واجبِ فراموش‌نشدنی

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم
قرآن کریم بارها و با تعابیر گوناگون، مؤمنان را به انجام این وظیفه دعوت کرده است. در یکی از روشن‌ترین آیات، ویژگی اصلی امت برگزیده اسلامی برابر آیه‌ی 110 سوره‌ی آل عمران چنین بیان می‌شود: «کُنتُم خَیرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنَّاسِ تَأمُرونَ بِالمَعرُوفِ وَتَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ وَتُؤمِنونَ بِاللَّهِ؛ شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اید؛ چرا که به معروف فرمان می‌دهید و از منکر بازمی‌دارید و به خدا ایمان دارید.»
این آیه نشان می‌دهد که برتری امت اسلامی تنها در شعار یا انتساب ظاهری به دین نیست، بلکه در عمل اجتماعی به مسئولیت الهی است. ایمان حقیقی، خود را در رفتار جمعی نشان می‌دهد. از این نگاه، جامعه‌ای که در آن افراد نسبت به سرنوشت اخلاقی و دینی یکدیگر بی‌تفاوت باشند، هرچند ظاهراً مذهبی باشد، از معیار «بهترین امت» فاصله گرفته است.
در آیه‌ای دیگر (104 سوره آل عمران)، قرآن کریم از گروهی از مؤمنان به‌عنوان دعوت‌کنندگان به خیر یاد می‌کند: «وَلتَکُن مِنکُم أُمَّةٌ یَدعُونَ إِلَى الخَیرِ وَیَأمُرونَ بِالمَعرُوفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ؛ و باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند، به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند.»
این آیه، علاوه بر تأکید بر اصل فریضه، به سازمان‌یافتگی و برنامه‌مندی در اجرای آن نیز اشاره دارد. یعنی این وظیفه باید هم در سطح فردی و هم در سطح نهادهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی دنبال شود.
آیه‌ی 71 سوره‌ی توبه، وجه دیگری از اهمیت این فریضه را روشن می‌کند: «المُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أَولِیاءُ بَعضٍ یَأمُرونَ بِالمَعرُوفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ…؛ مردان و زنان باایمان، ولیّ و یار یک‌دیگرند؛ به معروف فرمان می‌دهند و از منکر بازمی‌دارند…»
در این آیه، امر به معروف و نهی از منکر در کنار «عبارت اولیاء» قرار گرفته است. این هم‌نشینی بسیار معنا‌دار است؛ زیرا نشان می‌دهد رابطه‌ی ایمانی، رابطه‌ای مسئولانه و دلسوزانه است، نه رابطه‌ای منفعل و بی‌تعهد. مؤمن نسبت به سرنوشت اخلاقی و معنوی برادر و خواهر دینی خود احساس مسئولیت می‌کند.
از سوی دیگر، قرآن کریم ترک این فریضه را یکی از عوامل لعنت و فساد بنی‌اسرائیل دانسته است: «لُعِنَ الَّذینَ کَفَروا مِن بَنی إسرائیلَ… کانوا لا یَتَناهَونَ عَن مُنکَرٍ فَعَلُوهُ؛ کافران از بنی‌اسرائیل لعنت شدند… زیرا از کار زشتی که انجام می‌دادند، یکدیگر را بازنمی‌داشتند.» (آیات 78 و 79 سوره‌ی مائده)
این آیات هشدار می‌دهند که بی‌تفاوتی اجتماعی در برابر فساد، خود زمینه‌ساز سقوط اخلاقی و عذاب الهی است. در حقیقت، چه‌بسا ترک امر به معروف و نهی از منکر موجب عادی‌شدن گناه، شکستن قبح بدی‌‌‌ها و گسترش فساد در کل جامعه می‌شود.

امر به معروف و نهی از منکر در روایات اسلامی
در احادیث و روایات این فریضه با تعابیر بسیار بلند و تأثیرگذار معرفی شده است. برای نمونه از پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که: «لتأمُرُنَّ بِالمعروفِ ولَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ أو لَیُوشِکَنَّ اللهُ أن یَعمَّکُم بِعِقابٍ منه؛ باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، وگرنه نزدیک است که خداوند همگان را به عذابی از جانب خود گرفتار سازد.»
این روایت نشان می‌دهد که وظیفه‌ی مزبور تنها یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه یک پیشگیری اجتماعی در برابر نزول بلا و انحطاط عمومی است. در فرهنگ دینی، گناهِ آشکارِ بی‌پاسخ، به‌تدریج تبدیل به هنجار می‌شود، و هنجارسازی فساد، مقدمه‌ی سقوط یک جامعه است.
امیرالمؤمنین علی‌علیه‌السلام نیز در نهج‌البلاغه، با بیانی بسیار عمیق، این اصل را مایه حیات جامعه دانسته‌اند. از ایشان نقل شده است که: «وَ ما أَعمالُ البِرِّ کُلُّها و الجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ عِندَ الأمرِ بِالمَعرُوفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ إلا کَنَفثَةٍ فی بَحرٍ لُجِّیٍّ؛ همه‌ی کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، مانند قطره‌ای در برابر دریای ژرف است.»
مراد از این بیان آن است که این فریضه، اساس حفظ همه‌ی فضائل دیگر است. اگر این اصل زنده نباشد، نماز، روزه، حج و جهاد نیز در فضایی آلوده به فساد، به‌تدریج کارکرد اجتماعی خود را از دست می‌دهند. جامعه‌ای که در آن، خطاها بی‌پاسخ بمانند، فضیلت به حاشیه می‌رود.
در روایت دیگری به نقل از امام باقرعلیه‌السلام آمده است: «إنَّ الأمرَ بِالمَعرُوفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ فَریضَةٌ عَظیمَةٌ بِها تُقامُ الفَرائِضُ؛ امر به معروف و نهی از منکر، فریضه‌ای بزرگ است که به وسیله آن، دیگر واجبات برپا می‌شوند.»
این جمله‌ی کلیدی، حقیقتی بنیادین را بیان می‌کند: بسیاری از احکام دینی، برای اینکه در جامعه زنده بمانند، نیازمند نظارت اخلاقی و اجتماعی‌اند. اگر درباره دروغ، ظلم، کم‌فروشی، خیانت، ریا، فساد، و تضییع حقوق مردم هیچ حساسیتی وجود نداشته باشد، به‌تدریج سایر احکام نیز کم‌اثر می‌شوند و انجام واجبات نیز رنگ می‌بازد.

چرا اجرای امر به معروف و نهی از منکر ضروری است؟
یکی از پرسش‌های مهم این است که چرا اسلام تا این اندازه بر اجرای این فریضه تأکید دارد؟ پاسخ را می‌توان در چند محور توضیح داد

• الف) حفظ سلامت معنوی جامعه: جامعه، مانند بدن انسان، در برابر بیماری‌های اخلاقی آسیب‌پذیر است. همان‌طور که پزشک برای پیشگیری از گسترش بیماری اقدام می‌کند، در جامعه‌ی ایمانی نیز امر به معروف و نهی از منکر نقش «پزشکی اجتماعی» را دارد. اگر فساد در مراحل اولیه اصلاح نشود، به بحران تبدیل خواهد شد.
•  ب) جلوگیری از عادی‌سازی گناه: انسان‌ها نسبت به آنچه در پیرامون‌شان تکرار می‌شود، حساسیت خود را از دست می‌دهند. وقتی منکر در سطح عمومی بدون واکنش باقی بماند، قبح آن می‌شکند. در این حالت، گناه از یک رفتار استثنایی به یک رفتار معمولی تبدیل می‌شود. این عادی‌سازی، یکی از خطرناک‌ترین آسیب‌های اجتماعی است.
•  ج) حمایت از مظلوم و مقابله با ظالم: امر به معروف و نهی از منکر تنها در حوزه‌ی رفتارهای فردی نیست. این فریضه در برابر ظلم اجتماعی، فساد اداری، تبعیض، تضییع حقوق مردم و پایمال شدن عدالت نیز معنا دارد. در واقع، یکی از روشن‌ترین مصادیق منکر، تجاوز به حقوق انسان‌هاست. حمایت از مظلوم و مقابله با ظالم از مصادیق مهم امر به معروف و نهی از منکر به شمار می‌رود. بخشی از این کار از طریق وضع قوانین و بخشی هم از طریق نظارت همگانی مردم در سطح جامعه انجام می‌پذیرد.
• د) ساختن جامعه‌ی مسئولیت‌پذیر: اگر هرکس فقط به خود بیندیشد و در برابر خطای دیگران سکوت کند، جامعه دچار انفعال می‌شود. اسلام می‌خواهد مؤمن، انسانی مسئول، آگاه و دلسوز باشد؛ کسی که در برابر خیر و شر جامعه بی‌تفاوت نیست.
• هـ) پیوند میان ایمان و عمل: ایمان در اسلام، امری صرفاً درونی و ذهنی نیست. ایمان باید در رفتار اجتماعی ظاهر شود. امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهم‌ترین پل‌های اتصال باور قلبی به کنش اجتماعی است.

گسترۀ وسیع «معروف» و «منکر»
یکی از خطاهای رایج درباره‌ی مسأله‌ی امر به معروف و نهی از منکر، تقلیل آن به چند مصداق محدود است. حال آنکه در منطق اسلام، معروف و منکر مفاهیمی بسیار وسیع دارند.

معروف چیست؟
معروف از ریشه‌ی «عرف» به معنای چیزی است که شناخته شده و مورد پذیرش عقل و فطرت است. در فرهنگ قرآن، معروف شامل هر رفتار، تصمیم، سیاست و منش انسانی می‌شود که به خیر، عدالت، کرامت و صلاح جامعه کمک کند و توسط شارع مقدس نیز به ما رسیده است. از جمله:

• نماز، روزه و عبادات 
• صداقت و امانت‌داری 
• احترام به پدر و مادر
• عدالت در قضاوت و رفتار
• رعایت حقوق همسر و فرزندان 
• کمک به نیازمندان 
• وفای به عهد
• اصلاح ذات‌البین
• دفاع از حق و حقیقت
• حفظ پاکدامنی و عفت 
• مسئولیت‌پذیری اجتماعی 
• احترام به قانون عادلانه 
• علم‌آموزی و آگاهی‌بخشی 
• رعایت انصاف در رسانه و گفتار

منکر چیست؟
منکر از ریشه‌ی «نکر» به معنای چیزی است که ناپسند، ناشناخته و مورد انکار عقل و فطرت و مخالف شرع مقدس است. منکر تنها به برخی رفتارهای فردی محدود نیست، بلکه شامل هر چیز فسادآور و ضدّ انسانیت است، مانند:
دروغ، غیبت، تهمت، خیانت، ظلم، کشف حجاب، تبعیض، فساد اخلاقی، اسراف، ربا، کم‌فروشی، تحقیر دیگران، بی‌عدالتی، سوءاستفاده از قدرت، قانون‌شکنی، اشاعه فحشاء، ترویج ناامیدی و یأس و بی‌مسئولیتی نسبت به سرنوشت جامعه.

مراتب امر به معروف و نهی از منکر (انسان سه مرحله‌ای)
اسلام برای امر به معروف و نهی از منکر، شیوه‌ای حکیمانه و تدریجی در نظر گرفته است. این کار باید با علم، مهربانی، مصلحت‌سنجی و دوری از تحقیر انجام شود. هدف، اصلاح است نه انتقام؛ هدایت است نه رسوا کردن.
از مهم‌ترین مراتب این فریضه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. انکار قلبی: اولین مرحله آن است که انسان در دل، از منکر بیزار باشد و نسبت به آن بی‌تفاوت نماند.
2. تذکر زبانی: در مرحله‌ی بعد، با زبان نرم، محترمانه و خیرخواهانه، شخص خطاکار را متوجه خطا می‌کنیم.
3. اقدام عملی و اجتماعی: در مواردی که منکر جنبه‌ی عمومی دارد و با ساختارهای اجتماعی و قانونی ارتباط پیدا می‌کند، باید از ابزارهای قانونی، فرهنگی و نهادی برای اصلاح بهره گرفت.

جالب آنکه این سه مرتبه در یک حدیث شریف نبوی بیان شده و مایکل کوک که در جریان تحقیقات خود به سراغ آیین‌ها و مذاهب گوناگون رفت و متوجه شد که اسلام و مذهب شیعه کامل‌ترین و قوی‌ترین آیین در زمینه امر به معروف و نهی از منکر است با تکیه بر همین حدیث یادشده و مراتب امر به معروف و نهی از منکر، عبارت (انسان سه مرحله‌ای) را برای مسلمان واقعی در کتاب خود انتخاب کرد. کتاب مایکل کوک در کشور عزیزمان ترجمه و حتی به‌عنوان کتاب سال نیز برگزیده شد.
این نکته بسیار مهم است که امر به معروف و نهی از منکر، بدون آگاهی از شرایط و آثار، ممکن است به نتیجه معکوس بیانجامد. از همین رو، در فقه اسلامی، واجب بودن این فریضه شرایطی دارد؛ از جمله:

• احتمال تأثیر
• نبودن مفسده تهدید کننده جان و مال و آبرو
• اصرار در ترک معروف یا انجام گناه
• شناخت درست مصداق معروف و منکر

هر کدام از چهار شرط یادشده‌ که نباشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. البته باید توجه داشت که مثلاً درباره‌ی احتمال تأثیر، معمولاً این احتمال وجود دارد و حتی این احتمال منوط به همان لحظه انجام این فریضه نیست. چه بسا فردی در خلوت خود به کار خود فکر کرده و تغییر نماید.

نقش خانواده، مدرسه و رسانه
اجرای درست امر به معروف و نهی از منکر، تنها وظیفه‌ی فردی نیست. خانواده، مدرسه، دانشگاه، مسجد، رسانه و نظام آموزشی، همه نقش بنیادین دارند.

• در خانواده: کودک، نخستین الگوهای اخلاقی را در خانه می‌آموزد. اگر در خانواده راستگویی، احترام، مسئولیت‌پذیری و نماز مورد توجه باشد، معروف در جان کودک ریشه می‌گیرد. والدینی که فقط دستور می‌دهند اما خود عمل نمی‌کنند، عملاً اثر تربیتی این فریضه را تضعیف می‌کنند. در این میان نقش مادر بسیار تعیین‌کننده است.
• در مدرسه: آموزش رسمی باید علاوه بر علم، به تربیت اخلاقی نیز توجه کند. مدرسه باید فضایی باشد که در آن، دانش‌آموزان با معنای مسئولیت اجتماعی، عدالت و احترام متقابل آشنا شوند.
• در رسانه: رسانه‌ها نقش بسیار مهمی در ساختن «معروف» و «منکر» اجتماعی دارند. اگر رسانه‌ها ارزش‌ها را تحریف کنند یا زشتی‌ها را زیبا جلوه دهند، جامعه دچار وارونگی اخلاقی می‌شود. رسانه‌ی متعهد، باید در خدمت آگاهی‌بخشی، اصلاح و تقویت خیر عمومی باشد. رسانه هم که به آن اشاره می‌کنیم مقصود فقط صدا و سیما نیست بلکه شبکه نمایش خانگی و به‌ویژه فضای مجازی هم مدنظرمان هست.

نقش کلیدی زنان 
زنان به‌عنوان محور اصلی خانواده و پرورش‌دهندگان نسل‌های آینده، نقشی بی‌بدیل در «مهندسی اخلاقی» جامعه دارند. در ایران اسلامی، زن با تکیه بر الگوی زینبی، امر به معروف را نه با روش‌های خشن، بلکه با تکیه بر ابزار «تأثیرگذاری عاطفی» و «تربیت عقلانی» پیش می‌برد.

زن به‌عنوان دیده‌بان اجتماعی
زن در خانواده، نخستین مراقبِ سلامت اخلاقی همسر و فرزندان است. فضای خانه در بسیاری از موارد نخستین میدان تربیت و شکل‌گیری منش‌های اخلاقی است؛ از همین رو، حضور آگاهانه و مسئولانه زن می‌تواند از بروز لغزش‌های کوچک در مسیرهای بزرگ جلوگیری کند.

رفع یک شبهه
برخی معتقدند ما باید ابتدا به خودسازی بپردازیم و سپس به سراغ جامعه برویم و تا زمانی که عیوب متعددی از خودمان را برطرف نکنیم فرصتی برای امر به معروف و نهی از منکر فراهم نمی‌شود. جالب آن‌که این اعتقاد را به آیه مشهوری در سوره‌ی مبارکه صف هم پیوند می‌زنند که فرمود : (لِمَ تَقولونَ ما لا تَفعلون / چرا چیزی می‌گویید که خودتان به آن عمل نمی‌کنید؟)

در اینجا باید به سه نکته توجه نمود:

1. خودسازی حتماً نیاز است و البته اولویت هم دارد اما می‌تواند به موازات کارهای اجتماعی صورت پذیرد. یقیناً فردی که به تهذیب نفس دست می‌زند کلام نافذتری خواهد داشت و امر به معروف و نهی از منکر که انجام دهد اثرگذارتر خواهد بود.
2. آیۀ مورد اشاره در سوره‌ی مبارکه‌ی صف به این مفهوم نیست که تا خودتان به یک کار خوب نپرداخته‌اید یا از یک عیب دوری نکرده‌اید به دیگران هم نگویید، بلکه به این معناست که وقت گفتن به دیگران خودتان هم عامل باشید.
3. بر اساس تعالیم اسلامی و با توضیحات ارائه شده باید دانست که نهی از منکر حتی بر گناهکار هم واجب است. یعنی اگر فردی گناهی مرتکب می‌شود و نهی از منکر کند، به‌اندازه‌ی همان گناه عِقاب متوجه اوست اما اگر نهی از منکر را هم به‌عنوان واجب ترک نماید، حالا گناه ترک واجب نیز به قبلی اضافه می‌شود. این توضیح نشان می‌دهد که فرار از انجام واجب الهی امر به معروف و نهی از منکر با این توجیه که حالا اول به خود بپردازم و بعد به دیگران جایز نیست.

جمع‌بندی
امر به معروف و نهی از منکر، که شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی آن را به‌عنوان هدف اصلی و اساسی قیام امام حسین‌علیه‌السلام برشمرده‌ است، یکی از ارکان و پایه‌های کلیدی در دین مبین اسلام به شمار می‌رود. این آموزه‌ی بنیادین، نقشی حیاتی در حفظ و ارتقاء سلامت معنوی و پویایی اجتماعی جامعه ایفا می‌کند. قرآن کریم نیز در آیات متعدد، بر این فریضه تأکید ورزیده و آن را نشانه‌ای از برتری و استحقاق امت اسلامی برای هدایت، عاملی برای تحکیم پیوندهای میان مؤمنان و سپری محکم در برابر گسترش انواع فساد و تباهی معرفی کرده است. علاوه بر این، روایات متعدد در منابع اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر را به‌عنوان ستون و مبنایی برای برپایی و استواری دیگر واجبات الهی و ضامنی برای سلامت و استحکام پیکره‌ی جامعه‌ی اسلامی قلمداد می‌کنند. این فریضه، زمانی که به‌درستی فهم و درک شود، نه‌تنها محدودکننده‌ای برای آزادی‌های فردی و اجتماعی نیست، بلکه به‌عنوان تضمین‌کننده کرامت ذاتی انسان، پاسدار سلامت اخلاقی جامعه، عامل تحقق عدالت اجتماعی و موتور محرکه پویایی و رشد امت اسلامی عمل می‌کند.
دامنه‌ی شمول «معروف» (کار نیک) و «منکر» (کار زشت) در گستره‌ی وسیع آموزه‌های اسلامی، بسیار فراگیر است. این شمول از اعمال عبادی فردی و شخصی آغاز شده و تا عمیق‌ترین سطوح مسئولیت‌های اجتماعی، از روابط اخلاقی در خانواده تا بالاترین سطوح عدالت سیاسی و فرهنگی را در بر می‌گیرد. جامعه‌ای که در آن، روحیه‌ی خیرخواهی و دلسوزی جایگزین بی‌تفاوتی و انفعال گردد و آحاد جامعه نسبت به اصلاح و بهبود وضعیت یک‌دیگر احساس تعهد و مسئولیت نمایند، بدون شک جامعه‌ای پویا، سرزنده، اخلاق‌مدار و در برابر ناملایمات مقاوم و استوار خواهد بود.

سال شصت و یکم ـ شماره 2947