قسمت 231: مهمان ما باش، حتی به زور!

به‌خاطر دوری مسیر، ما معمولاً کم به خانه‌ی خواهرم می‌رویم، شاید هفت هشت ماهی بود که نرفته بودیم، تا اینکه چند وقت پیش رفتیم. دخترم و بچه‌های خواهرم تقریباً هم‌سن و سالند. همه‌شان زیر هشت و نه سال هستند.
تا هم‌دیگر را دیدند نمی‌دانستند از خوشحالی چه کار کنند. انقدر ذوق کردند که خدا می‌داند. از صدای ذوق و خوشحالی و بازی آن‌ها، دختر همسایه آمد تو حیاط خانه‌ی خواهرم تا با بچه‌ها بازی کند‌.
الینا اول چیزی نگفت و اصلاً به روی خودش نیاورد که دختر همسایه آمده یا او را دیده است‌. کمی بازی کردند تا اینکه بچه‌های خواهرم شروع کردن با دختر همسایه حرف زدن درمورد بازی روزهای قبل. الینا ناراحت شد. هی پسرخاله‌هایش را صدا کرد و گفت: «بیایین با هم قایم‌کوشک بازی کنیم.» ولی آن‌ها گفتند: «نه ما می‌خواهیم توپ بازی کنیم با دختر همسایه». الینا با ناراحتی گفت: «من دختر خاله‌تون هستم خیلی وقته همدیگر رو ندیدیم بعد شما رفتین سمت اون؟ من اصلاً می‌روم خانه‌مان.» و آمد مرا صدا کرد و با عصبانیت گفت: «اینجا خونه‌ی خاله منه، برای چی اون دختره اومده؟» خواهرم گفت: «خب اون همیشه میاد و با بچه‌ها بازی می‌کنند.» دخترم اشک توی چشم‌هایش جمع شد و گفت: «همیشه میاد دیگه، دو روز که من اینجا هستم نیاد.» دختر همسایه هم حرف‌های دختر مرا خوب گوش کرد، بعد بچه‌ها را صدا کرد و مشغول بازی شدند. دخترم نگاهی کرد و گفت: «ببین نمی‌‌ذاره بچه‌ها با من بازی کنند. اون رو دوست دارن، ما بریم خونمون.» گفتم: «خب چند نفری بازی کنید بیشتر خوش می‌گذره که.» الینا بلند شد و رفت سمت دختر همسایه و داد زد: «برو خونه‌تون» و دعوایشان شد. مادرش آمد و صحبت کردیم و سعی کردیم آن‌ها را آشتی بدهیم ولی فایده‌ای نداشت و دختر همسایه هم اصلاً حاضر نبود برود خانه‌شان.
خیلی از این وضعیت ناراحت شدم. خواهرم هم چند بار به دختر من گفت: «خاله چرا با داد و بیداد حرف می‌زنی؟» و به من گفت: «چرا انقدر بچه‌ت عصبیه. وای نگاه کن تو رو خدا عینهو باباش حرف می‌زنه.» چیزی نگفتم ولی حرفش برایم گران تمام شد.
احساس کردم این‌طوری هم به شوهرم بی‌احترامی کرد، هم به دخترم. کلاً هم رفتارش طوری بود که انگار بچه‌ی همسایه برایش مهم‌تر از بچه‌ی من هست. در صورتی که همیشه این‌طوری بودم که بچه‌های او را مثل بچه خودم دوست داشته باشم. اما احساس می‌کنم این چند سالی که بین ما فاصله افتاده و خیلی دیر به دیر همدیگر را می‌بینیم احساس و رابط بین ما تغییر کرده و برای هم غریبه شدیم. بگذریم که موقع برگشت تا خود خانه با الینا دعوا کردم به‌خاطر رفتارش، لحن حرف زدنش و اینکه چرا با دختر همسایه دعوا کرد.
از فردای روزی که از خانه‌ی خواهرم برگشتیم دخترم چشم‌هایش را تند تند به هم می‌زند، ناخن‌هایش را می‌خورد و صداهای نامفهومی از گلویش در می‌آورد. حتی احساس کردم موقع نفس کشیدن هم صدایی از خودش در می‌آورد. نمی‌دانم چکار کنم که این تیک‌ها را کنار بگذارد.
البته این را هم بگویم که پارک هم که می‌رود وقتی دارد با یک بچه‌ای بازی می‌کند اگر نفر سومی بخواهد با آن‌ها بازی کند اول با دقت نگاهش می‌کند، چند کلمه باهاش حرف می‌زند وگاهی می‌پذیرد با هم بازی کنند و گاهی اصلاً نمی‌پذیرد و می‌گوید ما دو تا می‌خواهیم با هم بازی کنیم. انگار یک‌جوری بچه‌ها را گزینش می‌کند و با برخی اصلاً وارد رابطه نمی‌شود.
هر چه بهش می‌گویم با همه‌ی بچه‌ها بازی کن، فایده ندارد. تیک‌هایش هم هی بیشتر می‌شود. دستش را از دهانش بیرون می‌آورم، دوباره ناخودآگاه می‌برد داخل دهانش.
یک مشکل دیگر هم که با او دارم این است که به زور می‌خواهد آدم‌ها را بیاورد خانه‌مان.
یک بار که با همکلاسی و مادر همکلاسی‌اش از مدرسه برمی‌گشتیم خانه تا رسیدیم جلوی خانه‌مان، خواستیم با آن‌ها خداحافظی کنیم که الینا گیر داد بیایید خانه‌ی ما. از آن‌ها انکار و از الینا اصرار. منم خب آمادگی پذیرایی مهمان نداشتم. خانه خیلی مرتب نبود و چیزی برای پذیرایی نداشتیم، ولی انقدر دخترم اصرار کرد و جلوی آن‌ها گفت: «مامان تو دوست نداری بیان خونه‌مون؟» من هم دیدم اگر تعارف نکنم خب فکر می‌کنند من نمی‌خوام آن‌ها بیایند خانه‌مان. پس تعارف کردم و آمدند. وقتی رفتند به دخترم گفتم که منم دوست دارم مهمان بیاید خانه‌مان، مهمان حبیب خداست ولی نباید مردم را به زور بیاوری خانه. تو تعارفت را بکن، دوست داشته باشند می‌آیند دیگر.
گذشت و چند روز بعدش با یکی از دوست‌هاش و مادرش رفتیم پارک. موقع برگشتن به خانه با آن‌ها هم همین کار را کرد. مادر دوستش گفت: «نمی‌تونیم بیاییم». ولی الینا انقدر اصرار کرد که گریه‌اش افتاد و گفت: «فقط می‌خوام کاردستی‌ام رو به دوستم نشون بدم.» مادر دوستش به دخترش گفت: «خب برو زود ببین من اینجا وایمیستم بیا بریم.» الینا اصرار که شما هم بیا. اینجوری زود می‌رید لااقل یک چای بخورید و به من هم می‌گفت: «چرا نمی‌گی بیان؟ تو بگی میان.» منم البته چند بار گفته بودم. خلاصه به زور آن‌ها را آورد خانه نیم ساعتی نشستند و رفتند.
تا اینکه دیروز دوست مرا تو خیابان دیدیم و موقع خداحافظی گیر داد به او که بیا خانه‌ی ما. می‌گفت: «خاله بیا خونه‌مون، اگه نیایی دیگه دوستت ندارم.» اشک تو چشم‌هایش حلقه زد و دوستم بغلش کرد و گفت: «به خدا همسرم الان می‌رسه قراره جایی بریم یک روز دیگه قول می‌دهم حتماً بیام» ولی دخترم شروع کرد به گریه و داد زد: «اگه نیایی اصلاً دیگه باهات دوست نیستم خاله.» بنده خدا دوستم گفت که به خدا نمی‌خواهم ناراحتش کنم و گوشی‌اش زنگ خورد و همسرش گفت منتظرش است.
ما آمدیم خانه. دخترم ناراحت روی مبل خوابش برد.
خیلی از این رفتارش ناراحتم. دلم هم برایش می‌سوزد. هر چقدر هم باهاش صحبت می‌کنم که کارش اشتباه است فایده‌ای ندارد. می‌گوید: «تو نمی‌خواهی کسی بیاد خونمون.» واقعاً دیگر کم آورده‌ام و نمی‌دانم باید چکار کنم. نه به اینکه می‌گفت که من تنها باید با پسر خاله‌هایم بازی گفتم و دختر همسایه نیاید. نه به اینکه به زور می‌خواهد دوستانش را بیاورد خانه. اصلاً نمی‌دانم چه‌کار کنم که رفتارش با دیگران طبیعی و عادی شود.

سخن کارشناس
رفتارهای الینا بیشتر از آنکه صرفاً لجبازی یا «غیرطبیعی بودن» باشد، می‌تواند نشانه‌ای از حساسیت شدید نسبت به از دست دادن توجه و جایگاهش در رابطه باشد؛ مخصوصاً در موقعیتی که بعد از مدت‌ها دخترخاله‌هایش را دیده و ناگهان احساس کرده حضور یک کودک دیگر باعث شده توجه آنها از او گرفته شود. جمله‌هایی مثل «من دخترخاله‌تون هستم» و «اگر نیایی دیگه دوستت ندارم» نشان می‌دهد کودک هنوز نمی‌تواند به‌راحتی بپذیرد که دوست داشتن و رابطه، با انتخاب‌نشدن یا «نه» شنیدن از بین نمی‌رود. در واقع او برای حفظ رابطه، به جای تحمل ناکامی و احترام به انتخاب دیگران، تلاش می‌کند آنها را کنترل کند؛ یک‌بار با کنار زدن کودک سوم و بار دیگر با اصرار برای آوردن آدم‌ها به خانه. واکنش‌های اخیر مثل پلک‌زدن، ناخن جویدن و صداهای غیرارادی نیز با توجه به شروعشان پس از آن تجربه و افزایش فشار روانی، نیازمند توجه جدی‌اند و نباید با تذکر و تکرار «این کار را نکن» بیشتر شوند؛ زیرا اگر این حرکات تیک باشند، توجه مستقیم و تلاش برای متوقف‌کردنشان می‌تواند آنها را تشدید کند. بهتر است مادر فعلاً به جای اصلاح مداوم رفتار کودک، فضای عاطفی آرام‌تری ایجاد کند و به او یاد بدهد که «نه» شنیدن، به معنای دوست‌داشتنی نبودن نیست. لازم نیست الینا با همه بچه‌ها بازی کند؛ هدف این است که انتخابش محترم باشد، اما حق دیگران برای انتخاب هم محترم بماند. هنگام دعوت‌کردن نیز یک قانون ساده و ثابت کافی است: یک‌بار دعوت می‌کنیم و اگر طرف مقابل گفت «نمی‌توانم»، پاسخ ما «باشه، یک وقت دیگر» است؛ بدون اصرار، گریه یا تهدید به قطع دوستی. مادر هم نباید برای جلوگیری از ناراحتی کودک یا قضاوت دیگران تسلیم اصرار او شود، چون ناخواسته به او یاد می‌دهد که با فشار عاطفی می‌تواند تصمیم دیگران را تغییر دهد. در عین حال، بهتر است بعد از ماجرای خانه خواهر، دیگر با سرزنش و دعوای طولانی درباره رفتار گذشته او را تحت فشار نگذارند؛ بلکه در موقعیت‌های بعدی، همان لحظه و با آرامش مهارت تحمل «نه» و حفظ رابطه را تمرین کنند. با توجه به اینکه حرکات و صداهای غیرارادی جدید ایجاد شده و مادر احساس می‌کند رو به افزایش است، ارزیابی توسط روان‌شناس کودک و در صورت تأیید، بررسی پزشکی/متخصص اطفال نیز مناسب است تا مشخص شود با تیک گذرا، عادت‌های ناشی از اضطراب یا مسئله دیگری مواجهیم. هدف، «طبیعی کردن» الینا نیست؛ هدف این است که به او کمک شود هم تعلق و محبت را تجربه کند و هم یاد بگیرد هیچ رابطه‌ای با اجبار، انحصارطلبی یا کنترل دیگران حفظ نمی‌شود.

سال شصت و یکم ـ شماره 2961