کد خبر: ۷۸۸۷
۱۴۰۵/۰۸/۳۰ ۱۰:۲۱
به بهانه‌ی جشنواره‌ی فیلم مقاومت

تعجیل کنید! فیلم‌هایشان در راه است

با آغاز جنگ تحمیلی صدام در 31 شهریور 1359 و تحت‌الشعاع قرار گرفتن تمام فعالیت‌های کشور، این واقعه در سینمای ما نیز تأثیر داشت و به‌دلیل عدم تجربه در سینمای جنگ، طبیعی بود که الگوهای سینمای غرب یا سینمای شوروی سابق در ساختن فیلم‌های جنگی مد نظر قرار گیرد و اولین فیلم‌های از این دست که در سال‌های نخستین جنگ تحمیلی تولید شدند، ملغمه‌ای از این دو الگو بودند. «مرز» (جمشید حیدری) و «برزخی‌ها» (ایرج قادری) نخستین این فیلم‌ها بودند که برداشت نعل به نعل از فیلم‌های مشابه غربی در حادثه‌پردازی و قهرمان‌پروری را به روی پرده بردند و با توجه به احساسات میهن پرستانه غالب بر جامعه در ابتدای جنگ، اکران عمو‌می‌موفقی هم داشتند. اما در کنار این دسته فیلم‌های جنگی، آثاری درباره‌ی جنگ تحمیلی جلوی دوربین رفتند که به‌جای حادثه‌پردازی و تأکید بر درگیری‌های فیزیکی، به روحیات ویژه رزمندگان ایرانی ‌می‌پرداختند و براساس فرهنگ اعتقادی و معنویات خاص جبهه‌ها، فضایی ویژه به وجود آوردند که با آن سینمای جنگ رایج، اختلاف فاحش داشت، همانند تفاوت اساسی جهاد آرمانی رزمندگان ایرانی با سربازان مزد بگیر خارجی. از همین روی به حق نام «سینمای دفاع مقدس» را به خود گرفت. فیلم‌سازانی که این‌گونه سینمای جنگ را در کادر دوربین‌هایشان قرار دادند، تلاش داشتند با حداقل نمایش یا در پرده نشان دادن درگیری‌های جنگ، به روحیات رزمندگان اسلام راه پیدا کنند. روحیاتی که براساس اعتقادات محکم قلبی ره به عوالم الهی و قدسی برده و فضایی زیبا از معنویت و ارتباطات معنوی خلق ‌می‌نمود. دیار عاشقان (حسن کاربخش)، کیلومتر پنج (حجت‌الله سیفی) و پیشتازان فتح (ناصر مهدی‌پور) نخستین تلاش‌ها در این مسیر بود. اگرچه تا حدودی خام دستانه و تجربی نشان ‌می‌داد. رسول ملاقلی‌پور نیز با دو فیلم «سقای تشنه‌لب» و «نینوا» در اوایل دهه‌ی 60، سعی نمود فضای معنوی این آثار را تقویت بخشد اما فیلم «پرواز در شب» او در سال 1365 نقطه عطفی به شمار آمد که برای اولین بار با نمایش تضاد و درگیری‌های درونی رزمندگان ایرانی و ابعاد مختلف روحیات آن‌ها در ظرفیت‌های گوناگون، بُعد جدیدی از مسائل مبتلابه این افراد را به تصویر کشید. ابراهیم حاتمی‌کیا در «مهاجر» یا در فیلم «دیده‌بان» و رسول ملاقلی‌پور در فیلم‌های «سفر به چزابه»، هیوا و... و همچنین آثاری مانند «انسان و اسلحه» (مجتبی راعی)، «عبور» (کمال تبریزی)، «تا مرز دیدار» (حسین قاسمی ‌جامی)، «در جستجوی قهرمان» (حمیدرضا آشتیانی‌پور) و... در ادامه‌ی آن و با همین حال و هوا ساخته شدند تا سینمای دفاع مقدس قوام یافته و گسترش یابد. پس از آن این سینما تکامل یافت و در فیلم‌هایی همچون «هور در آتش» (عزیزالله حمیدنژاد)، «تویی که نمی‌شناختمت» (محمدابراهیم سلطانی‌فر)، «چشم شیشه‌ای» (حسین قاسمی‌ جامی) و... در راستای نمایش فرهنگ ویژه دفاع مقدس مردم ایران با تمهیدات تصویری مناسب و نو به عرصه آمدند.

سعید مستغاثی
نویسنده :

سعید مستغاثی

لترکیب دفاع مقدس و آثار جنگی
گروهی دیگر از سینماگران دفاع مقدس سعی کردند این =فضاهای عرفانی را با جذابیت‌های سینمای کلاسیک به‌گونه‌ای همراه کنند که نه حادثه‌پردازی صرف غالب شود و نه فیلم جنگی‌شان خالی از عناصر ویژه‌ی این سینما یعنی درگیری مسلحانه و تعقیب و گریز یا صحنه‌های نبرد باشد.
نخستین اثر این سبک و سیاق، فیلم «گذرگاه» در سال 1365 ساخته‌ی شهریار بحرانی بود و «کانی مانگا» در سال 1366 به کارگردانی سیف‌الله داد دومین گام در ساخت آثار سینمایی دفاع مقدس محسوب شد که با تکنیک و ساختار سینمایی خاص فیلم‌های جنگی ساخته شد.
فیلم «افق» درسال 1368 الگویی نام گرفت که از سوی بنیاد سینمایی فارابی به‌عنوان رکن اصلی سینمای هدایتی / حمایتی سال‌های دهه 60، برای ساخت فیلم‌های دفاع مقدس ارائه گردید. در همین زمینه فیلم‌هایی همچون: «آخرین شناسایی» (علی شاه حاتمی)، «سجاده آتش» (احمد مرادپور) و «حماسه مجنون» (جمال شورجه) کل سینمای دفاع مقدس را در اوایل دهه‌ی 70 تحت تأثیر قرار دادند و نوعی سازگاری مابین درونمایه‌های ارزشی فیلم دفاع مقدس و جذابیت‌های تکنیکی فیلم‌های جنگی معمول برقرار ساختند.
در ادامه‌ی آن‌ها آثاری همچون «حمله به اچ 3» (شهریار بحرانی) و «دایره سرخ» (جمال شورجه) ساخته شدند و سبک مذکور را اعتلا بخشیدند. اما احمدرضا درویش با فیلم «کیمیا» (1373) و سپس «سرزمین خورشید» (1375) سینمای دفاع مقدس را پس زمینه ژانرهای دیگر قرار داد و این نوع سینما را در عرصه‌ای نوین آزمایش کرد که با فیلم «دوئل» (1382) ادامه یافت.
دو قسم دیگر از سینمای جنگ یعنی «کمدی» و «ضد جنگ» از سال 74 و با دو فیلم «لیلی با من است» و «نجات‌یافتگان» به سینمای دفاع مقدس راه یافت و اگرچه در مقاطع مختلف در ادامه نتوانست، آن‌چنان که شایسته‌ی دفاع مقدس مردم ایران بود، ادامه یابد، اما به هر حال در تجربه‌های نخست خود، چندان غیر قابل قبول نبودند.

پرمخاطب ترین سینمای پس از انقلاب
سینمای دفاع مقدس از پرمخاطب ترین ژانرهای سینمایی بعد از انقلاب به شمار آمده، چنانچه 4 فیلم از لیست ده تایی پربیننده‌ترین فیلم‌های سینمای این سال‌ها را آثار دفاع مقدس تشکیل داده و در صدر این لیست به‌عنوان پرتماشاگرترین فیلم سینمای سال‌های پس از پیروزی انقلاب، فیلم «عقاب‌ها» ساخته‌ی «ساموئل خاچیکیان» قرار دارد.
اما متأسفانه آمار نشانگر آن است که از اواسط دهه‌ی 70، تولید و ساخت فیلم در سینمای دفاع مقدس رو به افول نهاد و به بهانه‌های مختلف از قبیل اینکه دوران جنگ سپری شده یا هزینه‌ی تولید فیلم جنگی بالاست و تماشاگر هم آن را نمی‌پسندد، سال به سال از تعداد این‌گونه فیلم‌ها در چرخه‌ی تولید سینمای ایران کاسته شد.

آسیب‌شناسی سینمای امروز دفاع مقدس
از میانه‌ی دهه 80 فیلم‌هایی ظاهراً در حیطه‌ی سینمای دفاع مقدس ساخته شدند، اما متأسفانه برخی از آن‌ها در خدشه‌دار نمودن ارزش‌ها و آرمان‌های دفاع مقدس تا آنجا پیش رفتند که حتی اصل آن را نیز زیر علامت سؤال بردند.
این به‌اصطلاح جنگی‌سازها، بعضاً دو طرف جنگ تحمیلی یعنی هم متجاوزین صدا‌می‌ و هم ملتی را که فقط از آب، خاک، دین و کشورش دفاع ‌می‌کرد، در یک ترازو قرار دادند و با تقلید کورکورانه از سینمای ضد جنگ آمریکا و اروپا، سینمای ضد دفاع را ایجاد کردند که در هیچ سینمایی سابقه نداشت یعنی دفاع از وطن، آب، خاک، خانه و خانواده را زیر علامت سؤال بردند! آثاری همچون 1359 (سامان سالور)، خرس (خسرو معصومی)، آن سوی رودخانه (عباس احمدی مطلق) و... از جمله همین فیلم‌ها بودند.
بعضاً در میان این آثار به اسم سینمای کمدی، لودگی هم غلبه کرد و در زیر لوای طنز و مطایبه (لبته با شوخی‌های سخیف) کل دفاع مردم ایران را به مضحکه کشاندند! فیلم‌هایی همچون «زمهریر»، «پیک‌نیک در میدان جنگ»، «طبل بزرگ زیر پای چپ» و «صددام» و... از همین دست آثار بودند.

سردارانی که نبایستی تحریف شوند
یکی از مواردی که در سینمای سال‌های اخیر اتفاق افتاد، توجه به زندگی سرداران و همچنین بزنگاه‌ها و نقاط مهم تاریخ دفاع مقدس در این سرزمین بود. یعنی آنچه اغلب در دوره‌های پیش مغفول مانده و در واقع سینمای ایران به آن‌ها بدهکار بود.
در این زمینه آثار بسیاری تولید و اکران شد یا در انتظار نمایش عمو‌می‌ ماند، درباره‌ی سردارانی همچون شهدا گران‌قدر باکری، همت، زین‌الدین، بروجردی، شیرودی، احمد کاظ‌می‌، صیاد شیرازی، علی ‌‌هاشمی‌، حسن تهرانی‌مقدم، ابراهیم‌هادی و... فیلم‌هایی تولید شد و برخی هم پیش از تولید متوقف شدند!
اما به دلایل مختلف از جمله عدم تحقیق و پژوهش عمیق در زندگی سرداران، نداشتن درک صحیح از دفاع مقدس، شخصیت‌های معنوی و عرفانی رزمندگانش و همچنین گرایشات شبه‌هالیوودی، متأسفانه اغلب این آثار بیش و پیش از ارائه‌ تصویری واقعی و حقیقی از سرداران، به تحریف چهره و کاراکتر این سرداران منجر شدند.
این اتفاق در مواردی مثل فیلم‌های «آسمان غرب»، «احمد»،« قلب رقه»، «خدای جنگ»، «سینما متروپل»، «دسته دختران» و... علیرغم هزینه‌های کلان، افتاد.
در فیلم «سینما متروپل» که ظاهراً درباره‌ی روزهای حصر آبادان بود، مقاومت قهرمانانه رزمندگان در دوران حصر به یک قصه عشق باسمه‌ای دختر و پسری به علاوه‌ی ادعای علاقه به سینما (که اساساً وجود ندارد) با چاشنی جعلیاتی که هیچ‌گاه در آن دوران وجود نداشته، تبدیل گردید.
فیلم «آسمان غرب» که به زندگی شهید شیرودی می‌پرداخت، اثری آشفته از کار درآمد که هیچ ساختار و فرم درست و درمانی نداشت و در آن علاوه‌ بر فرم و ساختار به‌شدت ضعیف، شخصیت شهید شیرودی هم تخریب شده و آن شهید از یک قهرمان معتقد و به‌شدت دین‌باور به فردی مادی و احساساتی و بی‌بنیاد تبدیل گردید، همین اتفاق در مورد فیلم «احمد» افتاد و علاوه‌ بر ساختار درهم و آشفته و ضعیف فیلم، شخصیت لطیف و در عین حال قاطع شهید احمد کاظ‌می‌ به فردی مردد و عصبی با دوستان و یارانی قانون‌شکن و بی‌برنامه تبدیل شد.
و در فیلم «خدای جنگ»، شخصیت (به فرمایش امام شهید) پارسا و بی‌ادعای شهید تهرانی مقدم به یک معامله‌گر برای دست‌یابی به فن ساخت موشک تبدیل شد که در مقابل به دست آوردن آن فن حتی دخترش را تسلیم ‌می‌کرد!
سریع‌ترین واکنش سینمایی
اما آثار سینمایی درباره‌ی دفاع مقدس 12 روزه در مقابل اسرائیل و آمریکا، سریع‌ترین واکنش سینمای ایران به وقایع بود که معمولاً پیش از آن در برابرشان گویی اغلب انفعالی ابدی داشت! نخستین این فیلم‌ها، 7 ماه پس از واقعه فوق ساخته شدند که 5 فیلم از آن‌ها در جشنواره‌ی چهل و چهارم فیلم فجر به نمایش در آمدند؛ فیلم‌های نیم شب (محمدحسین مهدویان)، سقف (ابراهیم امینی)، قمارباز (محسن بهاری)،کافه سلطان (مصطفی رزاق کریمی) و رقص باد (سیدجواد حسینی) اگرچه به همه‌ی وجوه آن 12 روز حماسی و عجیب نپرداختند، اما به هر حال روایاتی ولو در بستر آن وقایع و حوادث را به تصویر کشیدند.
و حالا سینمای ایران در انتظار آثار دفاع مقدس چهل روزه و پس از آن است؛ درباره‌ی رهبر شهید و فرماندهانی که پای میثاق‌شان با خون خود ایستادند، درباره‌ی دانش‌آموزان میناب و ورزشکاران لامرد و ناوبان‌های دنا و همه‌ی زنان و مردان و کودکانی که در این جنگ تحمیلی 40 روزه جان و مال و هستی‌شان لگدکوب تجاوزات و خباثت‌های آمریکا و اسرائیل و اعوان و انصار اروپایی و منطقه‌ای‌شان گردید.
درباره‌ی حماسه‌های رزمندگان که همه هیمنه پوشالی ارتش ایالات متحده و ‌اسرائیل را به گِل نشاندند و آن‌ها را به دریوزگی توافق و بلغور کردن مدام هجویات و لاطائلات کشاندند.
درباره‌ی خلبان‌هایی که با قدیمی‌‌ترین هواپیماها به نبرد با رادارها و موشک‌های فوق پیشرفته پدافندی رفتند و سیستم دفاعی دشمن را آن‌چنان مختل نمودند تا از دستپاچگی و غافل‌گیری، جنگنده‌ی خودشان را هدف قرار دهند!
درباره‌ی در باتلاق فرورفتن حجم عظیمی ‌از نیرو، سلاح، هواپیما، پهپاد و... که برای تهاجم به تأسیسات هسته‌ای ایران آمده بودند اما با برجا گذاشتن تلی از جنازه‌های آهنی هواگردهای غول‌پیکر و پیشرفته‌شان و مجموعه‌ای از وسایل شخصی و مأموریتی، به سختی خود را از دست نیروهای رزمنده‌ی ایرانی نجات دادند. رسوایی نظا‌می‌ بزرگی که به طبس 2 مشهور شد.
درباره‌ی نابودی پایگاه‌های نظا‌می ‌آمریکا در منطقه که همه سیستم‌های دفاعی آخرین مدل‌شان، حریف موشک‌های ایرانی رزمندگان اسلام نشد و باعث گردید تا ارتش تروریستی آمریکا، به‌اصطلاح دمش را روی کولش گذاشته و از منطقه فرار کند.
درباره‌ی کم آوردن سلاح و نیروی آمریکایی‌ها که آن‌ها را در همه جای دنیا، مضحکه خاص و عام کرد و درباره‌‌ی ناوهای عظیم هواپیمابرشان که زنگ زد و ملوانانش به جان هم افتادند و...
این در حالی است که آن‌ها از چندی پیش مشغول افسانه‌سرایی‌های‌ هالیوودی هستند و طبق معمول از همه این شکست‌های فاجعه‌بارشان، به ساخت فیلم‌های تخیلی پیروزی‌های جعلی اشتغال دارند. چنانچه با به میدان آوردن فردی که خود را خلبان نجات‌یافته از ایران معرفی ‌می‌کرد، خزعبلاتی سرهم کردند که حتی نزدیک‌ترین دوستان‌شان را هم به خنده انداختند و قصه‌بافی‌های ‌هالیوودی را از مصاحبه‌های تلویزیونی شروع کردند.
گفته شده برای ساخت فیلم‌هایی در این باره، فیلم‌سازان کهنه‌کاری همچون مایکل‌بی‌ مشغول شده‌اند و پنتاگون و سرویس‌های اطلاعاتی‌شان، هزینه‌های هنگفتی پای ساخت این آثار ریخته‌اند.
سینمای ما هم باید تعجیل کند و همچنان‌که در مورد جنگ تحمیلی 12 روزه تا حدودی سرعت عمل به خرج داد، درباره‌ی جنگ رمضان و 40 روزه نیز، وارد عمل شده که البته حرکاتی صورت گرفته، فیلم‌نامه‌هایی از جمله درباره‌ی همان شکست خفت‌بار آمریکایی‌ها در دشت مهیار یا طبس 2 نوشته شده و حتی پیش تولیداتی هم انجام شده که ان‌شاءالله این اقدامات گسترش یافته و سینمای ایران هم هم‌پای مردم مبعوث شده و رزمندگان در این برهه‌ی مهم، در سمت درست تاریخ بایستد.

سال شصت ویکم.شماره2969

گزارش خطا