از امهال تا امداد

انواع سنت‌های الهی
سنت الهی به معنای قانون و برنامه‌ی خداوند متعال در قبال مخلوقات، به‌ویژه انسان‌هاست. این مجموعه قوانین جنبه‌های گوناگونی دارند:

1. سنت‌های تکوینی: قوانینی که بر جهان مادی حاکم‌اند، مانند قانون جاذبه، قانون علیت، چرخه‌ی حیات و مرگ و.... این سنت‌ها نظم و ثبات جهان مادی را تضمین می‌کنند.
2. سنت‌های تشریعی: احکام و دستورات الهی که از طریق پیامبران برای هدایت بشر نازل شده‌اند، مانند احکام عبادی، اخلاقی و حقوقی.
3. سنت‌های مربوط به پاداش و کیفر: قانون الهی در زمینه‌ی پاداش دادن به نیکوکاران و مجازات بدکاران، چه در این دنیا و چه در آخرت.
4. سنت‌های مربوط به امت‌ها و جوامع: سنت‌های الهی در مورد عاقبت امت‌هایی که پیامبران را تکذیب کردند یا قوانین الهی را زیر پا گذاشتند، مانند سنت استدراج (سقوط تدریجی) یا سنت ابتلاء (آزمایش بندگان).

تغییرناپذیری سنت الهی
آیه‌ی ۲۳ سوره‌ی فتح، یکی از روشن‌ترین آیات در باب تغییرناپذیری سنت الهی است: «لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا». این آیه در بیان علت عدم یاری رساندن خداوند به دشمنان پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله و پیروزی مؤمنان نازل شده است. خداوند در این آیه می‌فرماید که در سنت خود، یعنی روشی که در قبال مؤمنان و کافران اتخاذ می‌کند، هیچ‌گونه تغییری رخ نمی‌دهد و برابر قانون ثابت خداوند متعال همیشه حق بر باطل پیروز می‌گردد.

سنت نصر و امداد
سنت یاری و نصرت الهی، یکی از پایه‌های اساسی و برجسته‌ی تعالیم دینی است که در بطن هر نبردی، به‌ویژه در تقابل جبهه حق و باطل، جلوه‌گر می‌شود. این سنت الهی، تمایز بنیادینی میان مؤمنان و کافران ایجاد می‌کند؛ جایی که جبهه‌ی باطل، حتی اگر ظاهری فریبنده و ادعای نزدیکی به خداوند را داشته باشد، در حقیقت از معنویت و حمایت الهی تهی است. در حقیقت، با وجود تمام امکانات مادی و فناورانه که ممکن است در جبهه‌ی باطل فراهم باشد، اتکا به پشتیبانی و نصرت خداوند متعال، وزنه‌ی سنگینی را در کفه‌ی ترازوی حق‌مداران در میدان کارزار قرار می‌دهد و در نهایت، پیروزی را از آنِ آنان می‌سازد.
دوران هشت سال دفاع مقدس، گواه زنده‌ای بر این مدعاست. در آن برهه‌ی حساس، رزمندگان ما با دستان خالی اما قلبی سرشار از توکل و اعتماد به یاری خداوند و امیدی راسخ به نصرت الهی، با نیتی خالصانه، قدم به عرصه‌ی نبرد نهادند. در سوی دیگر، تمام قدرت‌ کفر در جهان، صدامِ ملعون را از هر جهت تجهیز و حمایت کرد. با این حال، به رغم تمام این تهاجم و تجهیز و پشتیبانی‌ها، حتی یک وجب از خاک مقدس این سرزمین به تصرف دشمن درنیامد. این پیروزی شکوهمند که تا به امروز نیز ادامه دارد، ثمره‌ی همین سنت الهی است؛ سنت نصرت و امداد که منبع آن را تنها خداوند قادر و حکیم می‌دانیم، همان‌گونه که در آیه‌ی شریفه ۱۲۶ سوره‌ی آل‌عمران آمده است: (وَمَا النَّصرُ إِلّا مِن عِندِ اللَّهِ العَزيزِ الحَكيمِ) «و نصرت نیست مگر از جانب خداوند عزیز حکیم.»
این درک عمیق از سنت الهی، نه‌تنها در دوران جنگ، بلکه در تمام عرصه‌های زندگی، راهگشای مؤمنان و موجب استحکام و استواری آنان در برابر سختی‌ها و دشواری‌هاست.
فراموش نکنیم که برای تحقق این سنت الهی البته یک شرط اساسی هم وجود دارد. این شرط در آیه‌ی هفتم سوره‌ی مبارکه محمدصلی‌الله‌علیه‌وآله بیان شده که خطاب به مؤمنان می‌فرماید: (إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُركُم وَيُثَبِّت أَقدامَكُم) یعنی چنانچه خدای متعال را یاری نمایید، شما را یاری می‌فرماید و گام‌هایتان را استوار می‌سازد. مقصود از یاری کردن خداوند متعال در اینجا حمایت از دین خداوند سبحان است. اگر انسان با نیت خالص برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی و نهضت ظهور به میدان جهاد قدم بگذارد، نصرت الهی شامل حال او خواهد شد و با قدم‌هایی استوار، عقب‌نشینی هم نخواهد کرد و تا شکست دادن کامل دشمن پیش خواهد رفت.

وظیفه‌ی ما بعد از نصر؟
سنت الهی نصر (امداد) را بارها تجربه کرده‌ایم. از صحرای طبس و شکست عملیات آمریکایی‌ها با مأموریت الهی شن‌ها به تعبیر امام خمینی‌ره تا مفتضح‌شدن آمریکا در نزدیکی اصفهان در جنگ تحمیلی اخیر یا اصابت دقیق پهپاد ارزان قیمت ایرانی به هواپیمای چند صد میلیون دلاری آواکس که جلوه‌ی عملی آیه‌ی (وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمى) تو نبودی که (تیر) انداختی، بلکه خدا انداخت / آیه‌ی 17 سوره‌ی انفال) بود. حال سؤال این است که وقتی این نصرت الهی پدیدار شد، در ادامه وظیفه‌ی ما چیست؟ پاسخ را قرآن کریم آن هم در سوره‌ای به نام (نصر) به وضوح بیان فرموده است.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحمٰنِ الرَّحيمِ إِذا جاءَ نَصرُ اللَّهِ وَالفَتحُ و رَأَيتَ النّاسَ يَدخُلونَ في دينِ اللَّهِ أَفواجًا فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَاستَغفِرهُ إِنَّهُ كانَ تَوّابًا
(هنگامی که یاری خدا و پیروزی فرارسد و ببینی مردم گروه گروه در دین خدا وارد می‌شوند، پروردگارت را تسبیح و حمد کن و از او آمرزش بخواه که او بسیار توبه‌پذیر است)
با این بیان روشن است که پس از نصرت الهی و کسب پیروزی نباید دچار غفلت شویم، بلکه نگاه ما و دل ما باید بیش از گذشته به خدای متعال متوجه باشد. به عبارت دیگر تسبیح، استغفار و تمسّک به معنویات پس از نصرت الهی و چشیدن طعم پیروزی باید بیشتر شود. شکر نیز دیگر وظیفه‌ی مهم به شمار می‌رود. به بیان رهبر شهید و عزیزمان در تیرماه 1392 و دیدار با مسئولان با نظام، بعد از هر نصرتی که خدای متعال به انسان می‌دهد، انسان موظف است خدای متعال را شکر و سپاس بگوید. بعد از آنکه خدای سبحان به ما در یک عرصه‌ای یک موفقیتی را ارزانی داشت، موظفیم تضرّع و توسّل و توجه خودمان را افزایش دهیم. مبادا که عده‌ای غافل شوند و تصور کنند که حالا دیگر به معنویت کاری نیست و حتی به بهانه‌ی حفظ وحدت (که البته اصل اساسی و اولویت مهم ما محسوب می‌شود) دست از واجبات و دین خود بکشند. اگر قرار است سنت الهی امداد شامل جامعه شود، این سنت شامل مؤمنان خواهد بود و ایمان در عمل جز با پرداختن به واجبات (مانند اقامه‌ی نماز، تلاش برای حفظ هرچه بیشتر وحدت و در سایه آن نظام اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر و مانند این‌ها) و دوری از گناه (مانند اسراف، رباخواری، عدم توجه به حجاب و ترک امر به معروف و نهی از منکر و مانند این‌ها) ممکن نخواهد بود.

مرور یک نمونه‌ی تاریخی از سنت معیّت در بیان رهبر شهید
در کنار سنت امداد، یک سنت دیگر هم بسیار نزدیک به آن است و آن (معیّت الهی) نام دارد. سنت امداد و نصر با معیّت الهی، نمونه‌های فراوانی از گذشته تا امروز دارد. یکی از مهم‌ترین و برجسته‌‌ترین این موارد به داستان حضرت موسی‌علیه‌السلام برمی‌گردد که در جریان رویارویی با آمریکای خبیث و صهیونیسم ناپاک، رهبر شهید و عزیزمان به بیان آن پرداختند. ایشان فرمودند: «مسئله‌ی خیلی مهمّی است اینکه انسان احساس کند که خدا با اوست، خدا در کنار اوست، خدا پشت سر اوست، خدا مراقب اوست؛ این خیلی چیز مهمّی است! چون خدا مرکز قدرت و مرکز عزّت است. وقتی خدا با یک جبهه‌ای باشد، این جبهه قطعاً و بلاشک پیروز است. حالا مثلاً ملاحظه کنید در سخت‌ترین جاها خدای متعال این معیّت (همراهی) را به رخ اولیای خودش کشانده؛ فرض بفرمایید آنجایی که حضرت موسی‌علیه‌السلام می‌گوید: «وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ»، در اول قضیه خداوند می‌فرماید: «قَالَ کَلَّا فَاذْهَبَا بِآیَاتِنَا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ؛ من با شما هستم، از چه‌کسی می‌ترسید؟» این در سوره‌ی شعرا بود؛ یا در آیه‌ی دیگر که موسی و هارون می‌گویند: «إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنَا أَوْ أَنْ یَطْغَى، نکند فرعون فلان کار را بکند»، خداوند می‌فرماید: «قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِی مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى؛ (۲) ببینید چقدر این خوب است! من با شما هستم، می‌بینم، می‌شنوم، حواسم جمع است، مواظب‌تان هستم.» در سوره‌ی مبارکه‌ی محمّدصلّی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله‌ می‌فرماید: «فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَکُمْ وَلَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ»؛ یعنی این معیّت خدای عزّوجل با مؤمنین، با پیامبران، با همراهان و اصحاب پیامبران، یک چیزی است که خدای متعال مکرّر در قرآن آن را به رخ کشیده است. آن‌وقت نتیجه این شده که پیغمبران به این وعده‌ی صادق الهی اعتماد کردند. در این آیه‌ی شریفه که «فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَکُونَ * قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ»؛ به‌ مجرّدی که دیدند سیاهی لشکر فرعون از دور پیدا شد و الان است که برسد ـ جلویشان دریا، پشت سرشان لشکر فرعون ـ دل‌ها لرزید، گفتند: «اِنّا لَمُدرَکون»؛ پدرمان درآمد. اینجا حضرت موسی‌علیه‌السلام به اعتماد همان وعده‌ی الهی می‌گوید: «کـَلّا؛ چنین نیست؛ اِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین.» یا پیغمبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در غار ثور؛ به اعتماد همین وعده‌ی الهی، می‌فرماید: «اِنَّ اللهَ مَعَنا»؛ ناراحت نباش، خدا با ماست. پس هم خدای متعال این وعده را به‌طور قطعی داده است، هم اولیای الهی مانند حضرت موسی و پیغمبر اکرم این وعده را باور و قبول کرده‌اند و به آن ترتیب اثر داده‌اند و این یک حقیقت و یکی از سنّت‌های قطعی تاریخ است.

سنت امهال
این پرسش که چرا خداوند متعال، کسانی مانند ترامپ و امثال او را که مظهر پلیدی و جنایت هستند، فوراً از میان برنمی‌دارد و به آنان فرصت ارتکاب اعمال شرورانه می‌دهد، شاید در ذهن بسیاری از افراد مطرح باشد. پاسخ این سؤال در یکی از سنن ریشه‌دار الهی نهفته است که به «امهال» شهرت دارد. امهال در لغت به معنای مهلت دادن است. خداوند سبحان در آیه‌ی ۱۷۸ سوره‌ی مبارکه آل عمران به صراحت در این باره می‌فرماید: «و کسانی که کافر شدند، گمان نکنند مهلتی که به آنان می‌دهیم برایشان نیکوست؛ همانا ما به آنان مهلت می‌دهیم تا بر گناهان‌شان بیفزایند و برایشان عذابی خوارکننده فراهم است.» (وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ)
بر اساس این آیه‌ی شریفه، این امکان برای خداوند متعال وجود داشت که برای نمونه گلوله، به‌جای آنکه صرفاً از کنار گوش ترامپِ قمارباز و پلید عبور کند، مستقیماً به مرکز سر او اصابت کرده و بدین‌سان، زمین را از لوث وجود چنین عنصر فاسدی پاک سازد. اما چه‌بسا حکمت الهی بر این تعلق گرفته که او در توهمات و غرور کاذب خود فرو رود و با ارتکاب گناهان و جنایات بیشتر در این دنیای فانی، بر عذاب شدید ابدی و اخروی خویش بیفزاید. پس این مهلت دادن الهی، لزوماً نشانه‌ی رضایت از اعمال افراد نیست، بلکه زمینه‌ای برای افزایش بار گناه‌شان و در نتیجه، تشدید عذاب‌شان در سرای دیگر است.
از سوی دیگر، این موقعیت، آزمونی برای مؤمنان نیز محسوب می‌شود. در عرصه‌ی جهاد و مبارزه با چنین نیروهای پلیدی، و همچنین در سنجش میزان صبر و استقامت در برابر سختی‌ها و ناملایمات، مؤمنان مورد آزمایش قرار می‌گیرند. هرچه آنان در این مسیر، ثبات قدم بیشتری از خود نشان دهند و بر پایه‌های ایمان خویش استوارتر بمانند، درجات معنوی آنان افزوده شده و جایگاه والاتری در پیشگاه الهی کسب خواهند کرد. بنابراین، آنچه در ظاهر ممکن است به‌عنوان فرصتی برای جنایت به نظر برسد، در باطن، صحنه‌ای است برای تجلی عدالت الهی، عذاب سخت‌تر کافران و آزمونی برای رشد و تعالی انسان‌های مؤمن.
باید توجه داشت که سنت امهال تنها محدود به زمان حال نبوده و همواره جلوه‌های گوناگونی از آن را در طول تاریخ هم شاهد بوده‌ایم. یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این سنت الهی، پس از مصیبت جانگداز عاشورا در کربلای معلی نمایان شد. آن هنگام که یزید پلید، با ناجوانمردی تمام، نور هدایت و امامت، حضرت امام حسین‌علیه‌السلام را به شهادت رساند، خاندان پاک ایشان، از جمله حضرت زینب کبری‌سلام‌الله‌علیها، به همراه دیگر اسرای حسینی، به‌سوی شام، پایتخت حکومت اموی، برده شدند. یزید ملعون، در اوج غرور و نخوت، در آن مجلس اندوهبار، رو به حضرت زینب، عقیله بنی‌هاشم، آن مظهر بصیرت و شکوه‌ی مقاومت، چنین گفت: «آیا ندیدی که چگونه خداوند یاری‌گر ما بود و انتقام ما را از دشمن ستاند؟» آن بانوی مقاوم و بصیر، با صلابتی مثال‌زدنی و زبانی فصیح، پاسخی کوبنده و در عین حال مستند به آیات الهی به او داد که به سنت امهال هم اشاره داشت. حضرت زینب‌سلام‌الله‌علیها فرمود: «ای یزید! من جز خواری و پستی در تو نمی‌بینم و تو را شایسته‌ی هرگونه سرزنش و حقارت می‌دانم. هر آنچه از دستت برمی‌آید و هر جنایتی که می‌خواهی انجام بده، اما به یاد داشته باش که هرگز نخواهی توانست نور هدایت الهی را که در مکتب عاشورا تجلی یافت، خاموش کنی.» این سخنان، نمایان‌گر درک عمیق حضرت زینب‌سلام‌الله‌علیها از سنت امهال الهی بود؛ سنتی که در آن، ظالمان با وجود ارتکاب جنایات هولناک، مهلت می‌یابند تا گناهان‌شان افزون گردد و عذاب اخروی‌شان سخت‌تر شود، در حالی که مؤمنان در کوران این مصائب، به آزمون صبر و استقامت درمی‌آیند و درجات‌شان ارتقا می‌یابد. این سنت البته یادآور آن است که پیروزی نهایی از آنِ حق است، هرچند که در مقطعی، باطل در ظاهر به کامرانی برسد.

مرور یک نمونه‌ی تاریخی از سنت امهال
سنت امهال همیشه به عذاب مرتبط نیست و چه‌بسا این سنت فرصتی فراهم می‌کند تا انسان گناهکار توبه کرده و به‌سوی خدای متعال بازگردد. در اینجا یک نمونه‌ی تاریخی از سنت امهال را که هر دو وجه فرصت فراهم شدن برای توبه و مهلت برای سنگین‌ترشدن عذاب الهی را در برمی‌گیرد مرور می‌کنیم.
قوم عاد، مردمی نیرومند و سازنده بودند که در سرزمینی حاصل‌خیز سکونت داشتند. وقتی حضرت هودعلیه‌السلام آن‌ها را به پرستش خداوند یگانه و ترک بت‌ها فراخواند، آنان با غرور و تکبر پاسخ دادند: (ای هود! تو دلیل روشنی (که مورد پسند ما باشد) برای ما نیاورده‌ای و ما به‌خاطر گفتار تو، خدایان خود را رها نمی‌کنیم و به تو ایمان نمی‌آوریم / قالوا یا هوُدُ ما جِئتَنا بِبَیِّنَةٍ وَ ما نَحنُ بِتارِکی آلِهَتِنا عَن قَولِک)، سوره‌ی هود، آیه‌ی 53
خداوند متعال، با وجود گناهان و طغیان‌گری آن‌ها، بلافاصله آن‌ها را مجازات نکرد، بلکه به آن‌ها فرصت و مهلت داد تا شاید به خود آیند و از گمراهی دست بردارند. این هم یک وجه سنت امهال است. البته آن‌ها از این فرصت و مهلت استفاده نکردند، دست از طغیان‌گری برنداشتند و به عذاب الهی هم مبتلا شدند. 

جمع‌بندی:
در هر نبرد و درگیری، همان‌طور که اشاره شد، سنت‌های الهی به‌طور پیوسته جاری هستند و این سنت‌ها تنها منحصر به یک جبهه‌ی خاص نیستند، بلکه هم جبهه‌ی حق و هم جبهه‌ی باطل، هر دو مشمول این قوانین خداوند سبحان می‌گردند. اگر جبهه‌ی حق، که در مسیر رضایت الهی گام برمی‌دارد، به وظایف خود به نحو احسن عمل کند و شکر نعمت‌های بی‌شمار خداوند را هم به زبان و هم در عرصه‌ی عمل به‌درستی به جای آورد، آن‌گاه سنت امداد و نصرت الهی شامل این جبهه خواهد شد و خداوند متعال، یار و یاور آنان خواهد بود.
در سوی دیگر، جبهه‌ی باطل، هرچند که ممکن است در نگاه ظاهربینانه‌ی برخی افراد و بر اساس محاسبات صرفاً دنیوی، از آزادی عمل و اختیار برای ارتکاب جنایات و ظلم برخوردار باشد، اما در بسیاری از موارد، همین مهلت دادن خداوند به آنان، خود بخشی از آماده‌سازی آنان برای ابتلاء به عذاب سخت الهی بر اساس سنت امهال است. این مهلت، نه نشانه‌ای از رضایت الهی، بلکه در بسیاری از مواقع، فرصتی است برای اینکه جبهه‌ی باطل و اعضای آن، با انباشت بیشتر گناهان و تجاوزات، خود را برای عذابی سخت‌تر و دردناک‌تر در سرای آخرت آماده سازند. در نهایت این مهلت الهی، حکمت عمیقی دارد که در نهایت به نفع جبهه‌ی حق تمام خواهد شد، مؤمنان را با آزمونی که پشت سر می‌گذارند به درجات بالاتر می‌رساند و جز عذاب دردناک برای کفار و ستمکاران حاصلی نخواهد داشت.