بر اساس یک داستان واقعی
هیتلر مهربان
مادر عکسی از داخل پاکت‌نامه بیرون کشید و نشان‌مان داد. یک زن با دستار و لباس کُردی روی یک صندلی روسی نشسته بود و با اقتدار و غرور خاصی به دوربین نگاه می‌کرد.
نویسنده :
ماه منیر داستانپور
با بچه‌ها داشتیم توی حیاط بازی می‌کردیم. مادر روی ایوان نشسته بود و همین‌طور که با لبخند شش تا بچه‌ی قد و نیم‌قدش را در حال بازی و شیطنت نگاه می‌کرد؛ پوست بادمجان‌ها را می‌کَند که مسما بپزد. یک‌دفعه صدای زنگ در خانه پیچید. جعفر که از همه کوچک‌تر بود، مثل همیشه دوید سمت درب حیاط که ببیند چه کسی پشت در است؟ آقا یدالله پستچی برایمان نامه آورده بود.
اواسط دهه‌ی چهل بود و هنوز تلفن به خانه‌ها راه پیدا نکرده بود. لاجرم مجبور بودیم برای ارتباط با آن دسته از فامیل و دوست و آشنا که ساکن تهران نبودند و در شهرهای دیگر زندگی می‌کردند؛ نامه بنویسیم. خدایی‌اش را هم بخواهی نامه‌نگاری صفای دیگری داشت. آدم همه‌ی عشق و محبت یا درددلش را بدون پرده‌پوشی و رودربایستی، بین کلمات بگنجاند و بفرستد برای مخاطب، تازه همین انتظار برای ارسال و دریافت نامه، خودش کلی هیجان داشت. نه مثل حالا که روزی صد بار با این تلفن‌های پیشرفته حرف می‌زنی و تمام غم و شادیت را پشت یک صدای بی‌احساس مخفی می‌کنی. آدم‌ها با نامه برای هم تکراری نمی‌شدند...
جعفر، نامه را از آقا یدالله پستچی گرفت و آورد برای مادر. نگاه مادرمان روی خطوط نامه تندتند حرکت می‌کرد و چشم‌های ما خیره‌ی او بود که زودتر بگوید نامه حامل چه پیامی است که انقدر مشوشش کرده! نامه خواندن مادر که تمام شد، چشم‌هایش پر از اشک بود و لبش خندان. دلم می‌خواست بدانم توی آن صفحه‌ی سفید که دست هنرمندی برایش حاشیه‌ی گل و بلبل کشیده بود، چه نوشته شده ولی جذبه‌ی مادر اجازه نمی‌داد تکه کاغذ را از دستش بگیرم و برای خودم و باقی بچه‌ها با صدای بلند بخوانم.
ـ مامان، تو نامه چی نوشته؟ کی فرستاده؟
محمدرضا به‌جای همگی‌مان این را از مادر پرسید و حالا ما گوش‌هایمان را برای شنیدن جواب تیز کرده بودیم. مادر با لبخند به همه‌مان نگاه کرد. معلوم بود می‌خواهد خبر مهمی بدهد. اگر آقاجان را همان روز صبح در حال رفتن به دکان نجاری‌اش ندیده بودیم؛ خیال می‌کردیم مثل پارسال، کار بزرگی در شهرستان دست گرفته و اوست که با نامه از حال خودش خبر داده! ولی از قرار معلوم جریان چیز دیگری بود.
ـ نامه از خاله‌تون بود بچه‌ها! دعوت‌مون کرده بریم خونه‌ش...
کم مانده بود شاخ در بیاورم. خاله؟ از کی خاله‌دار شده بودیم که خودمان خبر نداشتیم؟ اصلاً اگر بوده چرا مادرمان تابه‌حال چیزی از او برایمان تعریف نکرده بود؟
ـ خاله؟ ما که خاله نداریم! اصلاً خونه‌ش کجاست؟
مادر عکسی از داخل پاکت‌نامه بیرون کشید و نشان‌مان داد. یک زن با دستار و لباس کُردی روی یک صندلی روسی نشسته بود و با اقتدار و غرور خاصی به دوربین نگاه می‌کرد. مرد کت و شلوار پوشی حدوداً پنجاه ساله با کلاه شاپو و سبیل هیتلری هم کنارش ایستاده بود که برخلاف زن توی عکس، به دوربین لبخند می‌زد. ناخودآگاه احساس کردم باید آدم مهربانی باشد.
ـ این خانم خاله‌تونه... خواهر من... شمسی خانم... اینم شوهرشه... احمد آقا... تو کرمانشاه زندگی می‌کنن.
برایمان تعریف کرد که سال‌ها پیش به‌دلیل یک سوءتفاهم از خواهرش دور افتاده و حالا بالأخره شمسی خانم که خواهر بزرگ‌ترش است، از اصل ماجرا مطلع شده و با پرس‌وجو از فامیل توانسته نشانی مادر را که همان سال‌ها از کرمانشاه به تهران کوچ کرده، پیدا کند و برایش نامه‌ی عذرخواهی و دعوت به دیدار مجدد بفرستد. مادر عکس خاله را بوسید و در آغوش گرفت. معلوم بود حسابی دلش برای او تنگ شده است. به خواهر و برادرهایم نگاه کردم که همگی مثل من متأثر از خلوص احساسات مادر، اشک به چشم‌هایشان دویده بود.
آقاجان که شب از سرکار به خانه برگشت؛ مادر ماجرای نامه را برایش تعریف کرد. معلوم بود برخلاف ما پدرمان از حضور خاله در زندگی مادرم مطلع بوده و به همین خاطر از اینکه کدورت‌ها برطرف شده استقبال کرد و به مادرم قول داد به‌محض اینکه سفارشی را که فی‌الحال در دست دارد، به مشتری تحویل بدهد، با ما برای دیدار قوم و خویش مادر رهسپار کرمانشاه می‌شود.
انگار توی دلم نورافشانی راه افتاده بود. فکرِ داشتن خاله، شور و شوق عجیبی بین بچه‌ها ایجاد کرده بود. چون تا آن روز یک دایی ناتنی بیشتر نداشتیم و حالا حضور خاله می‌توانست خیلی برایمان شیرین و هیجان‌انگیز باشد.
کمتر از یک ماه طول کشید که آقاجان سفارش کارش را تحویل دهد و پول لازم برای سفرمان را مهیا کند. تا آن روز کرمانشاه را ندیده بودم. تنها می‌دانستم مادرم آنجا متولد شده و وقتی که خیلی جوان بوده همراه با مادر و تنها برادرش به تهران آمده است. بعدها هم همین‌جا ازدواج کرده و من و خواهر و برادرهایم به دنیا آمدیم. مادر حتی نگفت بین او و خاله چه سوءتفاهمی پیش آمده ولی هرچه بوده، قبل از این مهاجرت اتفاق افتاده بوده است. خیلی دلم می‌خواست زادگاه مادرم را ببینم، به همین خاطر تمام مسیر سفر را بیدار بودم و انتظار رسیدن به مقصد را می‌کشیدم. اما با تمام تلاشی که کردم، درست دو ساعت مانده به پایان راه خواب بین پلک‌هایم لانه کرد و ورودمان به زادگاه مادری را ندیدم. دلم می‌خواست وقتی به مقصد می‌رسیم من همه را بیدار کنم ولی دست آخر همگی با صدای مادر چشم باز کردیم. پدر و مادر و برادرهای بزرگ‌ترم که از همه قوی‌تر بودند، آقاجان ساک و چمدان‌هایمان را از شاگرد راننده تحویل گرفت و جلوی پایمان روی زمین گذاشت. خودش هم رفت تا یک وانت بگیرد و خانواده‌ی پرجمعیتش را سوار کند.
همیشه ایستادن پشت وانت را دوست داشتم. باد از لبه‌ی روسری‌ام وارد می‌شد و موهایم را به بازی می‌گرفت و حسابی خنک می‌شدم. هوای کرمانشاه خیلی از تهران خنک‌تر بود و همین، مزه‌ی سوار شدن پشت وانت را بیشتر می‌کرد. راننده که سرعتش را کم کرد، فهمیدم انتظار به پایان آمده است. چشم گرداندم که همه‌ی خانه‌های کوچه را ببینم. حدس‌های مختلفی می‌زدم و دلم می‌خواست بدانم کدامش درست از آب در می‌آید. با خودم تصور می‌کردم خاله و شوهرش با آن سبیل هیتلری بامزه ممکن است در کدام خانه باشند. بالأخره یکی را که از همه قشنگ‌تر بود انتخاب کردم و بعد چشم‌هایم را بستم تا ببینم آیا ماشین مقابل آن خانه می‌ایستد یا حدسم غلط از آب در می‌آید؟! وقتی ماشین متوقف شد، چشم‌هایم را با احتیاط باز کردم. درست حدس زده بودم. بزرگ‌ترین خانه‌ی آن کوچه متعلق به خاله شمسی بود که تا آن روز هیچ‌کدام‌مان ندیده بودیمش! محمدرضا همه‌ی بچه‌ها را در یک صف مرتب کرد و منتظر شدیم تا آقاجان زنگ را بزند. مادر چندین بار تأکید کرده بود که همگی مؤدب باشیم. ورجه‌ورجه نکنیم و تا تعارف‌مان نکردند چیزی نخوریم. خصوصاً به جعفر که از همه شیطان‌تر و بازیگوش‌تر بود، تأکید کرده بود که کنارش بنشیند و تا اجازه نداده برای بازی به حیاط نرود. البته نه مادر امیدوار بود جعفر به قولش پایبند بماند و نه بقیه!
وقتی آقاجان دکمه‌ی زنگ را فشار داد، کسی با لهجه‌ی شیرین کرمانشاهی «آمدم»، آمدمی گفت و خودش را رساند به درب بزرگ قهوه‌ای رنگ حیاط. درب که باز شد بالأخره دیدیمش. احمدآقا بود با همان خنده‌ی مهربانش که از توی عکس بیرون زده بود و همان سبیل هیتلری که خیلی بانمکش کرده بود. با آقاجان و مادر سلام و احوال‌پرسی کرد و انگار که یک عمر است آقاجان را می‌شناسد، او را در آغوش گرفت و خوش‌آمد گفت. با دیدن ما که همگی در یک خط منظم ایستاده بودیم، لبخند دندان‌نمایی زد و به همگی‌مان خیرمقدم گفت و با تک‌تک‌مان سلام و علیک کرد و نفری یک جوزقند گذاشت توی دهان‌مان که در بدو ورود کام‌مان شیرین شود. خاله شمسی و مادر با دیدن یک‌دیگر همه را فراموش کردند و حسابی در آغوش دلتنگ خواهرانه‌شان اشک ریختند و به چهره‌ی هم‌دیگر بوسه زدند. به خواهرها و برادرهایم که همگی هاج‌وواج آن‌ها را نگاه می‌کردند، خیره شدم. حتی یک روز بی‌خبری و دوری از آن‌ها را تاب نمی‌آوردم. نمی‌توانستم بفهمم این دو خواهر چطور این همه سال دندان روی جگر گذاشتند و تحمل کردند! ناخودآگاه انگار دلم برای خواهرهایم تنگ شده باشد، مینو و مریم را بوسیدم و دست انداختم گردن‌شان. شاید آن‌ها هم حال من را داشتند که هیچ اعتراضی به رفتارم نکردند.
کمی که گذشت، پسربچه‌ای خجالتی هم به جمع‌مان اضافه شد که اسمش مسعود بود. از بین حرف‌های خاله و احمدآقا با پدر و مادرم فهمیدیم که مسعود بچه‌ی واقعی آن‌ها نیست و او را که فرزند یکی از عشایر کرد بوده، در عوض مبلغ قابل توجهی به فرزندی قبول کرده‌اند. خیلی سال بعد که خاله از دنیا رفته بود، فهمیدم خاله خودش بچه‌دار نمی‌شده ولی احمدآقا انقدر دوستش داشته که خودش را مسبب بی‌اولادی معرفی کرده بوده تا هیچ‌کس به همسر عزیزتر از جانش چپ نگاه نکنند. اگرچه مسعود برای آن‌ها از یک هم‌خون هم عزیزتر بود. چنان مثل پروانه دورش می‌گشتند که هیچ‌کس نمی‌توانست باور کند از گوشت و خون خودشان نیست. ولی من فکر می‌کنم احمدآقا همه‌ی بچه‌ها را یک اندازه دوست داشت. خودش دست‌مان را گرفت و بدون توجه به سن و سالش که جای پدربزرگ ما بود با همگی‌مان عموزنجیرباف و گرگم به هوا بازی کرد. آقاجان با همه‌ی محبتی که به بچه‌هایش داشت، تا آن روز شریک بازی‌هایمان نشده بود، اما احمدآقا با تمام غریبگی‌اش برایمان مهربان‌ترین عمویی بود که کسی می‌توانست داشته باشد.
هیچ‌وقت نمی‌توانم اولین دیدارمان را از یاد ببرم. در آن روزها که مهمان خانه‌ی خاله شمسی بودیم، با احمدآقا کل کرمانشاه را گشتیم. در طاق‌بوستان کلی عکس گرفتیم و حسابی سوغاتی خریدیم. بماند که من و هیچ‌کدام از خواهرها و برادرهایم بعد از چشیدن شیرینی‌های سنتی کرمانشاه نتوانستیم روی عهدی که با مادرمان بسته بودیم، بمانیم و تا معده‌مان جا داشت، کاک و نان برنجی و نان خرمایی خوردیم؛ که البته با وجود دل‌دردی که بعدش تحمل کردیم؛ مزه‌اش هنوز در دهان‌هامان باقی مانده!
از آن سال به بعد رفت‌وآمد ما و خانواده‌ی خاله شمسی به کرمانشاه و تهران زیاد شد. هوا که سرد می‌شد، آن‌ها می‌آمدند تهران و گرم که می‌شد ما می‌رفتیم شهر آن‌ها! عید نوروز هم دست جمعی یا راهی مشهد می‌شدیم یا شمال و خلاصه خوش می‌گذراندیم. حتی گاهی احمدآقا یا آقاجان به‌خاطر مشغله‌ی کاری که داشتند، نمی‌توانستند همراهی‌مان کنند ولی در سفر بعدی غیبت‌شان را جبران می‌کردند.
روزها می‌گذشت و ما بچه‌ها بزرگ می‌شدیم و بزرگ‌ترها رفته‌رفته پیر می‌شدند. یادم هست آن سال تازه وارد دبیرستان شده بودم که مأمور مخابرات به همراه آقاجان به خانه آمد و برایمان یک خط تلفن کشید. مادر با ذوق و شوق بسم‌الله گفت و گوشی را برداشت. خیلی از اینکه دست آقاجان باز شده بود و توانسته بودیم مثل خاله شمسی تلفن بخریم، خوشحال بود. حالا خواهرها می‌توانستند زود به زود از احوال هم با خبر شوند. اما برخلاف تصور مادر، این اولین تماس چندان هم خوش‌آیند نبود. صدای گریه‌ی خاله شمسی از آن سوی خط که خبر از سکته و بستری شدن احمدآقا می‌داد، روی اعصاب همه‌مان خنج می‌کشید. دلم نمی‌خواست بمیرد. نمی‌توانستم کرمانشاه را بدون حضور او تصور کنم. احمدآقا برای همه‌مان مهربان‌ترین عموی دنیا بود. حتی مهربان‌تر از آن‌ها که هم‌خون خودمان بودند. باید می‌رفتیم. باید هر طور شده قبل از اینکه بمیرد، می‌دیدیمش! اما برخلاف تصورمان کارهای آقاجان هماهنگ نمی‌شد و مشتری حسابش را با او تسویه نمی‌کرد. به ناچار مادرم گردنبندش را فروخت و وسایل سفرمان مهیا شد. با اینکه بعید نبود تا می‌رسیم همه چیز تمام شده باشد، ولی مادر دلش نمی‌آمد توی چمدان برایمان لباس مشکی بگذارد! بالأخره با دل‌های آشفته و نگران راهی کرمانشاه شدیم. باز مثل اولین بار آقاجان زنگ در را فشار داد ولی دیگر صدای احمدآقا نیامد. نگاهی به کوچه‌شان که پر از برف بود انداختم و از ذهنم گذشت: «این شهر را در زمستان دوست ندارم. اصلاً چه معنی دارد ما در فصلی غیر از بهار و تابستان بیاییم اینجا؟» مسعود با چهره‌ی گرفته و رنگ‌پریده، در را باز کرد و همگی وارد شدیم. انگار توی خانه گرد مصیبت ریخته بودند. هیچ صدایی از خاله و مسعود در نمی‌آمد. فقط همین‌که لباس مشکی تن‌شان نبود، خاطرمان جمع شد که یعنی دیر نرسیدیم. خودمان می‌دانستیم اتاق خواب احمدآقا کجاست ولی پایمان پیش نمی‌رفت او را در رختخواب بیماری ببینیم. ولی چاره چه بود؟ آقاجان پیش رفت و ما مثل لشکر شکست خورده دنبالش راه افتادیم. وارد اتاق که شدیم، پیرمرد زیرلحاف سفیدش دراز کشیده بود. اطرافش حلقه زدیم و منتظر ماندیم تا چشم‌هایش را باز کند. اشکی را که تا روی گونه‌ام راه گرفته بود پاک کردم و یک‌باره برای تمام خاطرات بامزه‌ی گذشته دلم تنگ شد. یک‌دفعه صدای قهقهه‌ی بلندی از بیرون اتاق شنیده شد که خیال کردیم خاله به‌خاطر فشار عصبی به سرش زده، همگی دویدیم بیرون اتاق و با مسعود و خاله که دل‌شان را گرفته بودند و از خنده ریسه رفته بودند؛ مواجه شدیم. مات مانده بودیم که اوضاع از چه قرار است؟ کم‌کم داشت باورمان می‌شد آن‌ها دیوانه شده‌اند. اما 
یک‌باره سایه‌ای را روی دیوار دیدم و به‌سمت عقب برگشتم. هنوز یادم است با دیدن احمدآقا که بلند شده و توی رختخوابش ایستاده بود، چه جیغی زدم! تازه معلوم شد همه‌ی ماجرا یک بازی ساده بوده تا مادر را برای زمستان به کرمانشاه بکشند. مادر متولد دی ماه بود اما در تمام آن سال‌ها در زادروزش دور از شهر و دیار مادری، و در تهران گذرانده بود. آن سال با نقشه‌ی خاله، برنامه‌ای چیده بودند تا همگی راهی کرمانشاه شویم تا بتوانند برای مادر جشن بگیرند و با هم به یاد بچگی‌هایشان برف و شیره بخورند. از قضا چون می‌دانستند احمدآقا برای همه‌ی ما حتی از خاله هم عزیزتر است، بیماری او را بهانه کرده بودند و درست در روزی که قرار بود تلفن به خانه‌مان راه پیدا کند؛ نقشه را پیاده کرده بودند. شاید چون زودتر خانه، دکان آقاجان تلفن‌دار شده بود و خبرش را زودتر به گوش احمدآقا رسانده بود.
بالأخره هر چه بود برای اولین بار زمستان زادگاه مادرمان را دیدیم و حسابی خوش گذراندیم. اگرچه احمدآقا یکی دو سال بعد از آن درگذشت، ولی برای ما خاطرات شیرینی به جا گذاشت که هیچ‌وقت از یادمان نمی‌رود. مردی که همیشه در خیال خودم او را هیتلر مهربان صدا می‌کردم.
سال شصت ویکم.شماره2966