من همینم که هستم

من کافی‌ام نه کامل
هیچ‌کس کامل نیست. ما مجموعه‌ای از ویژگی‌های دوست‌داشتنی و دوست‌نداشتنی، توانایی‌ها، ضعف‌ها، ترس‌ها، عادت‌ها و تجربه‌های گذشته‌ایم. پذیرش خود، یعنی بتوانیم بگوییم: «این بخشی از من است، اما تمام من نیست» ممکن است آدم زودرنجی باشیم، اما این به این معنا نیست که محکومیم همیشه با کوچک‌ترین حرفی از کوره در برویم. ممکن است اعتمادبه‌نفس پایینی داشته باشیم، اما قرار نیست تا آخر عمر همان‌جا بمانیم. ممکن است در روابط‌مان اشتباه‌هایی کرده باشیم، اما اشتباه کردن مساوی با «آدم بد بودن» نیست.
در روان‌شناسی، خودپذیری بیشتر به معنای داشتن نگاهی واقع‌بینانه و غیرقضاوتی به خود است. یعنی بتوانیم ویژگی‌های ناخوشایندمان را ببینیم، بدون اینکه به‌خاطر داشتن آن‌ها کل شخصیت خودمان را زیر سؤال ببریم.

تفاوت خودپذیری و کمال‌گرایی
این نگاه با کمال‌گرایی هم تفاوت مهمی دارد. کمال‌گرایی می‌گوید: «وقتی بهتر شدم، ارزشمند خواهم بود.» خودپذیری می‌گوید: «همین حالا ارزشمندم و در عین حال می‌توانم بهتر شوم»

توضیح یا توجیح؟
گاهی می‌گوییم: زنی را می‌شناسم که همیشه می‌گوید: «من آدم عصبی‌ای هستم، دست خودم نیست» دوست دیگری دارم که بعد از هر بگومگو، وقتی منتش را می‌کشی و ازش عذرخواهی می‌کنی می‌گوید: «من همین‌طورم، اهل عذرخواهی نیستم» این یعنی شما همیشه باید دست‌بوس و عذرخواه باشید، چه من اشتباه کرده باشم چه شما.
مردی بود که در جلسه اول خواستگاری گفته بود: «من حسودم، چون دوستت دارم»
و احتمالاً شما هم از این جملات بسیار شنیده اید. جملاتی مثل: «من آدم سردی هستم»
«من نمی‌توانم نه بگویم.» «من اصلاً آدم اجتماعی‌ای نیستم، خیلی درونگرام»
در ظاهر، همه‌ی این جمله‌ها شبیه شناخت خود هستند. اما یک سؤال مهم وجود دارد: آیا داریم خودمان را می‌شناسیم یا برای رفتارمان توجیحی همه پسند دست و پا می‌کنیم؟ تفاوت این دو خیلی زیاد است. اینکه بگوییم «من وقتی تحت فشار قرار می‌گیرم زود عصبانی می‌شوم» با اینکه بگوییم «من آدم عصبانی‌ای هستم و همینم که هستم» یکی نیست. اولی مشاهده است؛ دومی هویت ثابت.

مشاهده یا هویت
وقتی یک رفتار را بخشی تغییرناپذیر از هویت خودمان بدانیم، احتمال اینکه برای تغییرش تلاش کنیم کمتر می‌شود. چون دیگر با یک «رفتار» روبرو نیستیم که بتوانیم آن را اصلاح کنیم؛ با چیزی روبرو هستیم که تصور می‌کنیم بخشی از «وجود»ماست.
مثلاً فرق زیادی هست بین اینکه بگوییم «من وقتی عصبانی می‌شوم، نمی‌توانم خوب حرف بزنم» و اینکه بگوییم «من آدم عصبی‌ای هستم». در جمله‌ی اول، عصبانیت یک رفتار یا واکنش است. چیزی که می‌توانیم درباره‌اش فکر کنیم، دلیلش را پیدا کنیم و شاید به مرور تغییرش بدهیم. اما در جمله‌ی دوم، عصبانیت تبدیل به بخشی از هویت ما شده است. انگار داریم می‌گوییم این ویژگی، همان چیزی است که من هستم و تغییرش چندان معنایی ندارد.
همین اتفاق درباره‌ی خیلی از ویژگی‌های دیگر هم می‌افتد: «من حسودم»، «من آدم سردی‌ام»، «من بلد نیستم نه بگویم»، «من آدم بی‌نظمی هستم»، «من اصلاً آدم صبوری نیستم.» تکرار این جمله‌ها به مرور می‌تواند یک ویژگی قابل تغییر را به یک برچسب ثابت تبدیل کند.
مسئله فقط کلمات نیست. نوع حرف زدن ما درباره‌ی خودمان، روی انتظارات‌مان از خودمان هم اثر می‌گذارد. وقتی خودمان را در یک تعریف ثابت قرار می‌دهیم، رفتارهای بعدی‌مان هم ممکن است در همان مسیر حرکت کنند. آدمی که مدام می‌گوید: «من نمی‌توانم نه بگویم»، ممکن است حتی در موقعیت‌هایی که حق دارد مخالفت کند، پیشاپیش انتظار داشته باشد که باز هم تسلیم شود. نه به این دلیل که واقعاً هیچ تغییری برایش ممکن نیست، بلکه چون از قبل تصویری از خودش ساخته که در آن، «نه گفتن» جایی ندارد.
حتی ممکن است بعد از مدتی، رفتارهای مخالف این تصویر را هم نادیده بگیریم. اگر خودمان را آدم بی‌نظمی بدانیم، شاید ده‌ها روز منظم بودن را نبینیم، اما یک روز که خانه به‌هم ریخته است، با خودمان بگوییم: «دیدی؟ من همینم.» گویا یک اتفاق، مدرکی برای اثبات هویت ماست. این همان جایی است که شناخت خود می‌تواند به دام تبدیل شود. شناختن خود قرار است به ما کمک کند الگوهای رفتاری‌مان را ببینیم، نه اینکه آن‌ها را به سرنوشت تبدیل کنیم.
شاید بهتر باشد به‌جای «من آدم حسودی هستم» بگوییم «من در بعضی رابطه‌ها حسادت می‌کنم» و به‌جای «من آدم عصبی‌ای هستم» بگوییم «وقتی احساس می‌کنم نادیده گرفته شده‌ام، زود عصبانی می‌شوم» و به‌جای «من نمی‌توانم نه بگویم» بگوییم «نه گفتن برای من سخت است و می‌خواهم یاد بگیرم چطور این کار را انجام بدهم.»
این تغییر کوچک در زبان، یک تغییر مهم در نگاه ما به خودمان ایجاد می‌کند و آن جمله‌ی طلایی این است: رفتار من، بخشی از تجربه‌ی من است. اما تمام هویت من نیست.
شاید همین تفاوت کوچک، جایی باشد که امکان تغییر دوباره به زندگی ما برمی‌گردد.

مغز ما چه چیزی دوست دارد؟
یکی از مفاهیم مهم در روان‌شناسی، «ذهنیت ثابت» یا fixed mindsetاست؛ یعنی این‌که ویژگی‌های مهم ما، مثل هوش، توانایی یا بعضی قابلیت‌های شخصیتی، تا حد زیادی ثابت و تغییرناپذیرند. در مقابل، «ذهنیت رشد» یا growth mindsetبر این باور استوار است که بسیاری از توانایی‌ها و مهارت‌ها می‌توانند با یادگیری، تمرین و تجربه تغییر کنند.
پژوهش‌های کارول دوک، روان‌شناس دانشگاه استنفورد، درباره‌ی ذهنیت ثابت و ذهنیت رشد باعث شد این مفهوم وارد گفتگوی عمومی درباره‌ی رشد فردی شود. البته پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند که نباید این نظریه را بیش از حد ساده کرد. انسان نه کاملاً ثابت است و نه هر چیزی را می‌تواند صرفاً با «خواستن» تغییر دهد.
اما یک نکته همچنان مهم است و آن اینکه تصویری که از خودمان داریم، روی رفتارمان اثر می‌گذارد.
وقتی مدام به خودمان می‌گوییم «من همینم»، ممکن است کم‌کم طوری رفتار کنیم که این تصویر را تأیید کند.

هر تغییری هم نشانه‌ی رشد نیست
از طرفی، نباید به دام دیگری بیفتیم. قرار نیست هر چیزی را در خودمان تغییر بدهیم.
اگر آدمی آرام، کم‌حرف یا درون‌گرا هستیم، لازم نیست فقط به این دلیل که جامعه آدم‌های پرحرف و اجتماعی را بیشتر تحسین می‌کند، شخصیت خودمان را عوض کنیم.
اگر سبک زندگی، ظاهر، شغل یا علایقمان با سلیقه‌ی دیگران فرق دارد، قرار نیست برای پذیرفته شدن دائماً خودمان را بازسازی کنیم. پذیرش خود دقیقاً همین‌جاست که اهمیت پیدا می‌کند.
تغییر، زمانی ارزشمند است که از شناخت خود بیاید. تغییری که از سر نفرت از خود می‌آید، چیزی نیست که ما تأییدش کنیم.
ورزش کردن برای داشتن بدن سالم با ورزش کردن از سر نفرت از بدن‌مان فرق دارد.
وقتی می خواهیم مهارتی یاد بگیریم چون دوست داریم توانمندتر شویم، با اینکه مدام خودمان را به‌خاطر «کافی نبودن» تحت فشار بگذاریم متفاوت است.

مجازات «من»
از خودمان بپرسیم: برای چه کسی می‌خواهم تغییر کنم؟
شاید یکی از بهترین سؤال‌ها برای تشخیص تفاوت پذیرش و فرار از تغییر همین باشد:
اگر هیچ‌کس قرار نبود درباره‌ی من قضاوت کند، باز هم دوست داشتم این ویژگی را تغییر بدهم؟
اگر جواب مثبت است، احتمالاً با یک نیاز واقعی برای رشد روبرو هستیم. اما اگر تمام انگیزه‌ی ما این است که دیگران ما را بیشتر دوست داشته باشند یا شبیه فلان آدم شویم، از ما تعریف کنند یا بالأخره احساس کنیم «به‌اندازه‌ی کافی خوب» هستیم، شاید مسئله چیز دیگری باشد.

ترس از تغییر یا پذیرش؟
تغییر کردن همیشه جذاب و هیجان‌انگیز نیست. گاهی دردناک است. ممکن است مجبور شویم بپذیریم رفتاری که سال‌ها به آن عادت کرده‌ایم، به خودمان یا دیگران آسیب می‌زند. ممکن است لازم باشد از کسی عذرخواهی کنیم، مرزی بگذاریم، رابطه‌ای را تغییر بدهیم، کمک بگیریم یا مهارتی را از صفر یاد بگیریم. در چنین شرایطی گفتن «من همینم» می‌تواند راه ساده‌تری باشد. چون اگر «همین بودن» را بخشی از هویت خودمان بدانیم، دیگر لازم نیست با سختی تغییر روبرو شویم. برای همین، گاهی پشت سرسخت‌ترین جمله‌های ما، شکننده‌ترین ترس‌هایمان پنهان شده‌اند.

آدم‌ها تغییر می‌کنند
آدم ها تغییر می‌کنند، حتی اگر خودشان متوجه نشوند. شخصیت انسان آن‌قدرها که تصور می‌کنیم ثابت نیست. مطالعات طولی درباره‌ی شخصیت نشان داده‌اند که ویژگی‌های شخصیتی در طول زندگی می‌توانند تغییر کنند. به‌خصوص در دوره‌هایی که فرد وارد نقش‌ها و تجربه‌های تازه‌ای می‌شود. البته این تغییر معمولاً تدریجی است و قرار نیست آدم یک‌شبه به شخص دیگری تبدیل شود.
ما بعد از یک رابطه، یک فقدان، یک مهاجرت، یک شغل تازه، مادر یا پدر شدن، یک بحران یا حتی سال‌ها زندگی معمولی، دقیقاً همان آدم قبلی نمی‌مانیم. بنابراین شاید بهتر باشد به‌جای اینکه از خودمان بپرسیم «من واقعاً چه جور آدمی هستم؟»، گاهی بپرسیم: «الان چه جور آدمی هستم و دوست دارم چه جور آدمی باشم؟»

سال شصت و یکم ـ شماره 2961