گزارشی از نفوذ در مدارس
تربیت بچه‌هایمان دست کیست؟
از وقتی پلک‌های نازکش را توی آغوشت باز می‌کند تا وقتی اولین رخت و لباس مدرسه را تن‍ش می‌کنی ظاهراً خیالت راحت است که پیش خودت بوده و خوب و بد را کنار خانواده تجربه کرده است اما همین که پایش به مدرسه باز می‌شود، ماجرا متفاوت می‌شود، درست در همین نقطه بود که من هم فهمیدم که آزمون سخت مامان بودن شروع شده و باید دنبال مدرسه‌ای بگردیم که با شرایط ما هم‌خوانی داشته باشد و حداقل دردانه را که تا آن لحظه از آسیب‌های محیط اجتماعی مصون مانده، همچنان لای پر قو بزرگ کنیم و کسی اعم از عمه‌جان و بقیه فامیل نگویند: «عجب بچه‌ی لوسی، معلوم نیست دقیقاً کجا تربیت شده؟!» همین سؤال بنیادی که البته ممکن است برای بچه‌های اطرافیان هم در ذهن ما بیاید سوژه‌ای شد تا به‌دنبال محیط آموزشی مناسب و ویژگی‌های این محیط بگردم و البته در لابه‌لای جستجو چیزهایی فراتر از تصور به ذهن و چشم‌مان بیاید؛ جوری که آقای همسر حتی در اقدامی جسورانه تصمیم بگیرد دردانه را نفرستد مدرسه و در نهایت به‌دنبال معلم خصوصی باشد اما همین هم کار دستمان داد
نویسنده :
نفیسه زارعی
کوچه به کوچه دنبال تربیت
چه بخواهیم و چه نخواهیم بخشی از تربیت بعد از هفت‌سالگی در مدرسه اتفاق می‌افتد و حالا با این همه مدرسه‌ی متنوع و البته هزینه‌های سرسام‌آور کار برای والدین سخت شده است، این مسئله ریشه در امروز ما ندارد، برای اینکه بفهمم چرا انتخاب مدرسه این‌قدر سخت شده، لازم بود کمی به عقب برگردم. معلوم شد دغدغه‌ی ما تازه نیست و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های ما هم سر همین سؤال، شب‌ها فکر کرده‌اند.
در ایران قدیم، آموزش بیشتر در مکتب‌خانه‌ها انجام می‌شد. معمولاً در یک اتاق کوچک کنار مسجد یا حتی در خانه‌ی خود ملا، بچه‌ها دور هم می‌نشستند، قرآن و گلستان سعدی می‌خواندند و خط می‌نوشتند. کلاس‌بندی و برنامه‌ی ثابتی در کار نبود و تربیت و آموزش هم از هم جدا نبود. ملا همان‌قدر که درس می‌داد، ادب و رفتار هم یاد می‌داد و پدر و مادرها هم همین را از او انتظار داشتند.
با شروع دوره‌ی مشروطه، مدرسه‌ی نوین شکل گرفت. مدرسه‌ی رشدیه که حدود سال ۱۲۶۵ شمسی در تبریز تأسیس شد، به‌عنوان نخستین مدرسه به‌سبک جدید شناخته می‌شود. نیمکت، تخته‌سیاه، کلاس‌بندی و برنامه‌ی درسی از همین دوره وارد زندگی بچه‌ها شد. البته پذیرش این تغییر هم آسان نبود و بعضی خانواده‌ها نگران بودند فرزندان‌شان از سنت‌ها دور شوند.
بعد از آن، آموزش دخترها هم کم‌کم جدی‌تر شد. مدارس دخترانه با مخالفت‌های زیادی روبرو بودند و بعضی از آن‌ها ابتدا ناچار بودند با نام و شکل دیگری فعالیت کنند، اما همین مدارس راه را برای نسل‌های بعد باز کردند. با گسترش آموزش عمومی در دهه‌های بعد و بعد از انقلاب، مدرسه تقریباً به تجربه‌ی مشترک همه‌ی بچه‌ها تبدیل شد.
اما نکته‌ی جالب اینجاست که در همه‌ی این دوره‌ها، یک سؤال ثابت مانده است؛ اینکه مدرسه فقط جای درس خواندن است یا جای تربیت هم هست؟ نگرانی من، همان نگرانی خانواده‌ای بود که صد سال پیش فرزندش را به مکتب می‌فرستاد.
برای مدیریت این دغدغه سراغ زهرا اسکندری از کارشناسان تعلیم و تربیت رفتم. او معتقد است: «خانواده‌ها معمولاً مدرسه را با کیفیت درسی و نمره‌ی قبولی می‌سنجند، در حالی که بچه‌ی هفت‌ساله بیشتر از آنکه از کتاب یاد بگیرد از فضای مدرسه و رفتار معلم و هم‌کلاسی‌ها یاد می‌گیرد. مدرسه‌ی خوب جایی است که کودک در آن احساس امنیت کند، بتواند سؤال بپرسد و اشتباه کند. اگر والدین فقط دنبال مدرسه‌ی درجه‌یک باشند و به این فضا توجه نکنند، ممکن است بچه از نظر درسی جلو بیفتد اما از نظر عاطفی و اجتماعی عقب بماند. همچنین نباید کودک را از محیط اجتماع دور نگه داشت؛ مواجهه‌ی تدریجی و همراه با حمایت خانواده، بهتر از محافظت بیش‌ازحد است البته انتخاب محیط آموزشی مناسب یکی از مهم‌ترین اصولی است که نباید به‌سادگی از کنار آن گذشت.»
یک گام عقب‌تر
با حرف‌های خانم اسکندری و کمی ایسنتاگرام‌گردی و تصویر متفاوتی که از مهدهای کودک و آمادگی‌ها می‌بینم متوجه می‌شوم باید یک گام به عقب برگردم یعنی درست ریشه‌ی تربیت مکمل را مخصوصاً برای بچه‌هایی که به‌خاطر شرایط والدین‌شان ناگزیرند در محیط آموزشی دیگری بگذرانند، جستجو کنم.
همین اینستاگرام‌گردی بود که چشمم را باز کرد. لابه‌لای صفحه‌ها به پیج مهدکودکی در منطقه‌ی سعادت‌آباد پایتخت رسیدم که فهرست کلاس‌هایش بیشتر شبیه یک آکادمی هنری غربی بود تا مهدکودک: کلاس رقص باله، آموزش حریم خصوصی، آموزش زبان و... عکس‌ها و ویدیوهای صفحه پر بود از دختربچه‌های کوچک و بامزه‌ای که با لباس و دامن توری در سالن‌هایی با دیواری پر از طرح و تصویر انیمیشن‌های دیزنی مشغول تمرین باله بودند. درست در کپشن، ادمین صفحه از برگزاری برنامه‌ها‌ی روز دنیا و تجربه‌ی متفاوت برای کودک شما نوشته بودند.
اولش فقط نگاه می‌کردم، اما این سؤال یک لحظه از سرم دست برنمی‌داشت؛ پدر و مادری که ناچارند بچه‌شان را از صبح تا عصر جایی بگذارند، وقتی این تصویر را می‌بینند، دقیقاً چه چیزی انتخاب می‌کنند؟ مهدکودک یا یک سبک زندگی کامل؟ و اصلاً در بسته‌ی مهدکودک چیزی جز همین گزینه‌ها هم جلوی چشم‌شان هست؟
برای اینکه این دغدغه فقط برداشت شخصی من نماند، سراغ یکی از کارشناسان حوزه‌ی کودک و خانواده رفتم. نیلوفر تات درباره‌ی ریشه‌ی تربیت مکمل آن هم در مهدهای این دوره و زمانه می‌گفت: «وقتی پدر و مادر هر دو شاغل‌اند، مهدکودک دیگر فقط یک انتخاب لوکس نیست و بخشی از زندگی روزمره است اما مشکل از جایی شروع می‌شود که خانواده‌ها چون گزینه‌ی کمی برای انتخاب دارند، به ظاهر مجموعه و تبلیغاتش تکیه می‌کنند. نباید این اصل را فراموش کرد کودکی که هشت ساعت در روز در یک محیط می‌ماند، فقط توسط آن مجموعه و محیط مراقبت نمی‌شود بلکه از تمام ارکان و اجزای آن الگو هم می‌گیرد. پس پرسش درست این نیست که مهدکودک خوب است یا بد. پرسش این است که برنامه‌ی آن را چه کسی تعیین می‌کند و والدین چقدر از آن خبر دارند. هنر و زبان و ورزش برای رشد کودک مفیدند اما وقتی بسته‌ای کامل با زبان و جشن‌ها و الگوهای رفتاری‌اش وارد می‌شود و کسی آن را نمی‌بیند، خانواده بی‌آنکه بخواهد بخشی از تربیت را به فرد، افراد و یا نهادی واگذار کرده است که در پاره‌ای از موارد حتی صلاحیت آن را هم ندارد.
از این حرف‌ها و البته اظهارنظرهای مشابه این مسئله دست می‌آید که در این زمینه موضوع فقط غربی بودن یک مهد کودک نیست. مسئله این است که خانواده‌های ناچار، کمتر فرصت انتخاب دارند و کمتر هم فرصت دارند بر جایی که فرزندان‌شان نیمه‌ی بیشتر روز را در آن سپری می‌کنند، نظارت کنند.
مدارس اسلامی؟!
برای پیدا کردن مدرسه‌ی خوب، نیاز به زمان گذاشتن است اما چیزی که بیشتر از این زمان، اهمیت دارد همان مثال قدیمی‌هاست که می‌گفتند: «فلان چیز هندوانه در بسته است» یعنی تا وقتی بچه داخل مدرسه نرفته و از آموزش‌ها منتفع نشده نمی‌شود قضاوت درستی نسبت به آن محیط آموزشی داشت، در همین زمینه شاید ایده‌ی مدارس اسلامی بخشی از دغدغه خانواده‌های معتقد را رفع و رجوع کند، این راه‌حل در قدم اول، به نظرم خوب آمد زیرا در کشوری که قرار است آموزش بر پایه‌ی ارزش‌های دینی و انقلابی باشد، مدرسه‌ای که دغدغه‌ی دین و سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی دارد چه ایرادی می‌تواند داشته باشد؟ اما برای پاسخ به مجموعه‌ی این سؤالات به سراغ دکتر حمیده عظیمی کارشناس مدیریت آموزش رفتم، او با اشاره به اینکه بارها این مطلب را در جلساتی که به‌واسطه‌ی فعالیت‌هایش با خانواده‌ی بزرگ آموزش و پرورش اظهار داشته، گفت: «شما در نگاه اول باید از افزایش این مدارس خوشحال باشید اما در این بین نگرانی‌هایی وجود دارد که نمی‌شود به سادگی از کنار آن گذشت.»
او در ادامه به دلایل این نگرانی‌ها اشاره می‌کند: «دلیل اول به پیام این نام‌گذاری برمی‌گردد. به مردم این ذهنیت را می‌دهد که بقیه‌ی مدرسه‌ها دغدغه‌ی تربیت دینی ندارند و به مسئولان این پیام را که لازم نیست کل آموزش و پرورش را یک‌دست کنند چون هر که دغدغه دارد باید خودش پیش‌قدم شود و هزینه‌اش را بدهد. دلیل دوم این است که با عادی شدن این وضع، عملاً دو نظام آموزشی کنار هم شکل می‌گیرد، یکی برای خانواده‌های دغدغه‌مند و یکی برای بقیه، و من نگرانم که این مسیر در نهایت به سکولار شدن آموزش و پرورش برسد. دلیل سوم این است که وقتی خانواده‌های حساس بچه‌هایشان را به مدرسه‌ای جدا می‌برند، تبادل و تعامل اجتماعی میان دانش‌آموزان هم کمتر می‌شود.»
عظیمی در ادامه یادآور می‌شود که عمده‌ی این مدارس، شهریه‌های متفاوتی با مدارس دولتی یا امنایی دارند، او ادامه می‌دهد: «بر همین اساس مدارس اسلامی همان آسیب‌های همیشگی مدارس غیردولتی را دارند و در یک کشور اسلامی نباید پدر و مادر برای در امان ماندن بچه‌شان از آسیب‌های تربیتی مجبور به پرداخت هزینه‌ی سنگین باشند. و حالا سؤال من این است کسی که توان پرداخت ندارد چه کند؟»
دقیقاً در این نقطه از حرف‌های دکتر عظیمی به همان مقوله‌ی انتخاب کم در آموزش می‌رسم یعنی چه در مهدکودک‌های پرزرق‌وبرق با کلاس‌های عجیب و غریب و چه مدرسه‌ی گران با برچسب اسلامی، هر دو در یک نقطه به هم می‌رسند، نقطه‌ای که می‌گوید امنیت تربیتی کالایی شده است که هر کس توانش را داشت می‌خرد و اگر از این توان بی‌بهره بود باید بچه‌اش را به امان خدا بگذارد. البته نکته‌ای که نباید فراموش کرد این است که اسلامی شدن آموزش با نام و تابلو اتفاق نمی‌افتد. محتوا، روش‌ها و محصول نهایی تربیت است که معلوم می‌کند چه کرده‌ایم.
یک پرسش تاریخی
کمی که به حافظه‌ی تاریخی‌مان رجوع کنیم متوجه می‌شویم که مسئله‌ی آموزش آن‌قدر مهم است که حتی غربی‌ها را هم علاقه‌مند کرده و از خیلی وقت‌ها به فکر نفوذ در شبکه‌ی آموزش ایران بوده‌اند مثلاً نخستین مدرسه‌ی خارجی را یک کشیش آمریکایی به نام پرکینز در ارومیه ایجاد کرد. دومین مدرسه‌ی خارجی را هم یک کشیش فرانسوی به نام اوژن بوره سال 1255هـ .ق در تبریز ایجاد کرد.
این مرکز آموزشی در موقع خودش بسیار مورد استقبال قرار گرفت به حدی که بوره مجبور شد عده‌ای از داوطلبان را قبول نکند. جالب اینکه مهد علیا فرزندش ناصرالدین میرزای ولیعهد را برای یادگیری زبان فرانسه به این مدرسه فرستاد. مدرسه بوره طبق فرمان محمدشاه رسمیت پیدا کرد. به علاوه محمدشاه به مؤسس اجازه داد در جلفای اصفهان هم به تأسیس مدرسه‌ای نظیر مدرسه تبریز مبادرت کند و اطفال مسلمان، کاتولیک و ارمنی را به شاگردی بپذیرد. کسانی که پس از بوره مدرسه‌ی تبریز را اداره کردند به لازاریست‌ها معروف بودند و این لازاریست‌ها عملاً زمین تا آسمان با انسان ایرانی تفاوت داشتند چون سر تا پا غربی شده بودند و حالا می‌توانستند سیستم‌های اداره کشور را بر عهده بگیرند.
تاریخ را که هَم می‌زنیم رد پای مدارس دیگری را هم مثل سن‌لویی پیدا می‌کنیم که سال 1277هـ.ق در تهران افتتاح شد. مدرسه‌ی دخترانه سن‌ژوزف هم توسط فرانسویان در تهران تأسیس شد. محصلان ارمنی این مدرسه بسیار زیاد بود و یادگیری خیاطی، اتوکشی، خانه‌داری، زبان فرانسه و... جزو الزاماتی بود که در این مدرسه آموزش داده می‌شد. ناصرالدین شاه به این مدرسه اعانه پرداخت می‌کرد.
آلمانی‌ها هم سال 1325هـ .ق در تهران مدرسه‌ای دایر کردند که طبعاً عمده‌ترین تأکید آنان بر زبان آلمانی بود. همچنین اتحادیه‌ی فرانسوی آلیانس نیز مراکز آموزشی ایجاد کرد که با هدف دفاع از حقوق یهودیان و ارتقای سطح آموزش به نفع یهود تشکیل شد.
از دیگر مدارس می‌توان ژاندارک را هم نام برد که از شناخته شده‌ترین این مراکز آموزشی است. زمین این مدرسه در کنار ملک مشیرالدوله قرار داشته و نوع آموزش آن تا حدودی مانند مدرسه‌ی سن‌ژوزف بوده است. به‌رغم این گسترش کمی و کیفی، مدارس خارجی تا سال 1329هـ.ق تقریباً بدون ضابطه‌ی مدون فعالیت داشت، اما در آن سال طبق اساس‌نامه‌ای ضوابطی برای مدارس خارجی تعیین شد. جالب اینکه در آن دوران کل مدارس ایرانی از ده باب تجاوز نمی‌کرد و تعداد کل شاگردان آن‌ها از 1500 بیشتر نبود، خارجی‌ها در کشور ما 140مدرسه داشتند که تعداد شاگردان آن‌ها از 5000 هم فراتر می‌رفت، ناگفته نماند تعداد نسبتاً زیادی از رجال، زمامداران و... هم در همین مدارس درس خوانده بودند اما با بروز جنگ جهانی اول تعداد زیادی از این مدارس موقتاً تعطیل شد. حتی در تهران کلاس‌های همه‌ی مدارس و از جمله مدرسه سن‌لویی تشکیل نشد.
غلامعلی سرمد که در باب مدارس خارجی در ایران کارهای زیادی کرده درباره‌ی سرنوشت این مدرسه‌ها این‌طور می‌گوید: «البته بعد‌ها بعضی از این مدارس به تداوم خود ادامه دادند و صرف‌نظر از منافع محدود این مدارس، می‌شد مدرسه‌های خارجی و اقدامات مسئولان آن را تلاش برای تبلیغات مسلکی و مذهبی و تا حدود زیادی مضر به حال ملک و ملت دانست، زیرا تنها فایده‌ی چشمگیر آن در تأثیر ضمنی این مدارس و تعلیمات آن در بیداری افکار محصلان و تا حدودی والدین و اطرافیان آنان خلاصه می‌شد.»
با این تفاصیل، این سؤال ممکن است ذهن همه‌ی ما را مشغول کند این روند که در دوره‌ی دودمان بی‌عار پهلوی قطعاً با شتاب بیشتری دنبال می‌شد و مثلاً نفوذ بهائی‌ها در نظام آموزشی قویاً اثبات شده است، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی چه شد؟
بعد از انقلاب چه شد؟
برای اینکه جواب این سؤال را فقط از حافظه‌ی تاریخی نگیرم، سراغ آدم‌هایی رفتم که سال‌ها از نزدیک دیده‌اند مدرسه بعد از انقلاب چه مسیری را طی کرده است.
اولین چیزی که توجهم را جلب کرد خود قانون اساسی بود. اصل سی‌ام آن، دولت را موظف می‌کند آموزش و پرورش را رایگان تا پایان دوره‌ی متوسطه برای همه فراهم کند. یعنی همان پرسشی که بارها تکرار شد، «کسی که توان پرداخت ندارد چه کند؟»، در همان سال‌های نخست به شکل یک تعهد حقوقی پاسخ گرفته بود. در سال‌های بعد، مدرسه به روستاها و مناطق دورافتاده رسید و نسل‌هایی که پدر و مادرشان سواد نداشتند، پشت نیمکت نشستند.
مدارس خارجی هم پس از انقلاب وضعیت دیگری پیدا کردند. بخش زیادی از آن‌ها تعطیل یا تحت پوشش آموزش و پرورش درآمدند و مدارس اقلیت‌های دینی شناخته‌شده، با نظارت وزارت آموزش و پرورش به کار خود ادامه دادند. مدرسه برای نخستین بار در تاریخ ایران زیر چتر یک نظام واحد قرار گرفت. در سال ۱۳۵۹ هم انقلاب فرهنگی آغاز شد و بازنگری در کتاب‌ها و محتوای درسی در دستور کار قرار گرفت.
اما این تصویر کامل نیست. در سال ۱۳۶۷ قانون تأسیس مدارس غیردولتی تصویب شد و از سال ۱۳۶۹ این مدارس شروع به کار کردند. هدف اولیه کاهش بار مالی دولت و جذب مشارکت مردمی بود اما در عمل شهریه‌ها سال به سال بالاتر رفت و بخشی از همان فاصله‌ی طبقاتی که انقلاب قول رفع آن را داده بود، دوباره در مدرسه‌ها خودش را نشان داد. سند تحول بنیادین آموزش و پرورش هم که در سال ۱۳۹۰ ابلاغ شد، افق رسمی نظام تربیتی را روشن کرد، اما فاصله‌ی سند تا کلاس درس همچنان پرسشی است که باید پاسخ بگیرد.
برای اینکه این فاصله را بهتر بفهمم، دوباره به سراغ حمیده عظیمی رفتم. او در این باره می‌گوید: «انقلاب در زمینه‌ی دسترسی به آموزش، به‌خصوص برای دختران و روستاییان، تحول بزرگی ایجاد کرد و این را نمی‌شود انکار کرد. مشکل از جایی شروع شد که اصل رایگان بودن آموزش در برابر فشار هزینه‌ها کم‌رنگ شد. وقتی مدارس غیردولتی به‌عنوان مکمل آمدند ولی در ذهن خانواده‌ها به‌عنوان تنها گزینه‌ی مطمئن جا افتادند، مدرسه‌ی دولتی از جایگاه خودش افتاد. راه‌حل، ساختن مدرسه‌ی عمومی‌ای است که خانواده‌ها به آن اعتماد کنند، نه افزودن گزینه‌های گران‌تر که در کنارش برخی از جریانات و حتی فرق خاص مثل دراویش یا بهائیت به‌صورت پنهان اقدام به جذب بچه‌ها تحت عنوان آموزش و تربیت کنند.»
سند 2030 و یک هشدار تاریخی
اواخر دهه‌ی 90 بود که بحث نفوذ در مدارس از طریق اسناد بین‌المللی پیش آمد، بازخوانی فرمایشات رهبر شهید انقلاب در این زمینه مسئله‌ی نفوذ در آموزش را بیش از بیش روشن می‌کند؛ ایشان در سال 1399 در ارتباط تصویری با رؤسای آموزش و پرورش فرمودند: «فکر کنیم چرا این‌قدر طواغیت عالَم و فراعنه‌ی عالَم به فکرند و اصرار دارند که در آموزش و پرورش کشورها نفوذ پیدا کنند؛ روی این یک قدری باید تأمّل کرد. (این نفوذ) گاهی اوقات با سر و صدا مثل سند ۲۰۳۰ است که سر و صدایش دنیا را گرفت که برای همه هم هست. این به معنای نفوذ فرهنگ و سبک زندگی غربی و اهداف غربی در همه‌ی کشورهای دنیاست. چرا؟ به چه دلیل: چرا باید یک کشوری مثل کشور ما با این فرهنگ ریشه‌دار و عمیق و فرهنگ الهی و ایمانی، فرهنگ برجسته‌ی درخشان ایرانی تحت تأثیر تعلیمات کسانی که تمدّن‌شان و فرهنگ‌شان یک چیز جدید، مادّی، غلط و شکست‌خورده است (قرار بگیرد؟) امروز فلسفه‌ِی اجتماعی غرب در خود غرب شکست‌خورده است؛ خب ببینید چه خبر است! آن روز من راجع به آمریکا گفتم. در آمریکا از هالیوود تا پنتاگون - یعنی فاصله‌ی هالیوود و پنتاگون را در نظر بگیرید ـ همه جا فساد هست؛ هم آنجا، هم آنجا، هم بین این‌ها. چرا بایستی فرهنگ یک کشوری مثل کشور اسلامی ایران یا کشورهای اسلامی و شاید بعضی کشورهای دیگر در دنیا تحت تأثیر یک سندی قرار بگیرد که آدم‌های این تمدّن‌ها، این کشورها، جوامع فاسد و غلط آن را تنظیم کرده‌اند؟ بنابراین به این توجّه داشته باشید که نفوذ آن‌ها و اصرارشان بر نفوذ به‌خاطر تأثیر آموزش و پرورش است؛ به‌خاطر این است که این‌ها کارهایی را که به‌وسیله‌ی نظامی به‌آسانی نمی‌توانند انجام بدهند، به این وسیله می‌توانند انجام بدهند؛ یک جایی و در یک مواردی با یک وسیله‌ی عمومی مثل همین سند ۲۰۳۰؛ که متأسّفانه در کشور ما هم به آن توجّه شد، الان هم شنیده‌ام گوشه‌کنار بعضی از اجزای این سند همین‌طور به‌وسیله‌ی بعضی آدم‌های ناباب یا غافل دارد اجرا می‌شود و دنبال می‌شود ـ و این را خواهش می‌کنم آقای وزیر به‌طور جد دنبال کنند ـ چه مثل نفوذ در آموزش و پرورشِ بعضی از کشورهای منطقه که ما خبر داریم بی‌سروصدا و بدون هیاهو دارند کتاب‌های درسی را، وضع معلّمین را، آموزش‌ها را تغییر می‌دهند، افرادی را از بین مجموعه جدا می‌کنند و می‌برند در کشورهای خودشان یک چند صباح تربیت می‌کنند برمی‌گردانند. در آموزش و پرورش می‌خواهند نفوذ پیدا کنند. این به نظر من خیلی مهم است. لازم است که یک حساسیتی در زمینه‌ی نفوذ دشمن همه پیدا کنند، همه حساسیت داشته باشند و مراقب باشند. او اصرار دارد به نفوذ؛ شما باید بدانید او چرا اصرار دارد. او با این نفوذ می‌خواهد مقاصد خودش را، اهداف پلید خودش را عملیاتی کند و آدم‌هایی درست کند که مثل او فکر کنند؛ بنابراین فرض کنید او که می‌خواهد یک کشوری را غارت کند، وقتی در داخل کشور کسانی بودند که با این غارت موافق بودند، با او هم‌فکر بودند، این غارت به‌راحتی و آسانی انجام می‌گیرد. و به‌هرحال بایستی به این معنا توجه کرد.»
محمد حسینی که سال‌ها در حوزه‌ی برنامه‌ریزی درسی فعالیت کرده، درباره‌ی این هشدار رهبری پس از گذشت این سال‌ها این‌طور می‌گوید: «با نگاهی به فرمایشات عمیق رهبر انقلاب و اهتمامی که ایشان در مقابله سند خفت‌آمیز آموزشی 2030 و اسناد مشابه داشتند متوجه می‌شویم نفوذ فرهنگی در آموزش برخلاف نفوذ نظامی، صدا ندارد و کسی هم زنگ خطرش را نمی‌شنود. کمی که نگاه کنیم متوجه می‌شویم این نفوذ از کتاب درسی و کارگاه معلمان شروع می‌شود، به منابع کمک‌آموزشی می‌رسد و بعد در قالب دوره‌ها و جشنواره‌هایی به مدرسه راه پیدا می‌کند که ظاهرشان کاملاً مفید است. خطر اصلی اینجاست که وقتی ما ندانیم یک برنامه را چه کسی نوشته و با چه هدفی وارد کلاس شده دیگر نمی‌توانیم بگوییم تربیت بچه‌ها دست خودمان است، اینجاست که ریسمان نامرئی تربیت و آموزش از دست ما خارج می‌شود. اگر امروز سازوکار نظارت، شفافیت برای والدین و معلمان آگاه را جدی نگیریم، فردا ناچار می‌شویم بعد از اتفاق، دنبال علت بگردیم. همه‌ی هم و غم امام شهید انقلاب صرفاً یک هشدار نبود بلکه در منظومه‌ی نگاه ایشان نفوذ در تربیت و آموزش و پرورش امری نابخشودنی است بنابراین بر همین مبنا باید پیش از وقوع مراقبت کرد زیرا واکنش پس از اتفاق نمی‌تواند دردی را علاج کند.»
هوم‌اسکول یک معمای نامکشوف
میان همه‌ی انواع مدارسی که معلوم نیست در دل‌شان چه اتفاقاتی در حال رقم خوردن است، شنیدن اسم هوم‌اسکول هم از همان نوادر دوران است، مدرسه تک‌شاگردی، هوم‌اسکول یا آموزش در خانه، واژه‌ی ظاهراً باکلاسی است که اگرچه در کشورهای مختلف جهان رایج است، اما در ایران، به بازاری خاکستری بدل شده که خانواده را در دو راهی خرید مدرک یا پذیرش بی‌ضمانت گرفتار می‌کند. دقیقاً در همین نقطه است که پای مؤسسات آموزشی آزاد که معلوم نیست از کدام سازمان، نهاد یا فرد جواز فعالیت گرفته‌اند به میدان تربیت بچه‌ها باز می‌شود و آموزش‌های عجیب و غریب در قالب کلاس‌های خودشناسی، یوگا و... دریچه‌ی تازه و پر خطری را جلوی روی یک نسل قرار می‌دهد، نسلی که البته در سایه‌ی اهمال سیاست‌گذار فرهنگی و والدینی که بهای شیک بودن را به هر نحو که هست حاضرند پرداخت کنند و در عمل نمی‌دانند قرار است چه بلایی بر سر طفل معصوم‌هایشان بیاید! هرچند وزارت آموزش و پرورش فعالیت این هوم‌اسکول‌ها یا شیوه‌های آموزشی پانسیونی را ممنوع اعلام کرده است اما زیرپوست شهرهای بزرگی مثل تهران، حتماً هستند آموزشگاه‌هایی که با مجوزهای خاص و امضاهای طلایی و در سایه‌ی عدم نظارت یا حاشیه‌ی امنی که دارند اقدام به مداخله در امر مهم تعلیم و تربیت و حتی شبکه‌سازی برای اهدافی خاص می‌کنند، اهدافی که پشت‌پرده‌ی آن‌ها سازمان‌های منحوسی چون بهائیت و صهیونیسم قرار دارد.
حالا چرا؟!
با گشتی در برخی از مدارسی که حالا با دلار هزینه‌هایشان تأمین می‌شود و البته سردرآوردن از کارشان هم کار حضرت فیل است و از عهده‌ی هر فرد عادی برنمی‌آید می‌شود گفت رگه‌های این نفوذ همچنان در قالب‌های مختلف و در مؤسسات و مدارسی که برچسب‌های بین‌المللی دارند مشاهده می‌شود، دستاورد این مؤسسات آموزشی چیزی جز افسردگی و انحراف برای بچه‌ها و مخصوصاً نوجوان‌ها نیست، و این سؤال مطرح می‌شود که آیا سازوکار سند 2030 یا اسناد مشابه آن همچنان در کشور پابرجاست یا مشکل از جای دیگری آب می‌خورد؟
اما در نهایت باید بگویم حالا که کوچه‌به‌کوچه دنبال تربیت گشته‌ام، می‌دانم سؤال اول من، یعنی اینکه چطور دردانه را لای پر قو بزرگ کنم تا کسی نگوید «بچه‌لوس»، سؤال کوچکی بوده است و سؤال اصلی این است که بچه‌ی ما ساعت‌های دور از ما کجاست، چه می‌بیند، چه می‌شنود و الگوی رفتارش را از چه کسی می‌گیرد؟!
خانواده‌ها دنبال جایی امن برای تربیت فرزندشان هستند و طبیعتاً اولین مقامات مسئول که حواس‌شان باید جمع‌تر از بقیه به بچه‌ها و مقوله‌ی آموزش‌شان باشد خود ما، یعنی والدین هستیم.
برای همین، هشدار ما پیش از هر چیز به خود خانواده‌هاست زیرا نخستین و مهم‌ترین مراقب بچه، پدر و مادرش هستند. نظارت نهادها لازم است و باید پیگیری‌اش کرد، اما تربیت بچه را نمی‌شود به این امید گذاشت که کسی جای ما مراقب بچه‌مان است و راه را از چاه به او نشان می‌دهد این درحالی است که حتی اگر نظارت کافی نباشد یا از کافی بودنش مطمئن نباشیم، وظیفه‌ی دیدن و پرسیدن از ما ساقط نمی‌شود.
این یعنی پیش از ثبت‌نام کنجکاو، پرسش‌گر و از آن مهم‌تر محتاط باشیم یعنی بپرسیم برنامه‌ی مدرسه را چه کسی نوشته، مربی‌ها چه کسانی‌اند و محتوا زیر نظر کیست. این یعنی اینکه بخواهیم از نزدیک ببینیم بچه‌مان ساعت‌ها در چه فضایی می‌ماند. یعنی بعد از ثبت‌نام هم خسته‌ی کار روزانه نشویم و هر شب از دیده‌ها و شنیده‌هایش بپرسیم، به حرف‌ها و بازی‌هایش دقت کنیم و اگر چیزی نگران‌مان کرد با مجموعه حرف بزنیم. مجموعه‌ای که از این پرسش‌ها و بازدیدها نمی‌ترسد، نیمی از راه را آمده است و تقریباً می‌شود برای بقیه‌ی مسیر به آن اطمینان کرد.
حالا با این حساب و کتاب‌ها فکر می‌کنم اگر عمه‌جان دردانه دوباره بپرسد: «معلوم نیست این بچه کجا تربیت شده؟»، دوست دارم جواب روشنی داشته باشم مثلاً به او بگویم «می‌دانم کجا، پیش چه کسی و با چه الگویی.» یادمان نرود تربیت را نمی‌شود کامل به دیگران سپرد، اما می‌شود دید، پرسید و همراه بچه بود.
سال شصت ویکم.شماره2966