با آغاز جنگ تحمیلی صدام در 31 شهریور 1359 و تحتالشعاع قرار گرفتن تمام فعالیتهای کشور، این واقعه در سینمای ما نیز تأثیر داشت و بهدلیل عدم تجربه در سینمای جنگ، طبیعی بود که الگوهای سینمای غرب یا سینمای شوروی سابق در ساختن فیلمهای جنگی مد نظر قرار گیرد و اولین فیلمهای از این دست که در سالهای نخستین جنگ تحمیلی تولید شدند، ملغمهای از این دو الگو بودند. «مرز» (جمشید حیدری) و «برزخیها» (ایرج قادری) نخستین این فیلمها بودند که برداشت نعل به نعل از فیلمهای مشابه غربی در حادثهپردازی و قهرمانپروری را به روی پرده بردند و با توجه به احساسات میهن پرستانه غالب بر جامعه در ابتدای جنگ، اکران عمومیموفقی هم داشتند. اما در کنار این دسته فیلمهای جنگی، آثاری دربارهی جنگ تحمیلی جلوی دوربین رفتند که بهجای حادثهپردازی و تأکید بر درگیریهای فیزیکی، به روحیات ویژه رزمندگان ایرانی میپرداختند و براساس فرهنگ اعتقادی و معنویات خاص جبههها، فضایی ویژه به وجود آوردند که با آن سینمای جنگ رایج، اختلاف فاحش داشت، همانند تفاوت اساسی جهاد آرمانی رزمندگان ایرانی با سربازان مزد بگیر خارجی. از همین روی به حق نام «سینمای دفاع مقدس» را به خود گرفت. فیلمسازانی که اینگونه سینمای جنگ را در کادر دوربینهایشان قرار دادند، تلاش داشتند با حداقل نمایش یا در پرده نشان دادن درگیریهای جنگ، به روحیات رزمندگان اسلام راه پیدا کنند. روحیاتی که براساس اعتقادات محکم قلبی ره به عوالم الهی و قدسی برده و فضایی زیبا از معنویت و ارتباطات معنوی خلق مینمود. دیار عاشقان (حسن کاربخش)، کیلومتر پنج (حجتالله سیفی) و پیشتازان فتح (ناصر مهدیپور) نخستین تلاشها در این مسیر بود. اگرچه تا حدودی خام دستانه و تجربی نشان میداد. رسول ملاقلیپور نیز با دو فیلم «سقای تشنهلب» و «نینوا» در اوایل دههی 60، سعی نمود فضای معنوی این آثار را تقویت بخشد اما فیلم «پرواز در شب» او در سال 1365 نقطه عطفی به شمار آمد که برای اولین بار با نمایش تضاد و درگیریهای درونی رزمندگان ایرانی و ابعاد مختلف روحیات آنها در ظرفیتهای گوناگون، بُعد جدیدی از مسائل مبتلابه این افراد را به تصویر کشید. ابراهیم حاتمیکیا در «مهاجر» یا در فیلم «دیدهبان» و رسول ملاقلیپور در فیلمهای «سفر به چزابه»، هیوا و... و همچنین آثاری مانند «انسان و اسلحه» (مجتبی راعی)، «عبور» (کمال تبریزی)، «تا مرز دیدار» (حسین قاسمی جامی)، «در جستجوی قهرمان» (حمیدرضا آشتیانیپور) و... در ادامهی آن و با همین حال و هوا ساخته شدند تا سینمای دفاع مقدس قوام یافته و گسترش یابد. پس از آن این سینما تکامل یافت و در فیلمهایی همچون «هور در آتش» (عزیزالله حمیدنژاد)، «تویی که نمیشناختمت» (محمدابراهیم سلطانیفر)، «چشم شیشهای» (حسین قاسمی جامی) و... در راستای نمایش فرهنگ ویژه دفاع مقدس مردم ایران با تمهیدات تصویری مناسب و نو به عرصه آمدند.
سعید مستغاثی