یک نفر نیست. صدای یک دستگاه است که سال‌هاست برای ساختن این تصویر کار می‌کند؛ زن ایرانی، بی‌حجاب، در قاب یک پرچم برچیده‌شده از تاریخ رسمی کشورش! تصویری که از دل یک انتخاب خودجوش برنیامده بلکه از دل یک بازتولید حساب‌شده‌ی رسانه‌ای بیرون آمده است. کافی‌ست چند دقیقه در آرشیو تصویری همین تجمع‌ها جستجو کنیم تا ببینیم این صحنه، با تغییراتی جزئی در لباس و مکان، بارها و بارها تکرار شده؛ گویی یک قاب از پیش طراحی‌شده که فقط بازیگرانش عوض می‌شوند.
پرچم، در هیچ فرهنگی صرفاً پارچه نیست. روایتی فشرده است از یک تاریخ، یک ادعای هویتی و گاه یک دروغ سیاسی است که آگاهانه دوباره زنده می‌شود. مردم‌شناسان و پژوهش‌گران نمادهای سیاسی، مدت‌هاست به این نکته اشاره کرده‌اند که هیچ نمادی خنثی نیست؛ هر نماد، بار معنایی مشخصی با خود حمل می‌کند که در بستر تاریخی خودش شکل گرفته و در بستر تازه، دوباره بازتفسیر می‌شود. شیر و خورشید که با سقوط نظام پهلوی از فضای رسمی ایران کنار گذاشته شد، پس از نزدیک به نیم قرن، این‌بار نه در دل ایران که در قاب دوربین‌های غربی و بر شانه‌ی زنانی که غالباً حتی خاطره‌ای مستقیم از آن دوران ندارند، به صحنه بازگردانده می‌شود.
تاریخ طولانی شیر روی پرچم
شیر و خورشید، پیش از آن‌که به نماد یک جبهه‌ی سیاسی خاص تقلیل پیدا کند، تاریخی طولانی‌تر و پیچیده‌تر از آن‌چیزی داشت که در تبلیغات امروز از آن گفته می‌شود. ریشه‌های این نشان را برخی پژوهش‌گران تا دوران صفویه و ترکیب آن از نمادهای نجومی و مذهبی پی می‌گیرند؛ نشانی که به‌تدریج، در گذر قاجار و سپس پهلوی، صورت‌بندی‌های گوناگونی پیدا کرد و در نهایت به‌عنوان بخشی از پرچم رسمی کشور تثبیت شد. مهم است یادآوری کنیم که حتی در همان دوره هم، شکل و ترکیب دقیق این نشان بارها تغییر کرد؛ چیزی که نشان می‌دهد آنچه امروز به‌عنوان نماد ازلی و ابدی ایران معرفی می‌شود، در واقع محصول تحولات و تصمیم‌های سیاسی متعدد بوده است!
با پیروزی انقلاب اسلامی، این نشان از پرچم رسمی کشور حذف و به‌جای آن نشان «الله» با خطی که یادآور شعار «الله‌اکبر» است، جایگزین شد؛ تغییری که صرفاً گرافیکی نبود بلکه بازتاب یک گسست هویتی آگاهانه از نظام پیشین بود. این تغییر در بستر یک انقلاب مردمی رخ داد که یکی از خواسته‌های محوری‌اش همین گسست از نمادها و ساختارهای دوران سلطنت بود.
آنچه در این میان کمتر گفته می‌شود، این است که حذف این نشان، هم‌زمان با نقدی گسترده‌تر به کارکرد نمادین آن در دوران پهلوی صورت گرفت؛ نشانی که در کنار عنوان‌هایی چون شاهنشاه آریامهر به کار می‌رفت، در ذهن بخش بزرگی از مردم با مفاهیم مهم استقلال و عزت ملی همراه نبود بلکه با سرکوب ساواک، فاصله‌ی طبقاتی روزافزون، جشن‌های پرهزینه‌ی دوهزاروپانصدساله در دل فقر روستایی و وابستگی سیاسی و نظامی به قدرت‌های خارجی گره خورده بود. به بیان دیگر، این نماد هرگز آن اجماع بی‌چون‌وچرایی را که امروز مبلغانش ادعا می‌کنند نداشت؛ در همان دوران هم بخش قابل‌توجهی از جامعه از روشن‌فکران مذهبی گرفته تا نیروهای چپ و ملی‌گرا، آن را پرچم خود نمی‌دانستند بلکه این پارچه که شیرش یال و کوپال از دست داده بود را پرچم دربار و نماد یک نظام آمرانه می‌دیدند.
از این منظر، احیای امروزی این نشان، یک بازگشت خالص به هویت ملی که مدعیانش عنوان می‌کنند نیست بلکه گزینشی سیاسی از یک برهه‌ی خاص تاریخی است؛ برهه‌ای که خود در زمان خودش نیز محل نزاع و اعتراض بود و بازتولید آن امروز، بیش از آن‌که بازگشت به یک اجماع ملی باشد، تحمیل یک روایت حزبی و قبیله‌ای بر تاریخی است که هرگز یک‌دست نبوده است.
زیر ذره‌بین
بازگشت این پرچم به فضای عمومی، پدیده‌ای خودجوش نیست. رد آن را می‌توان تا حد زیادی در برنامه‌سازی شبکه‌های فارسی‌زبان مستقر در لس‌آنجلس و لندن دنبال کرد؛ شبکه‌هایی که از سال‌ها پیش در برنامه‌های خود، این نشان را به‌عنوان لوگو، پس‌زمینه‌ی استودیو یا عنصر تزئینی صحنه به کار برده‌اند. این حضور مداوم، محدود به یک یا دو شبکه‌ی حاشیه‌ای نبود؛ رسانه‌های بزرگ‌تر فارسی‌زبان غربی نیز در پوشش اخبار مربوط به ایران به‌تدریج این نماد را در گرافیک‌ها و تصاویر همراه گزارش‌های خود جای دادند، بی‌آن‌که هیچ‌گاه توضیح دهند چرا از میان نمادهای متعدد تاریخ ایران، دقیقاً همین یکی انتخاب شده است.
تکرار مداوم یک نماد در قاب تصویر پیش از آن‌که به یک باور تبدیل شود، نخست به یک عادت بصری بدل می‌شود و عادت بصری، در غیاب دانش تاریخی به‌سادگی جای خود را به یک هویت جعلی می‌دهد. این دقیقاً همان مکانیسمی است که در روان‌شناسی تبلیغات به قرارگیری مکرر یا اثر مواجهه‌ی صرف شناخته می‌شود: یعنی هرچه یک نماد بیشتر دیده شود حتی بدون هیچ استدلالی، مقبول‌تر و طبیعی‌تر جلوه می‌کند. این مکانیسم به‌ویژه برای مخاطب جوان‌تری که اساساً با فضای تلویزیون رسمی داخل کشور بیگانه است و بیشتر وقت رسانه‌ای خود را در پلتفرم‌های ماهواره‌ای یا شبکه‌های اجتماعی می‌گذراند اثرگذاری بیشتری دارد؛ چرا که این مخاطب، هیچ‌گاه با روایت رقیب یا زمینه‌ی تاریخی متفاوتی مواجه نمی‌شود که بتواند این عادت بصری تازه را به چالش بکشد.
پرچم دروغگوها
در ناآرامی‌های داخلی که یک‌سر جدی آن را خارج‌نشین‌ها تشکیل می‌دهند اعم از اغتشاش‌های دی‌ماه ۹۶ گرفته تا آبان ۹۸ و سپس ناجنبش اجتماعی موسوم به زن، زندگی، آزادی در پاییز ۱۴۰۱ این نماد به‌تدریج از حلقه‌های محدود سلطنت‌طلب فراتر رفت و در تجمعات خارج از کشور به یکی از پرتکرارترین نمادهای دیده‌شده در دوربین رسانه‌های بین‌المللی تبدیل شد البته این روند در کودتای دی‌ماه 1404 بیش از هرزمانی قابل ملاحظه بود. نکته‌ی قابل‌تأمل این‌جاست که بسیاری از حاملان این پرچم در این اغتشاشات لزوماً هوادار بازگشت نظام سلطنتی نیستند بلکه افرادی با گرایش‌های سیاسی متفاوت و حتی متضاد از چپ‌گرایان منتقد نظام جمهوری اسلامی گرفته تا افراد بدون هیچ موضع سیاسی مشخص بودند که صرفاً به‌دلیل غیاب یک نماد جایگزین در دسترس و در فضای هیجانی یک تجمع خیابانی به این نشان روی آوردند.
این خلأ نمادین، خود بستری فراهم کرد تا رسانه‌های برون‌مرزی، با تکرار و تثبیت تصویری واحد، اعتراض‌های متکثر و ناهم‌گون داخلی را زیر یک پرچم واحد و یک روایت واحد ذوب کنند. نتیجه، ساده‌سازی خطرناکی بود: هر تصویری از اعتراض در ایران، در قاب رسانه‌ای غرب، ناگزیر با پرچمی گره خورد که بار سیاسی و تاریخی مشخصی داشت؛ و هرکس که در آن تجمع‌ها حضور داشت، فارغ از باور واقعی‌اش، در روایت جهانی، ذیل همان بار سیاسی طبقه‌بندی شد. این فرایند، در عمل، صدای واقعی و متکثر معترضان داخلی را به نفع یک روایت از پیش آماده، خاموش کرد.
دروغگوهای دیگر در دنیا
این الگو، تازه یا منحصر به ایران نیست. در بسیاری از جنبش‌های اپوزیسیونی که با حمایت رسانه‌ای غرب همراه شده‌اند می‌توان همین مکانیسم را بازشناخت؛ یعنی احیای نمادهای دوران پیش از یک تحول سیاسی بزرگ به‌عنوان ابزاری برای نفی کامل وضعیت پس از آن. در مورد کوبا، بخشی از جامعه‌ی تبعیدی میامی، سال‌هاست پرچم و نمادهای دوران پیش از انقلاب کاسترو را به‌عنوان نماد مقاومت به کار می‌برند بی‌آن‌که لزوماً از نابرابری‌های عمیق آن دوران از جمله سلطه‌ی اقتصادی ایالات متحده بر جزیره، یادی کنند. در مورد افغانستان نیز برخی جریان‌های سیاسی مخالف طالبان به پرچم سه‌رنگ دوران پیش از سقوط جمهوری بازگشته‌اند، در حالی که همان دوره نیز با فساد گسترده و ناکارآمدی حکومتی همراه بود. در هر سه مورد یعنی ایران، کوبا و افغانستان، الگوی مشترک این یکی است یعنی رسانه‌های غربی، به‌جای پرداختن به پیچیدگی واقعی یک جامعه‌ی در حال گذار یک نماد ساده و بصری از «گذشته‌ی از دست‌رفته» را برمی‌گزینند و آن را به‌عنوان تنها جایگزین مشروع در برابر وضع موجود معرفی می‌کنند.
نمونه‌ی دیگری از همین الگو را می‌توان در پوشش رسانه‌ای غرب از برخی کشورهای اروپای شرقی پیش از فروپاشی شوروی دید، جایی که نمادهای دوران پیش از استقرار نظام‌های کمونیستی بدون توجه به مناقشات طبقاتی و قومی همان دوران، به نمادهای یک‌دست «آزادی از دست‌رفته» تبدیل شدند. در همه‌ی این موارد، آنچه از قلم می‌افتد، صدای کسانی است که در همان دوران پیشین نیز به دلایل طبقاتی، جنسیتی یا قومی از حقوق برابر برخوردار نبودند.
آنچه این مقایسه‌ی بین‌المللی روشن می‌کند، این است که بازتولید پرچم شیر و خورشید در رسانه‌های فارسی‌زبان غربی، بخشی از یک الگوی گسترده‌تر در سیاست رسانه‌ای غرب نسبت به کشورهایی است که با آن‌ها رابطه‌ی خصمانه دارد؛ الگویی که همواره به‌دنبال یک نماد ساده، یک قهرمان یا قربانی قابل‌هم‌ذات‌پنداری و یک روایت سیاه‌وسفید است حتی اگر بهای این ساده‌سازی، تحریف تاریخ واقعی باشد.
موشکافی یک پدیده‌ی زنانه
اگر بخواهیم نقطه‌ی کانونی این بازتولید نمادین را در یک تصویر خلاصه کنیم، آن تصویر زنی است بی‌حجاب، با موهایی رها در باد در حالی‌که پرچم شیر و خورشید را بر دوش یا بر دست دارد. این ترکیب یعنی زن، بی‌حجابی و پرچمی متعلق به گذشته، در روایت رسانه‌ای غربی و اپوزیسیون برون‌مرزی به یک فرمول تصویری تبدیل شده است؛ فرمولی که قرار است در یک نگاه بدون نیاز به هیچ توضیح اضافه، مفهوم رهایی را منتقل کند.
اما این تصویر، برخلاف ظاهر خودانگیخته‌اش، محصول یک انتخاب ایدئولوژیک دقیق است. بدن زن ایرانی در این قاب، دیگر یک فرد با تاریخچه، انتخاب و پیچیدگی‌های شخصی نیست بلکه به یک بوم بدل شده که روی آن، هم‌زمان دو پیام حک می‌شود؛ نخست، ادعای رهایی از سرکوب دینی، و دوم، بازگشت به نمادی که خود در دوره‌ی تاریخی‌اش، زنان را نه به‌عنوان فاعلان سیاسی مستقل که به‌عنوان دکور یک مدرنیزاسیون آمرانه و بالا‌به‌پایین می‌دید؛ همان دورانی که کشف حجاب اجباری در دهه‌ی ۱۳۱۰ نیز نه از سر انتخاب آزاد زنان بلکه به‌عنوان یک دستور دولتی و با ابزار پلیس بر آنان تحمیل شد.
تناقض این تصویر، دقیقاً در پنهان بودنش نهفته است زنی که ادعا می‌شود از یک قید رها شده، برای رهایی‌اش، نماد یک نظام دیگر را بر دوش می‌کشد که آن نیز خود، الگوی خاص و محدودی از زن ایرانی را ترویج می‌کرد؛ الگویی که تنها زنان طبقه‌ی مرفه و غربی‌شده‌ی شهری را در بر می‌گرفت و از تجربه‌ی اکثریت زنان روستایی و کم‌درآمد ایران، تصویری نداشت. این گزینش‌گری، خودش نوعی طبقاتی‌کردن روایت زنانه است؛ یعنی در خلال آن تنها یک الگوی خاص از زن ایرانی طبقه‌ی شهری، مرفه، غربی‌پسند و شایسته‌ی نمایندگی موسوم به صدای زنان ایران شناخته می‌شود و تجربه‌ی زیسته‌ی میلیون‌ها زن دیگر، خاموش می‌ماند.
غفلت از روایت زنانه و مقتدرانه از پرچم
در نقطه‌ی مقابل این ساخت رسانه‌ای، روایتی کمتر دیده‌شده وجود دارد. تصور کنید زنانی که در سال‌های دفاع مقدس اول در بیمارستان‌های صحرایی، در ستادهای امدادی پشت جبهه یا در مراسم‌های ملی و مذهبی، پرچم را نه برای دوربین و جلب توجه که در سکوت و در کنار مسئولیتی واقعی بر دست گرفتند. زنانی که پرچم برایشان نماد یک عملکرد بود نه به قول امروزی‌ها یک اکسسوری تصویری؛ زنانی که در قاب همان پرچم، جراحت می‌بستند، غذا می‌پختند و برای یک جنگ نقش خواهری و مادری را ایفا می‌کردند. تصویری که هرگز آن جذابیت بصری لازم برای بازنشر گسترده در رسانه‌های غربی را نداشت، چون در آن، زن ابژه‌ی یک شعار نبود بلکه سوژه‌ی یک مسئولیت بود، این موضوع در میدان‌داری زنان در دفاع مقدس سوم هم به خوبی دیده می‌شود آن‌ها بیش از دویست شب پرچم به دست آن را مانند سلاحی مقدسی می‌دانند و حالا پرچم جزوی از خودشان شده.
این موضوع را نباید فراموش کرد که بخش قابل‌توجهی از کسانی که امروز پرچم پهلوی را حمل می‌کنند، به‌ویژه در نسل جوان‌تر هیچ خاطره‌ی مستقیمی از دوران پهلوی ندارند. آگاهی آن‌ها از آن برهه، اغلب از منابع تاریخی مستند یا اسناد آرشیوی نیست بلکه از محتوای بازتولیدشده در همان شبکه‌هایی می‌آید که خود این نماد را ترویج می‌کنند؛ روایتی که معمولاً فاصله‌ی طبقاتی، سرکوب امنیتی، سانسور مطبوعاتی و وابستگی سیاسی آن دوران را حذف یا کم‌رنگ می‌کند و در عوض، بر تصاویری از رشد اقتصادی گزینشی یا سبک زندگی مدرن طبقه‌ی مرفه تهران تمرکز دارد.
این خلأ آگاهی تاریخی، پرچم را از یک نماد سیاسی معنادار، به یک نشان تزئینی و هویتی خالی از محتوا تبدیل کرده است؛ نشانی که کارکرد اصلی‌اش دیگر بیان یک آرمان سیاسی مشخص نیست بلکه صرفاً اعلام یک مخالفت کلی و نامشخص است. بسیاری از این افراد، اگر در یک گفتگوی مستقیم از آن‌ها پرسیده شود که آیا با بازگشت نظام سلطنتی موافق‌اند، پاسخ روشنی ندارند؛ آن‌ها پرچم را به‌عنوان یک برنامه‌ی سیاسی نمی‌دانند بلکه به‌عنوان یک ژست اعتراضی در دسترس برگزیده‌اند و دقیقاً همین خالی بودن از محتوا آن را برای رسانه‌های برون‌مرزی به ابزاری کارآمد بدل کرده است؛ نمادی که هرکس می‌تواند معنای دلخواه خود را در آن بریزد، بی‌آن‌که ملزم به پاسخ‌گویی درباره‌ی تاریخ واقعی آن باشد. این وضعیت، به رسانه‌های میزبان این تصاویر، امکان می‌دهد که هم‌زمان مخاطبان سلطنت‌طلب، ملی‌گرا و حتی بخشی از منتقدان چپ را زیر یک پرچم واحد گرد هم آورند، بدون اینکه هیچ‌کدام مجبور باشند تناقض‌های درونی این ائتلاف موقت را توضیح دهند.
پرچم شیر و خورشید، در بازگشتش به صحنه‌ی امروز، دیگر پرچم یک دوره‌ی تاریخی مشخص نیست؛ به ابزاری در دست یک روایت‌سازی رسانه‌ای بدل شده است.
نماد ایران
اما در برابر این بازتولید یک‌سویه، پرچمی که امروز رسماً بر فراز ایران در اهتزار است نیز، بار معنایی خودش را دارد که کمتر در این مناقشه‌ی نمادین شنیده می‌شود. سه رنگ سبز، سفید و سرخ پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نیز بخش اصلی پرچم ایران بود؛ چیزی که نشان می‌دهد گسست انقلاب با دوران پیشین، گسستی کامل و از صفر نبود بلکه بازتفسیری از یک میراث مشترک با نمادی متفاوت در میانه بود. نشان «الله»، فارغ از بار مذهبی‌اش، از نظر گرافیکی نیز طراحی‌ای است که خط تحریر عربی ـ فارسی را با یک صورت هندسی متقارن ترکیب می‌کند؛ نمادی که به‌جای اشاره به یک سلسله‌ی سلطنتی یا خاندان خاص، مدعی نمایندگی یک نظام و آرمان است.
نکته‌ی دیگر اینکه انتخاب 22 الله‌اکبر به نشانه‌ی پیروزی حرکت مردم نشان می‌دهد که طراحی این پرچم نیز مانند هر نماد سیاسی دیگر محصول یک تصمیم‌گیری آگاهانه و لایه‌لایه بوده نه صرفاً یک انتخاب اتفاقی. غفلت از این لایه‌های معنایی در سوی رسمی و برجسته‌سازی صرف در سوی نمادهای اپوزیسیون برون‌مرزی، خود گواهی است بر یک‌سویگی تفکر پوک و پوچ مخالفان خارج‌نشین!
آنچه این مقایسه نشان می‌دهد، این نیست که یکی از این دو پرچم لزوماً درست‌تر یا کامل‌تر است؛ بلکه این است که هیچ نمادی، از هیچ سو، از تحلیل و پرسش‌گری مصون نیست. مشکل اصلی، دقیقاً همان معافیتی است که پرچم شیر و خورشید در روایت رسانه‌ای غرب از آن برخوردار شده یعنی معافیت از هرگونه پرسش تاریخی، در حالی که نمادهای رسمی داخل کشور، هر روز زیر ذره‌بین نقد و تفسیر رسانه‌های بین‌المللی قرار دارند.
یک باور عمیق
شاید پاسخ تمام پرسش‌ها راجع به پرچم و اصل و اصالت آنچه امروز آن را در میدان در دست داریم در قلب ایران نهفته است؛ در زنانی که هر روز، بی‌آن‌که دوربینی از آن‌ها فیلم بگیرد، در کنار زندگی خانوادگی، کار و بچه‌داری و هزار مشغله، شب‌ها به میدان می‌آیند بدون اینکه روایت آن‌ها توسط رسانه‌هایی که خودشان را رسانه‌ی آزاد می‌دانند، بیان شوند. در حقیقت روایت آن‌ها، نه بر دوش یک پرچم مستعار که بر دوش تجربه‌ی زیسته‌ی روزمره‌شان در روزهای پس از جنگ تحمیلی اخیر استوار است؛ تجربه‌ای که هیچ نماد وارداتی، هرچند پرزرق‌وبرق، نمی‌تواند جای آن را بگیرد؛ زیرا پرچم با گوشت، پوست و باور آن‌ها پیوند خورده است.
منابع: در تدوین این جریان‌شناسی از منابع اینترنتی مانند پایگاه‌های خبری تحلیلی داخلی و برخی از رسانه‌های خارجی استفاده شده است.
سال شصت و یکم ـ شماره 2961