قسمت 228: مشکلات کوچک دردسرهای بزرگ می‌سازند

با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کنم که وقتی برای دیگران تعریف می‌کنم با خنده و تمسخر به من می‌گویند: «واه! اینا که مشکل نیست. مردم انقدر درد دارند، بیا و ببین. تینا که چیزی نیست. تو هم از خوشی می‌نالی.» ولی همین چیزها که به ظاهر چیزی نیست اوضاع زندگی و اعصاب و روان مرا به هم ریخته. اینکه صد بار بگویی غذا بخور، صد بار بگویی دستشویی برو، صد بار بگویی تکالیفت را انجام بده، خب آدم را عصبی می‌کند. بعد از ده بار تذکر و تحمل، داد می‌زنم خوب من هم آدمم، یک ظرفیتی دارم. بالأخره صبرم تمام می‌شود. بعد متهم می‌شوم به بداخلاقی و غر زدن و داد و بیداد کردن.
دختر هشت ساله‌ی من وقتی به حمام یا دستشویی می‌رود در را نمی‌بندد. خب این به نظر مهم نمی‌آید، اما این موضوع تا وقتی خانه خودمان هستیم معضلی به نظر نمی‌آید، اما اگر مهمان داشته باشیم یا به مهمانی برویم، تبدیل می‌شود به یک دردسر بزرگ.
از آنجا که احساس می‌کند بزرگ شده و جلوی بقیه خجالت می‌کشد در دستشویی را باز بگذارد از رفتن به دستشویی امتناع می‌کند؛ تا جایی که اذیت می‌شود و یکی دوباری پیش آمده که نتوانسته ادرارش را کنترل کند.
همین دیروز که مادربزرگ و عمه‌اش خانه‌ی ما بودند، انقدر نرفت دستشویی که دیگر نتوانست تحمل کند. من از رفتار و قیافه‌اش می‌فهمم که احتیاج به دستشویی رفتن دارد ولی هر چه بهش می‌گویم قبول نمی‌کند‌. در نهایت که دید دیگر نمی‌تواند تحمل کند، با التماس از من خواست با او به دستشویی بروم، تا وقتی در را می‌بندد آنجا تنها نباشد. زمانی هم که بیرون آمد سریع دوید توی اتاق و گفت روی شلوارم آب ریخته می‌روم عوضش کنم، من می‌دانستم چی شده ولی به رویش نیاوردم.
مهمانی هم برویم همین بساط است. یک بار خاله‌اش گفت: «نسترن جان بزرگ شدی، مامانت نباید باهات بیاد دستشویی. بعد رو به من گفت مگر بلد نیست خودش را بشوید؟ گنده شده بابا نرو باهاش، تو مدرسه چیکار می‌کنه‌!»
گفتم: «من کاری انجام نمی‌دهم. خودش بلد است خودش را بشوید، فقط نمی‌خواهد تنها باشد.» ولی خاله‌‌اش شروع کرد به سرزنش من و دخترم که لوسش کردی و نمی‌گذاری مستقل شود و بچه را رها کن، انقدر لی‌لی به لالایش نگذار. برای من خیلی سخت بود شنیدن این حرف‌ها. دخترم هم اول عصبانی شد و گفت: «مامان بریم خونه‌ی خودمون، من خاله رو دوست ندارم.» بعد من هم دعوایش کردم که: «خب بزرگ‌ شو، آدم شو دهن همه رو روی من باز نکن...» طفلی ناراحت شد و تا وقتی برویم خانه کنار من کز کرد و نشست.
نمی‌دانم واقعاً مشکلی دارد یا آن‌طور که خواهرم می‌گفت من لوسش کردم. این را هم بگویم که در مدرسه هم به‌هیچ‌وجه دستشویی نمی‌رود.
از آن موقع خجالت می‌کشد جلوی دیگران من همراهش بروم دستشویی و تا جایی که بتواند تحمل می‌کند.
یک مورد دیگر هم اینکه از توی دستشویی داد می‌زند مامان تموم شد، و تا من نگویم خودت را بشور و بیا بیرون، همان‌جا می‌ماند و گریه می‌کند تا این جمله را از من بشنود‌.
اصلاً نمی‌فهمم چرا اینطوری است. صبح هم که از خواب بیدار می‌شود، به من می‌گوید مامان بیا بغلم. تا یک ربع تو بغلم نخوابد از رختخواب بلند نمی‌شود.
مهمان هم که داریم یا مهمانی هم که می‌رویم، کلاً بداخلاق می‌شود. اصلاً غذا نمی‌خورد، گاهی اصلاً هیچ چیز نمی‌خورد. خیلی وقت‌ها پیش آمده به محض اینکه از خانه‌ی مثلاً دایی‌اش یا دوستش آمدیم بیرون گفته تشنه‌ام یا گرسنه‌ام. عصبانی می‌شوم از دستش و می‌گویم صد بار صدایت کردم بیایی آبی غذایی میوه‌ای چیزی بخوری چرا نیومدی؟
حالا نخوردنش یک طرف بداخلاق شدنش یک طرف دیگر. دقیقاً شبیه پدرش است. شوهرم هم هر وقت گرسنه می‌شود بداخلاق و عصبی می‌شود. گاهی رفتارهای افسرده هم از خودش نشان می‌دهد و از هر رفتار یا حرف معمولی دیگران سوء‌برداشت می‌کند و فکر می‌کند که دیگران با او مشکلی دارند. این موضوع را بعد از سال‌ها زندگی با او فهمیدم و البته نمی‌دانم فکرم درست است یا نه.
یک شب خانه‌ی خاله‌ی همسرم شام مهمان بودیم. می‌خواستند پسرخاله‌اش را سورپرایز کنند برای تولدش. مدتی گذشت و چون همه سرگرم بودند چیزی برای خوردن نیاوردند و چون همسرم زود نهار خورده بود حسابی گرسنه بود. من از علائم رفتاری‌اش فهمیدم اوضاع دارد خراب می‌شود و رودربایستی می‌کند بگوید گرسنه است، اما متأسفانه خجالت کشیدم بروم چیزی برایش بیاورم. در نهایت سر یک موضوع کوچک، سوءتفاهم و بدبینی‌اش بالا زد و با پسرخاله‌اش دعوایش شد.
احساس می‌کنم علائمش در دخترم هم وجود دارد. اما گاهی از خوردن امتناع می‌کند، نمی‌دانم برای بازیگوشی است یا دلیل دیگری دارد. این باعث می‌شود با دوستانش یا آدم‌های دیگر بداخلاقی کند. چند باری از دهانم درآمده که یک چیزی بخور الان بداخلاق می‌شوی و متأسفانه انگار برای رفتار بدش صاحب دلیل موجه شده و تا داد می‌زند و من ناراحت می‌شوم، می‌گوید گرسنه می‌شوم عصبانی می‌شوم خودت گفتی، تقصیر من نیست.
دفعه‌ی آخر بهش گفتم می‌تونی گرسنه بمانی ولی حق بی‌ادبی و بداخلاقی نداری، اما کارگر نیفتاد و همچنان با این معضل درگیرم.
تکلیف انجام دادنش هم که از همه چیز بدتر است. نه اینکه بی‌تفاوت باشد، استرس انجام تکالیفش را دارد اما باید صد بار بگویم، وقتی هم که می‌نشیند سر دفتر و کتابش مدام حرف می‌زند یا حواسش می‌رود به یک چیزی. یعنی اگر پیوسته انجام دهد کارش ۲۰دقیقه‌ای تمام می‌شود اما انقدر کش می‌دهد که سه چهار ساعت می‌گذرد و من هی می‌گویم: «تکالیفت مانده برو انجام بده.» انقدر تکرار می‌کنم آخر می‌گوید: «چقدر غر می‌زنی مامان! چرا داد می‌زنی؟ با من خوب رفتار کن.» و من که ده بار خوب گفتم و تأثیری نداشته، از شنیدن این حرف آن‌قدر ناراحت می‌شوم و شب که می‌خواهم بخوابم تازه شروع می‌کنم به سرزنش کردن خودم که چقدر مامان بدی هستم.

سخن کارشناس

مادر در این روایت درعین حال که دارد با پیامدهای سبک تربیتی‌اش در ارتباط با کودک مواجه می‌شود و رابطه‌ی او را وارد چرخه‌ای پر از آسیب و استهلاک روانی برای خود و خانواده کرده، در همان حال خودش را در معرض نگاه‌ها و کلام سرزنش‌گرانه‌ی اطرافیان می‌بیند و حالتی از درماندگی را درون خود حس می‌کند. اما علی‌رغم آن و احساس قربانی‌گری که دارد، خود مسبب بخش قابل‌توجهی از شرایطی است که او را احاطه کرده و نسبت دادن مشکلات کودک به شباهت‌هایش به پدر یا خشم از تذکر اطرافیان، می‌تواند مکانیسمی دفاعی و فرافکنانه برای مواجه نشدن با مسئولیتی باشد که متوجه مادر است. کودک در این سبک تربیتی به‌جای حرکت تدریجی به‌سمت استقلال، به حضور، تذکر و هدایت دائمی مادر وابسته شده و اضطرابش نیز در موقعیت‌هایی که مادر در دسترس نیست، تشدید می‌شود. امتناع از دستشویی در مدرسه و مهمانی، تحمل طولانی ادرار تا مرز بی‌اختیاری و نیاز به حضور مادر برای بستن در، نشانه‌هایی هستند که نمی‌توان آن‌ها را صرفاً «لوس بودن» دانست و می‌توانند با اضطراب شدید، به‌ویژه اضطراب اجتماعی یا اضطراب مرتبط با دفع، ارتباط داشته باشند و نیازمند ارزیابی روان‌شناس کودک و در صورت تداوم، بررسی پزشکی نیز هستند. مادر باید به مسئولیت مادرانه‌ی خودش برگردد که بی‌شک احساس گناه، تذکرات مکرر، خشم و انجام مسئولیت‌های کودک و مراقبت‌های افراطی نیست! مادر باید مسئولیت سهم خود در شکل‌گیری این چرخه را بپذیرد و وارد فرآیند سبک تربیتی و ارتباطی خود با کودک شود.
کاهش تدریجی کنترل و یادآوری، واگذاری مسئولیت‌های متناسب با سن به کودک، ایجاد برنامه‌ی ثابت و قابل پیش‌بینی، تقویت رفتارهای مستقل و پرهیز از سرزنش، تحقیر و مقایسه. مادر باید به‌جای اینکه صد بار بگوید «برو»، شرایطی بسازد که کودک خودش رفتن، انجام دادن و تمام کردن کارهایش را برعهده بگیرد؛ حتی اگر در ابتدا کندتر یا ناقص‌تر عمل کند. در مورد اضطراب دستشویی نیز باید با کمک متخصص، مواجهه تدریجی و بدون فشار طراحی شود تا کودک قدم‌به‌قدم تجربه کند که می‌تواند بدون حضور دائمی مادر از عهده‌ی موقعیت برآید. هم‌زمان، مادر باید چرخه‌ی تذکر، مقاومت، عصبانیت، داد و سپس احساس گناه را متوقف کند؛ زیرا این چرخه هم مادر را فرسوده می‌کند و هم به کودک پیام می‌دهد که برای مدیریت امور خود به مادر نیاز دارد. او قرار نیست مادر بی‌نقصی باشد؛ اما لازم است از نقش «مادرِ ناظر و یادآور دائمی» خارج شود و به والدِ قاطع، آرام و حمایت‌گری تبدیل شود که به کودک کمک می‌کند مسئولیت زندگی متناسب با سنش را خودش به عهده بگیرد.

سال شصت و یکم ـ شماره 2958