گفتگو با «طاهره مشایخ»؛ یکی از نویسندگان مجموعه روایت «مثلی»
رها حسینی
از ایده شکلگیری کتاب «مِثلی» و نحوهی دعوت از شما برای نوشتن روایتتان بگویید. چه ضرورتی برای ثبت این روایتها احساس شد؟
ایدهی شکلگیری کتاب «مِثلی» از سوی آقای پیرهادی، که خودشان نیز یکی از نویسندگان این مجموعه هستند، مطرح شده بود. ایشان در شناسنامهی کتاب هم بهعنوان کسی که این اثر به کوشش او گردآوری شده، معرفی شدهاند. پس از آن آقای محمدرضا شهبازی، مدیر نشر تازهتأسیس حافظه تاریخی، با من تماس گرفتند و پیشنهاد دادند که در این مجموعه حضور داشته باشم و روایت خودم را بنویسم.
از نهم اسفند، یعنی از زمان شهادت رهبر شهید، احساس عجیبی در من وجود داشت؛ ترکیبی از خشم، اندوه و حس انتقام. مدام با خودم فکر میکردم ما چه کاری میتوانیم انجام بدهیم؟ چرا باید رهبرمان را به شهادت برسانند و ما نتوانیم واکنشی داشته باشیم؟ این افکار بهویژه هنگام پیادهروی ذهنم را درگیر میکرد.
یک روز که در مسیر کتابخانه پیاده میرفتم، این احساسات به کلمات تبدیل شدند. گوشیام را بیرون آوردم و همانجا حدود یک یا دو پاراگراف را بهصورت صوتی ضبط کردم. وقتی به خانه رسیدم، آنها را پیاده کردم و در واقع روایت من از همان چند پاراگراف آغاز شد؛ نوشتهای که کاملاً خودجوش و برخاسته از احساس درونیام بود.
به نظرم چنین لحظههایی باید ثبت شوند. مگر چند بار در تاریخ جهان، رهبری با این ویژگیها ظهور میکند و چنین شهادتی رقم میخورد؟ این تجربهها نباید صرفاً در حافظهی نسل ما باقی بمانند؛ باید برای آیندگان مکتوب شوند تا بدانند چه اتفاقی افتاده و مردم در آن روزها چه احساسی داشتهاند.
عنوان «مِثلی» چه مفهومی دارد و به نظر شما چه نسبتی با محتوای کتاب و روایتهای گردآوریشده در آن برقرار میکند؟
عنوان کتاب برگرفته از عبارت «مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَه» است؛ عبارتی که از امام حسینعلیهالسلام در پاسخ به درخواست بیعت با یزید نقل شده است. حضرت سیدالشهدا با این جمله بر موضع خود در برابر بیعت با حاکمی چون یزید تأکید کردند. رهبر شهید ما نیز در آخرین سخنرانی خود، در شرایطی که آمریکاییها خواهان مذاکره و دیدار با ایشان بودند، به همین مضمون اشاره کردند. از نظر من، میان این دو موضع و بهویژه میان نوع شهادت این دو شخصیت، شباهتهای قابلتوجهی وجود دارد.
من در روایت خودم، لحظهی شهادت رهبر شهید را با توجه به کیفیت و شرایط وقوع آن، بسیار شبیه به شهادت سیدالشهداعلیهالسلام میدانم. ایشان در کنار خانوادهی خود بودند و در عین حال، هیچگاه حاضر به پذیرش سازش و مذاکرهای که به معنای عقبنشینی از مواضعشان باشد، نشدند. روحیهی مبارزهجویی و ایستادگی در برابر دشمن، از ویژگیهای برجستهی ایشان بود. به همین دلیل، عنوان «مِثلی» برای این مجموعه، یادآور همان ایستادگی و تسلیمناپذیری است.
هنگام نوشتن روایت خود، چه بخشهایی از تجربهی آن روزها برایتان پررنگتر بود و چرا تصمیم گرفتید آن لحظات را ثبت کنید؟
یکی از پررنگترین بخشهای این تجربه، همزمانی شهادت رهبر شهید با ماه مبارک رمضان بود. لحظهای که بسیاری از ما خبر شهادت را شنیدیم، هنگام سحر بود. تلویزیون را روشن کردیم و نوار قرمز خبر فوری را دیدیم. مجری تلویزیون، آقای خسروی، بیانیهای را برای مردم میخواند؛ بیانیهای که از شهادت رهبر و اعلام چهل روز عزای عمومی خبر میداد. در ابتدا باورمان نمیشد. انگار زمان برای چند ساعت متوقف شده بود. به اعتقاد من، برای جامعهی شیعه و مسلمان، برخی اتفاقات نقطه عطف تاریخی محسوب میشوند؛ نهم اسفند نیز یکی از همان روزهایی است که زمان را به قبل و بعد از خود تقسیم میکند. بعد از آن روز، دیگر نمیتوانیم به گذشته برگردیم و جهان را مانند قبل ببینیم.تا دو سه ساعت پس از شنیدن خبر، کاملاً گیج و منگ بودم. روز قبل از آن نیز خبرهایی دربارهی شهادت دختر و داماد رهبر و حتی نوهی خردسال ایشان شنیده بودیم؛ اما همهی این اخبار در حد گمانهزنی و شایعه مطرح میشد و نمیدانستیم کدامیک حقیقت دارد. وقتی خبر شهادت رهبر از تلویزیون اعلام شد، برایمان روشن شد که احتمالاً خبرهای روز قبل هم درست بودهاند. این موضوع، شباهت آن اتفاق را با واقعه عاشورا برایم پررنگتر میکرد؛ شهادتی که در آن، خانواده نیز همراه امام حسینعلیهالسلام بودند. همین جزئیات و احساسات، بخش مهمی از تجربهای بود که میخواستم در روایت خود ثبت کنم.
نوشتن دربارهی یک تجربهی شخصی که با یک واقعهی تاریخی و عاطفی گره خورده، چه دشواریهایی داشت؟
دشواری اصلی این بود که باید احساسات شخصی خودم نسبت به رهبر شهید را در کنار واقعهای قرار میدادم که صرفاً یک اتفاق شخصی یا ملی نبود؛ بلکه میتوان آن را واقعهای جهانی دانست که پس از آن، بسیاری از معادلات جهان تغییر کرد.
من در آن روزها احساس خشم و انتقام شدیدی داشتم؛ اما برای نوشتن باید میتوانستم بر این احساسات مسلط شوم و آنها را به کلماتی تبدیل کنم که بتوانند تجربهام را منتقل کنند. اگر نمیتوانستم این خشم و اندوه را مدیریت کنم، شاید قادر نبودم همان روز قلم به دست بگیرم و بنویسم.
سنگینی این فقدان را میتوان با از دست دادن یک عزیز مقایسه کرد. معمولاً وقتی عزیزی را از دست میدهیم، ممکن است چند روز نتوانیم به کارهای روزمرهمان برسیم یا حتی کتاب بخوانیم؛ اما در آن روزها، شرایط متفاوت بود. علاوه بر تحمل غم و اندوه، باید قوی میماندیم و برای ثبت وقایع و حفظ کشور تلاش میکردیم.
به یاد دارم همان روز، بعد از مدتها به مسجد رفتم. مدتی بود بهدلیل برخی مشکلات جسمی و مشغلههای روزمره کمتر فرصت حضور در مسجد پیدا میکردم، اما آن روز احساس کردم باید بروم. شب هم در تجمع میدان حضور پیدا کردیم. در واقع، از همان ساعات نخست، کارهایی را انجام میدادیم که شاید در سوگ از دست دادن یکی از نزدیکانمان انجام نمیدادیم. ما در آن شرایط باید به خودمان کمک میکردیم، کنار هم میماندیم و اجازه نمیدادیم اندوه و شوک ناشی از این اتفاق ما را از مسئولیتهایمان دور کند. ثبت وقایع نیز بخشی از همین مسئولیت بود.
فکر میکنید کتاب «مِثلی» در ثبت تاریخ معاصر و انتقال تجربه این روزها به نسلهای آینده چه نقشی میتواند داشته باشد؟
کتاب «مِثلی» توانسته است بخشی از تجربههای آن روزها را ثبت کند؛ البته بیستویک روایت برای چنین واقعهی بزرگی کافی نیست. امیدوارم آثار بیشتری از این دست نوشته شود و این تجربهها، حتی در سایتها و کانالهای مختلف، برای آیندگان ثبت و نگهداری شوند.
آنچه در نهایت باقی میماند، آثار مکتوب است. نسلهای آینده باید بتوانند بخوانند و درک کنند که سیدعلی خامنهای چه شخصیتی داشت و فقدان ایشان چه تأثیری بر جامعه ایران و حتی آزادیخواهان جهان گذاشت.
رهبر شهید شخصیتی چندبعدی داشتند. ایشان علاوه بر جایگاه فقهی و مرجعیت دینی، در حوزههای اجتماعی نیز شناخت عمیقی داشتند. از منظر من، ایشان رهبری بودند که با شناخت جامعه، مسائل اجتماعی و روحیات مردم، میتوانستند بسیاری از تحولات آینده را پیشبینی کنند و با درایت و تدبیر دربارهی آنها تصمیم بگیرند.
ثبت تجربههای مردم از لحظهی شنیدن خبر شهادت ایشان نیز بخشی از همین تاریخ است. آیندگان با خواندن این روایتها درمییابند که مردم در آن روزها چه شرایطی را پشت سر گذاشتند، چه احساساتی داشتند و چگونه با فقدان چنین شخصیتی روبرو شدند.
به نظرم بیستویک روایت برای ثبت چنین اتفاق بزرگی کافی نیست؛ باید روایتهای بیشتری نوشته شود تا تصویر کاملتری از آن روزهای سرنوشتساز در حافظه تاریخی ما باقی بماند.
سال شصت و یکم.شماره2969