سراب آتش‌بس

سلطان نقض عهدهای جهانی
اگر بخواهیم نخستین حلقه از زنجیره‌ی عهدشکنی آمریکا را پیدا کنیم، باید به قراردادهایی نگاه کنیم که این کشور در طول حیات کودتایش به امضاء رسانده است. تاریخ آمریکا مملو از توافق‌نامه‌هایی است که واشنگتن به‌محض آنکه به نفعش نبوده، آن‌ها را پاره کرده است.
در سال 1868 آمریکا به رئیس قبیله‌ی سرخت‌پوست سیوکس قول داد: «کوهستان سیاه برای همیشه مال شماست.» چند سال بعد، در آن کوهستان طلا پیدا شد. ارتش آمریکا معاهده را پاره کرد و سرخ‌پوستان را از سرزمین‌شان بیرون راند. در معادله‌ی آمریکا با ساکنان اصلی این سرزمین نزدیک به ۳۷۰ معاهده با قبایل بومی، بسته شده که تقریباً هیچ‌کدام از آن‌ها اجرا نشد.
این پایان ماجرا نیست ویلسون، رئیس‌جمهور آمریکا در سال 1919 طرح جامعه‌ی ملل، که پایه‌ی اولیه‌ی سازمان ملل بود را به جهان داد و این قول را هم ضمیمه کرد که آمریکا آن را حمایت می‌کند. اما سنای آمریکا گفت «نه» و آمریکا هرگز به آن نپیوست. جامعه‌ی ملل بدون آمریکا فروپاشید و ۲۰ سال بعد، جنگ جهانی دوم شعله کشید.
سال 1984 نیکاراگوئه از آمریکا به دیوان لاهه شکایت کرد موضوع شکایت این بود: «شما در بنادر ما مین گذاشته‌اید.» در پاسخ به این شکوائیه دیوان رأی به محکومیت آمریکا داد. اما آمریکا گفت «صلاحیت دیوان را قبول نداریم»، یانکی‌ها از دادگاه خارج شدند و با وتوی خود، مانع اجرای رأی شدند.
آمریکایی‌ها دست از سر آمریکایی لاتین برنداشتند سال ۱۹۶۲، آمریکا کوبا را محاصره کرد. هر سال البته مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۶۵ رأی (۹۵ درصد جهان) خواهان پایان محاصره می‌شود. اما آمریکا بی‌اعتناست. خسارت این تحریم در یک سال، ۷۵ میلیارد دلار بوده است.
برای بدعهدی ایالات متحده نمی‌شود پایانی متصور شد، آمریکا زندان گوانتانامو را در سال 2001 تأسیس کرد، هزاران نفر را بدون محاکمه زندانی کرد و روش‌های شکنجه به کار برد. صلیب سرخ طبق بازدید از این زندان مخوف شکنجه‌های صورت گرفته در آن را ذیل شکنجه سیستماتیک نام‌گذاری کرد، سازمان ملل هم خواستار تعطیلی زندان شد اما با زورگویی آمریکا زندان هنوز باز است و شکنجه برقرار!
در ادامه‌ی نقض آشکار تعهدات، آمریکا خود امضاکننده‌ی پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای است، اما بمب‌های اتمی خود را در خاک چند کشور اروپایی مستقر کرده و به خلبانان آن‌ها آموزش پرتاب می‌دهد.
آمریکا از پیمان منع موشک‌های ضدبالستیک، پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد، توافق اقلیمی پاریس، شورای حقوق بشر و سازمان جهانی بهداشت خارج شد به عبارت بهتر هر جا تعهدی به نفعش نبود، پاره کرد.
حالا همه‌ی دنیا می‌دانند قول آمریکایی ارزشی ندارد. فرقی نمی‌کند دموکرات باشد یا جمهوری‌خواه؛ عهدشکنی، جریان ساختاری سیاست خارجی آمریکاست. همان‌طور که رهبر کبیر انقلاب اسلامی فرمودند: «از آمریکا جز ضرر و زیان ندیدیم.»

بیش از چهاردهه نقض عهد
بیش از چهاردهه رابطه ایران و آمریکا، روایت‌های متفاوتی دارد. اما یک چیز در همه این روایت‌ها مشترک است: هر بار که ایران پای میز مذاکره نشسته، حرف تازه‌ای برای شنیدن نداشته است. از همان سال‌های اولیه‌ی انقلاب تا امروز، آنچه از واشنگتن به تهران رسیده، وعده‌هایی بوده که یا فراموش شده‌اند یا با بهانه‌های تازه زیر پا گذاشته شده‌اند. حالا در تازه‌ترین تحول، آمریکا از آتش‌بسی یک‌طرفه سخن می‌گوید. اما تجربه نشان داده که این حرف‌ها هم شنیده شده است. نگاهی به همه‌ی نقض عهدهای آمریکا در قبال ایران، پازل اهداف او در قبال ملت ایران را فاش می‌کند.

قرارداد الجزایر، 1360؛ اولین فریب بزرگ
سال ۱۹۸۱، آمریکا و ایران بعد از ۴۴۴ روز تنش بر سر گروگان‌های سفارت، بالأخره پای میز مذاکره نشستند. با میانجی‌گری دولت الجزایر، قراردادی امضا شد که در آن آمریکا متعهد می‌شد: تحریم‌های اقتصادی را بردارد، اموال بلوکه‌شده ایران را آزاد کند، و در امور داخلی ایران دخالت نکند. ایران هم در مقابل، گروگان‌های سفارت را آزاد کرد.
اما قصه به همین خوشی تمام نشد. به محض اینکه آخرین گروگان سوار هواپیما شد، آمریکا زیر قولش زد. تحریم‌ها نه‌تنها برداشته نشد که گسترش هم پیدا کرد. اموال ایران تا سال ۲۰۱۶ یعنی ۳۵ سال بلوکه ماند. و بدتر از همه وقتی صدام به ایران حمله کرد، آمریکا نه‌تنها بی‌طرف نماند، که با ارائه‌ی اطلاعات ماهواره‌ای، تسلیحات شیمیایی و حتی هماهنگی حملات هوایی، در کنار رژیم بعث ایستاد.
امام خمینی‌ره بعد از این ماجرا جمله‌ی معروف را گفت: «اعتماد به آمریکا حرام است.» جمله‌ای که بعد از چهل سال، هنوز هم برای ملت ایران یک اصل راهبردی است.

قطعنامه‌ی ۵۹۸ و عملیات آخوندک‌سان، 1367؛ آتش‌بس در خون
سال 1367، بعد از هشت سال جنگ تحمیلی، ایران قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را برای پایان جنگ پذیرفت. همه دنیا نفس راحتی کشیدند که بالأخره این جنگ خونین تمام می‌شود. اما آمریکا نقشه‌ی دیگری داشت.
یک هفته پیش از اعلام رسمی آتش‌بس، ارتش آمریکا عملیاتی به نام «آخوندک‌» (Praying Mantis) را اجرا کرد. هدف از این عملیات ضربه زدن به توان نظامی ایران درست در لحظاتی که ایران خود را برای صلح آماده می‌کرد بود، در این عملیات، آمریکا دو سکوی نفتی ایران را منهدم کرد، ناوچه‌های «سهند» و «جوشن» را غرق کرد، و ۵۶ نیروی دریایی ایران را به شهادت رساند.
این یعنی آمریکا درست در آستانه‌ی صلح، جنگی تازه به راه انداخت. برای واشنگتن، آتش‌بس یک تنفس تاکتیکی بود، نه پایان درگیری.

پرواز ۶۵۵؛ وقتی عبارت اشتباه شد دروغ از آب درآمد
چند ماه بعد از عملیات آخوندک‌، در سال 1367، ناو جنگی آمریکایی «یواس‌اس وینسنس» در آب‌های خلیج فارس، هواپیمای مسافربری ایران‌ایر (پرواز ۶۵۵) را هدف دو موشک قرار داد. ۲۹۰ مسافر، شامل ۶۶ کودک، زن و مرد، در آسمان خلیج فارس سوختند.
بهانه‌ی آمریکا این بود که دچار اشتباه شده‌اند آن‌ها گفتند ما فکر کردیم، هواپیمای مسافربری جنگنده اف ـ ۱۴ تامکت است... اما بعداً مشخص شد که فرمانده ناو ویل راجرز در خاطراتش نوشته: «ما هشت بار به هواپیما اخطار دادیم و پاسخی دریافت نکردیم.» از طرفی، خلبان هواپیمای مسافربری ضبط صدا را روشن کرده بود و هیچ اخطاری در آن شنیده نمی‌شود. دروغ بزرگ آمریکا لو رفت.
اما مهم‌تر از خود جنایت، نحوه‌ی برخورد آمریکا بود. جرج بوش پدر، معاون وقت رئیس‌جمهور، در دفاع از این جنایت گفت: «من هرگز برای آمریکا عذرخواهی نخواهم کرد، فارغ از این که حقیقت چیست.» این جمله به نماد بی‌باکی اخلاقی و وحشی‌صفتی آمریکا تبدیل شد.
آمریکا نهایتاً ۶۱ میلیون دلار غرامت پرداخت؛ یعنی به ازای هر مسافر کمتر از ۲۱۳ هزار دلار، آن هم به شرطی که ایران از پیگیری حقوقی صرف‌نظر کند. این پول هم تا سال ۲۰۱۵ به‌دلیل تحریم‌ها مسدود ماند.

برجام، ۲۰۱۵-۲۰۱۸؛ قبرستان اعتماد دیپلماتیک
بعد از ۱۲ سال مذاکره فشرده، ایران و ۱+۵ (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، انگلیس و آلمان) در سال ۲۰۱۵، ظاهراً آن‌ها به توافق هسته‌ای با عنوان برجام رسیدند. شورای امنیت سازمان ملل با قطعنامه ۲۲۳۱ آن را تصویب کرد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ۱۵ بار متوالی تأیید کرد که ایران به همه تعهداتش عمل کرده است.
اما سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ پای دوربین‌ها آمد، یک نسخه از برجام را از جیبش درآورد، جلوی دوربین پاره کرد و گفت: «این بدترین توافق تاریخ است.» تحریم‌های فلج‌کننده علیه ایران بازگشت.
اروپایی‌ها که خودشان را ضامن توافق معرفی کرده بودند، گفتند سازوکار مالی ویژه راه می‌اندازیم تا تحریم‌های آمریکا را دور بزنیم. اما این مسئله هیچ‌وقت عملی نشد و  وعده‌ی توخالی دیگری روی همه‌ی وعده‌ها آمد.
مهم‌ترین درس برجام برای ایرانی‌ها این بود: حتی یک توافق چندجانبه با قطعنامه شورای امنیت، نمی‌تواند جلوی عهدشکنی آمریکا را بگیرد. چون آمریکا خودش یکی از اعضای دائم شورای امنیت است و می‌تواند هر قطعنامه‌ای را نادیده بگیرد.

ترور سردار سلیمانی، ۲۰۲۰؛ وقتی مذاکره و ترور هم‌زمان می‌شود
دسامبر ۲۰۱۹، مقامات آمریکایی و عراقی مشغول مذاکره برای کاهش تنش در عراق بودند. عراق تضمین داده بود که از خاکش علیه آمریکا استفاده نمی‌شود. فضا به‌سمت آرامش پیش می‌رفت.
اما ۳ ژانویه ۲۰۲۰ و درست در دی‌ماه 1397 پهپاد آمریکایی در فرودگاه بغداد، خودروی حامل سردار قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس را هدف قرار داد. سرداری که نماد مقاومت در برابر آمریکا در منطقه بود، ترور شد.
آمریکا چه بهانه‌ای آورد؟ گفت: «سلیمانی در حال طراحی حملات قریب‌الوقوع علیه نیروهای آمریکایی بود.» اما هرگز سندی ارائه نکرد. بسیاری از تحلیل‌گران این بهانه را پوچ خواندند.
این ترور، چند چیز را هم‌زمان نقض کرد؛ حاکمیت ملی عراق، قوانین بین‌المللی و هر گونه حسن نیتی که در مذاکرات وجود داشت. پیام آمریکا روشن بود حتی اگر با ما مذاکره کنید و آتش‌بس هم برقرار باشد، اگر احساس کنیم می‌توانیم ضربه بزنیم، می‌زنیم.
ایران اما پاسخ داد. چند روز بعد، موشک‌های سپاه پاسداران، پایگاه هوایی عین‌الاسد در عراق ـ که محل استقرار نیروهای آمریکایی بود را هدف قرار داد. بیش از ۱۰۰ سرباز آمریکایی مجروح شدند. برای اولین بار، آمریکا مستقیماً توسط ایران در خاک عراق هدف قرار گرفته بود. پیام ایران بسیار روشن بود؛ وقت صبر استراتژیک تمام شده است!

سریال دنباله‌دار نقض عهد در حین جنگ
در روزهای آخر اسفند ۱۴۰۴، جنگی تمام‌عیار میان ایران و آمریکا درگرفت. جنگی که تنگه هرمز را بست، قیمت نفت را به بشکه‌ای نزدیک و بالای 100 دلار رساند و جهان را در بزرگ‌ترین بحران انرژی تاریخ فروبرد. پس از هفت هفته درگیری، با میانجی‌گری پاکستان، آتش‌بسی دو هفته‌ای در ۸ آوریل ۲۰۲۶ (۱۹ فروردین ۱۴۰۵) اعلام شد.
اما این آتش‌بس، مانند تمام نمونه‌های قبلی، از همان روزهای اول با نقض عهد همراه بود. این‌بار هم الگوی تکراری «قول بده، پشت‌پا بزن» آمریکا تکرار شد.

نقض دوم؛ توقیف کشتی توسکا در روزهای آتش‌بس
در روزهای پایانی فروردین ۱۴۰۵، در حالی که آتش‌بس برقرار بود و مذاکرات برای دور دوم در جریان، نیروی دریایی آمریکا به کشتی تجاری ایرانی در اقیانوس هند یورش برد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌داد که تکاوران آمریکایی با هلیکوپتر بر روی کشتی فرود آمده و آن را توقیف کرده‌اند. بهانه آمریکا این بود که این کشتی در حال نقض تحریم‌ها بود. اما ایران این اقدام را دزدی دریایی دولتی خواند و اعلام کرد که تا رفع کامل محاصره و آزادی کشتی، هیچ مذاکره‌ای در کار نیست.

نقض سوم؛ تهدید به بمباران در سایه‌ی آتش‌بس
ترامپ در ۲۱ آوریل (۱ اردیبهشت) در پیام‌رسان شخصی خود «تروث سوشال» نوشت: «ایران بارها و بارها آتش‌بس را نقض کرده است». اما او هیچ مدرکی درباره‌ی این ادعا ارائه نکرد. در مقابل، رسانه‌های مستقل گزارش دادند که این آمریکاست که با محاصره‌ی دریایی و توقیف کشتی‌ها، آتش‌بس را نقض کرده است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مسئول ارشد مذاکره‌کننده، در واکنش به این اظهارات در شبکه‌ی اجتماعی ایکس نوشت: «آمریکا می‌خواهد میز مذاکره را به میز تسلیم تبدیل کند. ما زیر تهدید مذاکره نمی‌کنیم.»

ضرب‌الاجل و تمدید اجباری
آتش‌بس دو هفته‌ای قرار بود در شب ۲۲ آوریل (۲ اردیبهشت) به پایان برسد. ترامپ ابتدا گفت: «تمدید نمی‌کنم.» اما ساعاتی قبل از انقضا، ناگهان اعلام کرد که آتش‌بس را «تا زمانی که پیشنهاد ایران ارائه شود» تمدید می‌کند. اما هم‌زمان تأکید کرد که محاصره‌ی دریایی ادامه خواهد داشت، رسانه‌های آمریکایی فاش کردند که ترامپ در جلسه‌ی اضطراری کاخ سفید گفته است: «من سه تا پنج روز دیگر به آن‌ها فرصت می‌دهم تا پیشنهاد منسجمی بدهند. این تمدید نامحدود نیست.»

واکنش ایران؛ نه به مذاکره زیر سایه‌ی تهدید
ایران اما تصمیم دیگری گرفت. تیم مذاکره‌کننده اعلام کرد که تا زمانی که محاصره‌ی دریایی برداشته نشود و کشتی توقیف شده آزاد نگردد، به اسلام‌آباد سفر نخواهد کرد. وزارت خارجه‌ی ایران در بیانیه‌ای اعلام کرد: «آمریکا با یک دست آتش‌بس اعلام می‌کند و با دست دیگر کشتی‌های ما را می‌دزدد. این همان الگوی خبیثی است که ۴۵ سال است تکرار می‌شود. ما دیگر فریب نمی‌خوریم.»
داستان آتش‌بس ۲۰۲۶ یا همان جنگ رمضان هنوز تمام نشده است. تمدید موقت، فقط نفس‌گیری کوتاه است. اما یک چیز دیگر هم در این مدت روشن شد: ملت ایران و مسئولانش، برخلاف سال‌های دور، دیگر به وعده‌های آمریکا امید نمی‌بندند. این‌بار، حتی در لحظات اعلام آتش‌بس، کسی در تهران ذوق‌زده نشد.

راهکارهای پیشگیری از فریب‌پذیری در برابر آمریکا
بیش از چهار دهه عهدشکنی آشکار آمریکا از قرارداد الجزایر و برجام تا توقیف کشتی توسکا در جریان آتش‌بس ۱۴۰۵ این پرسش اساسی را پیش می‌کشد که چگونه می‌توان از تکرار فریب‌پذیری جلوگیری کرد؟ پاسخ در دو سند زنده و راهبردی نهفته است: «بیانیه گام دوم انقلاب» و سیره‌ی عملی شهید آیت‌الله رئیسی که الگویی عینی برای عبور از تله‌ی اعتماد به دشمن ارائه می‌دهند، این دو الگو در کنار یکدیگر بخش عمده‌ای از مسیر آینده فراروی ایران را روشن می‌کند.

بازخوانی بیانیه گام دوم؛ خودباوری، سد محکم در برابر فریب
بیانیه‌ی گام دوم که رهبر معظم انقلاب در بهمن‌ماه ۱۳۹۷ صادر فرمودند، یک منشور پیشگیرانه برای مواجهه با شیطان بزرگ است. دو محور اصلی این بیانیه، پادزهر اصلی بدعهدی آمریکا را تشکیل می‌دهد.
نخست، اتکا به قدرت نرم‌افزاری و تولید علم است. تجربه‌ی برجام نشان داد که گره زدن اقتصاد کشور به نتیجه‌ی مذاکره، بزرگ‌ترین خطای راهبردی است. تا زمانی که نیاز به اجازه‌ی بیگانه برای پیشرفت وجود داشته باشد، دشمن از همان نقطه فشار می‌آورد. راهکار نجات، حرکت جهادی در عرصه‌ی علم و فناوری و تحقق اقتصاد مقاومتی است.
دوم، پرهیز از توهم دشمن‌شکنی با مماشات. بیانیه‌ی گام دوم تأکید می‌کند که زندگی شرافتمندانه‌ی ملت ایران نه از راه التماس برای مذاکره، که با فعالیت جهادی و امید واقعی محقق می‌شود. درسی که از قرارداد الجزایر و برجام گرفتیم این است که هر توافقی که بر پایه‌ی اعتماد به قول آمریکا باشد، محکوم به شکست است.

سیره شهید رئیسی؛ صراحت، عزت و نفی مذاکره‌ی مستقیم
دولت سیزدهم به ریاست شهید آیت‌الله رئیسی، این بیانیه را در عمل به یک الگوی اجرایی موفق تبدیل کرد. قائد شهید معظم انقلاب در مراسم اولین سالگرد شهادت این خادم ملت، سه ویژگی کلیدی ایشان را به‌عنوان پادزهر عهدشکنی آمریکا برشمردند:
«نه» صریح به مذاکره مستقیم: شهید رئیسی در اولین مصاحبه مطبوعاتی خود آشکارا اعلام کرد «خیر» با آمریکا مذاکره نمی‌کند. این «نه» گفتن صریح، از این جهت هوشمندانه بود که برخلاف دولت قبل، اجازه نداد دشمن القا کند که ایران زیر سایه‌ی تهدید و تطمیع به پای میز مذاکره کشیده شده است.
 اکتفا به مذاکره‌ی غیرمستقیم: دولت شهید رئیسی هرگز تخم‌مرغ‌ها را در سبد مذاکره‌ی مستقیم نگذاشت. ایشان مذاکرات غیرمستقیم برای رفع تحریم را بدون اعتماد و با چشم باز پیش بردند. اصل مذاکره در ذات خودش نه ممنوع است نه مقدس؛ آنچه ممنوع است اعتماد و فریب‌خوردن است.
 پنهان کردن نیاز به توافق: مهم‌ترین درس دولت سیزدهم این بود که تا وقتی دشمن ببیند مذاکره تنها راه گشایش است، حرف خود را تحمیل می‌کند. شهید رئیسی مذاکره را در سایه قدرت داخلی و بدون نشان دادن نیاز پیش برد.

یک تجربه برای آینده
تجربه‌ی آتش‌بس ۱۴۰۵ بار دیگر ثابت کرد که الگوی قول بده، پشت‌پا بزن آمریکا تغییر نکرده است. راه نجات، نه در انتظار برای تغییر رفتار آمریکا که غیرممکن است، بلکه در تغییر وضعیت خود بر اساس این چهار اصل است:

1. نفی اعتماد مطلق: هیچ توافقی مبتنی بر قول آمریکا بدون تضمین‌های سخت قابل قبول نیست.
2. عزت در مذاکره غیرمستقیم: مذاکره‌ی مستقیم نه فایده‌ای دارد و نه عزتی، بلکه ابزار تبلیغاتی به دشمن می‌دهد.
3. شرط رفع اقدام خصمانه: تا محاصره و تحریم وجود دارد، مذاکره مشروعیت بخشیدن به زورگویی است.
4. قدرت‌سازی از درون: هرچه نیاز به اجازه‌ی بیگانه کمتر شود، فریب‌پذیری هم کاهش می‌یابد.

این نکته را نباید فراموش کرد که حتماً توافق نکردن بهتر از توافق بد است؛ این جمله، خلاصه‌ی تمام درسی است که 48 سال عهدشکنی آمریکا و ۳۰ ماه مدیریت میدانی شهید رئیسی به ما هدیه داده است، مدیریتی که باید مدنظر سیاستمداران این برهه مهم و تاریخ‌ساز قرار بگیرد.

 فهرست منابع
ایران و آمریکا: یک تاریخ پرتنش نوشته‌ی سیدحسین موسویان
کتاب قرارداد الجزایر نوشته‌ی دکتر ابراهیم متقی
کتاب شکارچیان انسان: آمریکا و جنایت فراملی نوشته مایکل هاس و استیون سولارز
کتاب مرکز طوفان: یواس‌اس وینسنس و پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر نویسنده استورم سنتر
مطالب مندرج در خبرگزاری‌ها و...