ویزای بهشت از سفارت آمریکا

گردن می‌کشم و از پنجره کوچک هواپیما، پایین را نگاه می‌کنم. کوه‌های کله قندی که روی نوک همه‌شان برف نشسته است تمام چارچوب پنجره را پر کرده. در بین همه کوه‌ها کوهی است که بلندتر از همه است. آن‌قدر بلند که می‌توانی راحت تشخیص دهی. این همان دماوند معروف است. پلک نمی‌زنم. دماوند بلند و پربرف را تماشا می‌کنم. برای تماشای همین منظره بود که موقع رزو بلیط، اصرار داشتم صندلی‌ام کنار پنجره هواپیما باشد. دماوند که از چارچوب پنجره بیرون می‌رود سر جایم می‌نشینم. انگشتم را از لای کتاب «انسان کامل» بیرون می‌آورم و گردنم را می‌مالم. کتاب را چند بار خوانده بودم. در کل پرواز هم خواندم. خیلی سعی کردم از کتاب امانتی، درست نگهداری کنم ولی گذر زمان چسب‌های کتاب را از بین برده و کتاب ورق ورق شده بود. 
کتاب را وقتی علی به کتابخانه دانشگاه برگرداند از متصدی کتابخانه گرفتم. کلا کارم این بود که هر کاری که علی می‌کرد، تکرارش می‌کردم. منتظر بودم ببینم چه می‌کند، من هم همان کار را انجام می‌دادم. روزی که این کتاب را به کتابخانه دانشگاه برگرداند لای قفسه‌های فنی، دنبال کتاب حساب و دیفرانسیل بودم. می‌خواستم برای امتحانات ترم اول آماده باشم. علی با همان شور و شوق همیشگی‌اش وارد کتابخانه دانشگاه شد. کتاب انسان کامل را روی میز گذاشت و بدون این‌که مکث کند «عدل الهی» استاد مطهری را امانت گرفت و رفت. کتاب را به خانه بردم ولی فرصت نکردم بخوانم. بیشتر مشغول خواندن کتاب‌های دانشگاه بودم. می‌خواستم یک‌بار هم شده از علی جلوتر باشم. علی دوستم بود. بهترین دوستم بود ولی همیشه دوست داشتم یک‌بار هم شده از او جلوتر باشم. خانه‌شان چند کوچه بالاتر از خانه ما بود. یک‌سال از من کوچکتر بود ولی وقتی کلاس ششم را جهشی خواند، در دبیرستان همکلاس شدیم. با ورود او باید بیشتر درس می‌خواندم تا جای شاگرد اولی‌ام را از دست ندهم ولی علی با این‌که کمتر درس می‌خواند و بیشتر اوقات را در مسجد وقف کمک به هیأت و مردم می‌کرد توانست شاگرد اول شود و من دوم شدم. 
دشمنی من با علی زیاد طول نکشید. وقتی علی در حل مسأله‌های ریاضی و فیزیک کمکم کرد با هم دوست شدیم. وقتی می‌توانست در بعضی از امتحانات بهترین نمره را بیاورد و اینکار را نمی‌کرد و جای اول شدن را به من می‌داد، شد بهترین دوستم. همیشه سرش شلوغ بود. روزهای محرم دیگر پیدایش نمی‌شد. برای دیدن علی به مسجد رفتم. داشت پارچه‌های سیاه به تکیه می‌زد. علی هم کار می‌کرد و هم تعیین می‌کرد که کدام پارچه را چه کسی و کجای مسجد بزند. کاری که شاید دو سه شب وقت می‌برد علی در یک شب انجام می‌داد. پرسیدم کی برای دانشگاه درس بخوانیم؟ گفت محرم که تمام شود درس را شروع می‌کند. بعد به سنج بزرگی اشاره کرد که بلندش کنم. بلند کردم. گفتم کجا بگذارم؟ گفت جایی نگذار. برو با بچه‌ها تمرین کن. گفت سنج‌زن هیأت را ساواکی‌ها گرفته‌اند و مدت‌هاست که خبری از او نیست. حالا باید کسی جایش را پر کند. بعد خودش بلندگوی هیأت را که خراب شده بود در دست گرفت و شروع به تعمیر آن کرد. گفتم مهندس من این کاره نیستم. خندید. اصطلاح مهندس را از وقتی تصمیم گرفتیم دانشگاه برویم به هم می‌گفتیم. اول یواشکی در گوش هم می‌گفتیم و دلمان آب می‌رفت از تصور این‌که یک‌روز با صدای بلند و با همین اصطلاح صدایمان کنند و بعد برای شوخی، همدیگر را با این نام صدا می‌کردیم. گفتم تا حالا سنج نزدم. گفت خودش یادم می‌دهد. ترسیدم. نه از سنج زدن، از قرار گرفتن در گروه‌های عزاداری و هیأت‌هایی که دولت فعالیت آن‌ها را دوست نداشت.
وقتی روز عاشورا سنج بزرگ را هماهنگ با نوحه‌خوان هیأت می‌زدم احساس بزرگی کردم. گاهی علی را می‌دیدم که به سینه می‌زند و هیأت عزادار را طوری هدایت می‌کند که فاصله‌ای بین آن‌ها پیش نیاید. در بین جمعیت عزادار، مادر را دیدم. چشمانش برق می‌زد. طوری به من نگاه می‌کرد که انگار شاگرد اول جهان شده‌ام. افتخار می‌کرد و من سنج را محکم‌تر کوبیدم.
بلندگوی هواپیما اعلام می‌کند که برای فرود آماده باشیم. بغض راه نفسم را می‌گیرد. بعد از دوازده سال بالأخره به ایران برگشتم. بعد از تمام شدن جنگ برای تحصیل رفتم. دکترایم را که گرفتم در همان دانشگاه درس دادم و هیچ وقت فرصت نشد که برگردم. در تمام این سال‌ها نمی‌دانستم که این قدر دلم برایش تنگ شده است. خون داغ توی رگ‌هایم می‌پیچید و به صورت اشک از چشم‌هایم بیرون می‌زد. در فرودگاه، مادر پیچیده در چادر سیاه منتظرم بود. دستش را پشت شیشه‌های قطور سالن انتظار گذاشته بود. دستانش را از پشت شیشه بوسیدم. خیلی پیر شده بود. بیشتر از دوازده سال دوری. در تمام مسیر فرودگاه به خانه، مادر حرف زد. از دانشگاهی که درس می‌دهم پرسید، از شاگردهایم، از این‌که غذای درست و حسابی می‌خورم یا نه؟ و ما بین این همه سؤال مکث می‌کرد و می‌پرسید حالم خوب است؟ می‌ترسید از پسرهایم که هر دو در تصادف کشته شده بودند بپرسد. می‌ترسید از همسرم که بعد از مرگ بچه‌ها، دق مرگ شد، بپرسد. حتی می‌ترسید بپرسد که چقدر می‌مانم. می‌مانم یا می‌روم؟ می‌خواستم برگردم. تنها شلوغی کار در دانشگاه برلین می‌توانست از ذهنم خارج کند که تنها هستم. بعد از مرگ خانواده‌ام به تنهایی عادت کرده بودم. اگر کنفرانس ارمنستان و اصرارهای مادر نبود برنمی‌گشتم. چیز دیگری که مجبورم کرد برگردم، کتاب امانتی «انسان کامل» بود که سال‌ها در دستم مانده بود. ماشین در ترافیک مانده است. پشت کتاب را باز می‌کنم. صفحه امانت گیرنده‌ها پر شده بود. اسم علی صبوری در تاریخ دهم آذرماه پنجاه و هشت نوشته شده بود و بعد از علی، اسم من بود. هیچ وقت نشد، کتاب را پس بدهم و در تمام این مدت فکر می‌کردم که اگر روزی بمیرم این امانت هنوز در دستم است. می‌دانستم در این یک هفته، سیل دوست و آشنا برایم وقت نمی‌گذارند. برای همین باید فردا اول وقت کتاب را برگردانم. مادر داشت از شلوغی خیابان می‌گفت.
آبان ماه پنجاه و هشت هم خیابان‌ها شلوغ بود. مردم می‌خواستند شاه به کشور برگردد و محاکمه شود. ولی وقتی شاه به آمریکا رفت مردم برای اعتراض به خیابان ریختند. کلاسم در دانشگاه که تمام شد می‌خواستم به خانه برگردم. علی را دیدم که بین دانشجوها ایستاده و حرف می‌زند. دورتر ایستادم و به حرف‌هایش گوش دادم. گفت همه باید برویم روبروی سفارت آمریکا و اعتراضمان را نشان دهیم. بچه‌های دیگر هم تأییدش می‌کردند. با این‌که خودم را لای جمعیت پنهان کرده بودم رویش را کرد به من و گفت تو هم بیا. گفتم می‌آیم. بعد از این‌که مادرم را ببرم دکتر می‌آیم. گفت: «منتظرت هستیم.» خانه که رفتم می‌خواستم کتاب را بخوانم. نشد. چند بار چند صفحه‌ای خواندم ولی نتوانستم ادامه دهم. حواسم به اتفاقات خیابان طالقانی و سفارت بود ولی نرفتم سفارت. نمی‌دانستم با چه رویی به علی بگویم که مادر مریض نبوده و ترسیده بودم. 
فردا هم از ترس روبرو شدن با علی دانشگاه نرفتم. بعد هم هرجا که علی بود خودم را پنهان می‌کردم. شینده بودم که علی بیشتر اوقاتش را صرف نگهبانی از گروگان‌های سفارت می‌کند و بیشتر کتاب می‌خواند. بعد هم دیگر خبری از علی نداشتم. 
  
تاکسی وارد محله قدیمی ما شد. از کنار کوچه شهید علی صبوری گذشت و دو کوچه پایین‌تر، داخل کوچه ما پیچید. کوچه‌ای که می‌توانست به نام من باشد ولی حالا این افتخار نصیب دیگری شده بود. سعادت می‌خواهد. سعادت نداشتم. ترسیده بودم. از مرگ می‌ترسیدم. برای همین برگه مرخصی‌ام را چند روز مانده به عملیات نوشتم. ولی رویم نمی‌شد برگه را به علی نشان دهم. علی صبوری فرمانده من بود. علی، با شروع جنگ عازم جبهه شد. من بعدتر رفتم. می‌دانستم که بچه‌های تهران بیشتر در لشکر محمد رسول‌الله(ص) هستند. وقتی به لشکر رسیدم علی مسئول واحد مهندسی لشکر محمد رسول‌الله(ص) بود.
 فکر می‌کردم مرا که ببیند اخم می‌کند و می‌گوید رفیق نیمه‌راه، یا راهش را کج می‌کند و آشنایی نمی‌دهد. حق داشت. من او را در تظاهرات سیزده آبان تنها گذاشته بودم. ولی مرا که دید نزدیک شد. سلام کرد و محکم بغلم کرد و گفت به «لشکر خوبان» خوش آمدی. 
دور و بر علی پر بود از نیروهای تازه وارد و جدید. علی کار کردن با اسلحه و مهمات جنگی را به ما یاد می‌داد. وقت‌هایی که همه استراحت می‌کردند علی به فکر کارهای فرهنگی بود. با ما تمرینات سخت نظامی انجام می‌داد. وقتی ما بعد از تمرین، از نفس افتاده و بی‌رمق می‌شدیم او در فاصله نفس‌گیری ما، کاری برای خودش دست و پا می‌کرد. کم می‌خوابید. تازه واردها به شوخی می‌گفتند که او موقع پلک زدن می‌خوابد. همیشه به علی حسادت می‌کردم به این‌که این همه انژی را از کجا می‌آورد؟ 
به اصرار من، چند روزی با هم مرخصی گرفتیم. مرخصی با علی هم چیزی از در خط بودن کم نداشت. دائم در تکاپو بود. از مادرش خداحافظی کرد و برای زیارت به مشهد رفتیم. در حرم، از آقا امام رضا خواستم مراقب من باشد ولی در زمزمه‌های علی شنیدم که طلب شهادت می‌کند. از مادر که خداحافظی کردم گریه می‌کرد، بی‌تابی می‌کرد. گفتم که برای عید دوباره برمی‌گردم. 
وقتی برگشتیم، زمزمه عملیات خیبر به گوش رسید. علی از طرف حاج همت، مسئول زدن خاکریز بود. من و مابقی بچه‌های گروه، کیلومترها خاکریز زدیم. زمستان آخرین زور سرمایش را ریخته بود توی خاکریزها. خاک‌ها سرد و نمدار بودند و لباس‌هایمان خاکی. بچه‌ها دنبال اسمی برای خاکریزها بودند. گفتم اسمش را بگذاریم خاکریز جهنم. چون هنوز شروع به کار نکرده عراقی‌ها شروع کرده بودند خمپاره و آتش ریختن روی سر ما. باز ترس سراغم آمده بود. علی گفت اسمش را می‌گذاریم خاکریز بهشت. بی‌امان کار کردیم و جلوتر از برنامه بودیم. یکی از سربازها خسته که شد تکیه داد به دیوار خاکریز. گفت اگر سفارت آمریکا تعطیل نمی‌شد الان او در بهشت بود. منظورش آمریکا بود. این را با خنده گفت. می‌دانستیم که خانواده‌اش بعدا به اروپا رفته‌اند ولی او فرار کرده بود و به جبهه آمده بود. اسم سفارت آمریکا که آمد من و علی چشم در چشم شدیم. علی خندید و گفت ما آخرین نفرایی بودیم که برگه ورود به بهشتمون رو جلوی سفارت آمریکا گرفتیم. به زور لبخند زدم. فقط من می‌دانستم که منظور علی چیست. سرباز پرسید جلوی سفارت بهتون برگه دادند؟ علی دیگر حرفی نزد و شروع به کندن کرد. به ما گفت: «برگردیم سنگر.» برگشتیم و از زور خستگی تا پلک گذاشتیم خوابمان برد. 
راننده تاکسی گفت که رسیدیم. سرم را بالا کردم. دیدم جلوی دانشگاه هستیم. پیاده شدم و از در ورودی دانشگاه داخل رفتم. برای یک لحظه صدای علی توی گوشم پیچید. «سلام مهندس.» سرم را برگرداندم. دلم می‌خواست الان بود. مثل روزهای اول دانشگاه. با هم سر مسائل دیفرانسیل و انتگرال و پیدا کردن بهترین راه حل بحث می‌کردیم. ولی نبود. آهنگ صدایش در خاطراتم بود. دانشگاه بزرگ‌تر شده بود. چند دانشکده اضافه شده بودند. از یکی از دانشجوها آدرس کتابخانه فنی را پرسیدم. ایستاد. به راست اشاره کرد و گفت که کمی که بروم پشت ساختمان می‌بینمش. گفت که نوشته کتابخانه علی صبوری. بعد رفت. کتابخانه علی صبوری. علی صبوری در تمام این سال‌ها این‌جا بوده. در گوشه دنج دانشگاه برای خودش نشسته و من از غم از دست دادنش به جای دیگری پناه بردم و در هیچ جا پیدایش نکردم. 
زمین سنگر سرد بود. از زور سرما بیدار شدم. دیدم علی پتوی خودش را روی ما انداخته و خودش گوشه‌ای دیگر به خواب رفته. خواستم پتو را روی علی بیندازم که از خواب بیدار شد. وضو گرفت و نماز خواند. بعد از نماز کنارش نشستم. دل دل می‌کردم که مرخصی‌ام را چطور به او بگویم. نمی‌دانستم چه چیزی را بهانه کنم که برگردم. هیچ وقت به عراقی‌ها نزدیک‌تر از دیشب نبودم، توی همان خاکریزی که علی اسمش را گذاشت خاکریز بهشت. علی صبر کرد. صبر کرد تا این‌که دهانم باز شد. گفتم می‌خواهم مرخصی بگیرم. چیزی نگفت. جرأت کردم دست به سمت جیب خاکی‌ام بردم. برگه مرخصی را که چند روز پیش پر کرده بودم به سمتش بردم. گفتم مادرم مریض احوال است. باید برگردم. برگه را امضا کرد و چیزی نگفت. نگفت که دروغ می‌گویم و مثل همان آبان پنجاه و هشت ترسیده‌ام. حتی نگفت که مادرم را بعدها در خیابان دیده و از بیماری‌اش پرسیده و مادر گفته که در این چند ماه اصلا بیمار نشده. فقط امضا کرد، بلند شد و آهسته به سمت سنگر فرماندهی رفت. بچه‌ها که از خواب بیدار شدند شور و شوق داشتند. شب، عملیات شروع می‌شد و هر کسی کاری می‌کرد. لباس می‌شستند تا شب مرتب باشند، کفش واکس می‌زدند، پیشانی‌بند می‌بستند، وصیت نامه، عکس یادگاری و این کارها. هیچ ماشینی به عقب برنمی‌گشت. نشد که برگردم. بچه‌ها می‌گفتند سعادت ماندن داشته‌ام و ماندم.
بعد از ظهر به تلفنخانه رفتم تا به مادر زنگ بزنم. علی زودتر از من توی صف بود. اول نشناختمش. صورتش را اصلاح کرده بود و هنوز گونه‌هایش از حمام سرخ بود. موهایش را صاف شانه زده بود و خیلی آرام با مادرش در آن طرف خط حرف می‌زد. تلفنش که تمام شد از کنارم گذشت. نگاهم نکرد. نپرسید مهندس چطوری؟ 
مادر که گوشی را برداشت گریه‌ام گرفت. گفتم برای عید منتظرم نباشد. مادر گریه کرد. دلم می‌خواست مثل علی آرام صحبت کنم. مادرم را با حرف‌هایم آرام کنم. 
در دانشگاه به سمت راست پیچیدم. تصویری از قدیم در تاریکخانه ذهنم شروع کرد به ظاهر شدن. تصویری که علی ایستاده بود و برای بچه‌ها صحبت می‌کرد. علی پرسید پس منتظرت هستیم. و من نرفتم. به قول علی او برگه ورود به بهشت را همان روز گرفته بود و من در جهنم مانده بودم. خاکریزی که من جهنم را در آن دیده بودم او را به بهشت می‌رساند. به سمت کتابخانه راه افتادم. 
شب ماشینی پشت خط می‌رفت. عملیات قرار بود شب شروع شود ولی اعلام کردند که فردا حرکت می‌کنند. می‌خواستم سوار شوم ولی علی را که دیدم منصرف شدم. نمی‌خواستم جا بمانم. می‌خواستم در همان خاکریزی که کنده بودیم به سمت بهشتی بروم که علی دیده بود. به سمت علی رفتم ولی مرا ندید. داشت مستقیم به سمت سنگر حاج همت می‌رفت. صبح ساعت شش در خاکریز، زودتر از همه آماده بودم. مرا که دید لبخند زد و سلام داد. مثل همیشه که با هم دوست بودیم مهندس صدایم کرد. با همه روبوسی کرد و دعا کرد که امشب همه بچه‌ها عیدی‌هایشان را بگیرند. تا ساعت هشت و نیم که پاتک‌های عراق شروع شد کلی خاکریز زده بودیم. بیشتر از هر روز در زندگی‌ام انرژی داشتم و کار می‌کردم، به این امید که امروز عیدی‌ام را از خداوند بگیرم. ولی علی برعکس روزهای دیگر خیلی آرام به نظر می‌رسید. آخرین باری که دیدمش ظهر بود. در سایه یک لودر نماز می‌خواند.
کتاب را روی پیشخوان کتابخانه گذاشتم. متصدی کتابخانه کتاب را برداشت و صفحه آخر آن را نگاه کرد. با تعجب نگاهم کرد. کتاب را مثل کالای گرانبهایی برانداز کرد. گفتم جریمه‌اش هرچقدر باشد پرداخت می‌کنم. جریمه اشتباهاتم را باید پرداخت کنم. جریمه ترس‌هایم را. جریمه آرزوهایم را حتی. متصدی لبخند زد و گفت از مجموعه نفیس شهید مطهری همین یکی کم بود. گفتم می‌شود کتاب دیگری امانت بگیرم. گفت اگر قول بدهید که سر موقع برگردانید.
قول دادم. هم به او و هم به خودم. هم به علی. قول دادم که کتاب را هفته دیگر برگردانم. قول دادم که پیش مادر بمانم. قول دادم که پیش علی بمانم. علی در تمام این مدت در دانشگاه بود و با زبان کتاب‌ها با دانشجوهای تازه‌وارد صحبت می‌کرد. به محل کارم در برلین زنگ زدم و گفتم به فکر یک جایگزین برای من باشند. دلم می‌خواست همین دانشگاه، کنار علی درس بدهم و درس یاد بگیرم.

سال پنجاهم.شماره2486