فیلمسازان متعهد در فضای سکولار مستحیل شدند
عبرت‌ها باید گفته شود
تسخیر لانه جاسوسی از آن دست وقایعی است که از آغاز طرح‌ریزی تا انجام و تبعات آن حاوی سوژه‌هایی ناب برای به تصویر کشیدن در عالم رسانه است. شاید اگر این اتفاق در کشورهایی که خود را صاحب هنر در عرصه تصویر می‌دانند، رخ داده بود، اکنون ده‌ها فیلم و انیمیشن برای یادآوری تاریخ و نمایش پیروزی ساخته و در سطح بین‌المللی ارائه می‌شد. با این وجود، ضعف تصویر‌گری تسخیر سفارت آمریکا به شدت به چشم می‌آید و جز اندکی که سریال «طوفان شن» را در سال‌هایی دور به یاد دارند، حافظه تصویری این واقعه همچنان خالی است. در جهت بررسی دلایل ضعف موجود با سعید مستغاثی، پژوهشگر و منتقد سینما به گفتگو نشستیم.
نمایش واقعیت‌های تاریخی در عرصه تصویر چه میزان می‌تواند در حوزه افکار عمومی مؤثر باشد؟
از ابتدای تاریخ سینما بخش عظیمی از فیلم‌های تولیدی در کشورهای صاحب سینما مثل آمریکا، اختصاص به فیلم‌های تاریخی داشته است. این فیلم‌های تاریخی لزوما واقعیت را هم منعکس نمی‌کردند، یعنی خیلی از افسانه‌ها، باورهای ذهنی و تحریف‌ها به اسم فیلم تاریخی نمایش پیدا می‌کرده است.
این فیلم‌ها اعم از فیلم‌های عظیم و پرخرج تا فیلم‌های معمولی‌تر، فی‌المثل درباره شخصیت‌هایی مثل آبراهام لینکلن که رئیس‌جمهور آمریکا بوده، نزدیک 30 فیلم و انیمیشن راجع به وی ساخته شده و هر سال به طور مداوم این مسأله ادامه دارد که برخی به قسمت‌هایی از زندگی لینکلن پرداخته و برخی به افسانه‌سازی درباره وی می‌پردازند یا درباره جنگ جهانی اول و دوم که بعد از گذشت 100 سال، همین امسال حدود 15 فیلم راجع به آن‌ها ساخته شده و در همین جشنواره لندن که یکی دو هفته پیش بود، با وجود آن‌که مانیفست جشنواره راجع به زنان قدرتمند است و فیلم‌ها باید راجع به این مسأله باشد، 8ـ7 فیلم به جنگ اول و دوم جهانی و ماجرای هلوکاست پرداخته است.
تاریخ یک موضوع محوری برای کشورهای صاحب سینما در تمام جهان است. اما متأسفانه سینمای ما به دلایل مختلف از این موضوع پرهیز کرده و دوری گزید و به طور مناسب به آن نپرداخته است.
دلایلی که اشاره کردید، چه بوده‌اند؟
یک مسأله این است که ما یک تفاوت ریشه‌ای با غرب داریم. یعنی آن‌ها سینما را درست کرده‌اند برای تقویت فرهنگ، ایدئولوژی و باورهایشان، در حالی‌که برای ایران تنها هنر وارداتی سینما بود که از قضا برای تضعیف باورها و اعتقاداتمان آمد.
اگر به مبدأ ورودی تاریخ سینما نگاه کنیم، یعنی اواخر قاجاریه، می‌بینیم که در جریان تحمیل یک تجدد وارداتی، سینما هم جزئی از این واردات برای هویت‌زدایی و دین‌زدایی در سطح مملکت ما بود و این به صورت یک رویه در طول زمان طی شد تا انقلاب اسلامی که همه افراد آن قبل از انقلاب از افراد وابسته به دربار، فراماسونر و غرب‌گرا بودند تا بعد از انقلاب اسلامی اگرچه افراد عوض شدند اما تفکر سکولار و لیبرالیستی در سینما حاکم ماند. البته یکسری تلاش‌ها از سوی فیلمسازان و مدیران متعهد انجام شد و جرقه‌هایی زده شد اما به صورت جریان در سینمای ایران درنیامد و تفکری بر سینمای ایران حاکم ماند که معتقد است لزوما در این سینما نباید چیزی از باورها و ایدئولوژی و فرهنگ گفته شود و هنر فقط باید باشد و اگر گرایش پیدا کند به سمت هویت و ریشه‌های ملت، تبدیل به سینمای فرمایشی و حکومتی خواهد شد!
از این جهت، این تفکر حتی در زوایای بسیار پنهان و در فیلمسازان متعهد که در این تفکر مستحیل شدند، باقی ماند و فضایی در سینمای ایران به وجود آورد که بسیاری از فیلمسازان متعهد را از اصل کار دور کرد. این فضا متأسفانه هنوز هم بر سینمای ما حاکم است و علیرغم وقایعی که در تاریخ ما اتفاق افتاده، که اگر هر کشور صاحب سینمای دیگری بود و در طول 35ـ30 سال با این همه اتفاق تاریخی روبرو می‌شد، ده‌ها و صدها فیلم ساخته می‌شد، اما سینمای ما در سطح یک اشاره نیز جلو نرفته است و مهم‌ترین دلیل این مسأله همان تفکر سکولاریستی حاکم است.
یکی از وقایع تاریخی که در طول 35 سال گذشته در عرصه هنر به دست فراموشی سپرده شده، موضوع واقعه 13 آبان و تسخیر لانه جاسوسی به دست دانشجویان است. در حالی‌که همین مسأله با توجه به بعد بین‌المللی و جزئیات قابل‌توجه، در سینمای غرب موردتوجه قرار گرفته و درباره آن فیلم ساخته‌شده‌است. دلیل این مسأله چیست؟
ما متأسفانه نه تنها در راستای هویت و ارزش‌های خودمان کار نمی‌کنیم بلکه به نفع طرف مقابل در سینما فعالیت می‌کنیم؛ وقتی از جبهه خودی دفاع نکنی، ناچاری که از جبهه دشمن دفاع کنی و می‌بینیم که در فیلم‌های ما، سبک زندگی غربی تصویر و از تفکرات غربی دفاع می‌شود و ارزش‌های دینی زیر سؤال می‌رود و این‌ها برای فیلمسازان ما تبدیل به افتخار شده است!
از طرفی ما نباید انتظار داشته باشیم که دشمن ما و به خصوص هالیوود فیلمی بسازد که تأیید نظرات و افکار و اعتقادات ما باشد. اگر چنین بکند ما باید به خودمان شک کنیم که چه شده که دشمن ما دارد برای اعتقادات ما تبلیغ می‌کند. به نظر می‌آید که پرداختن آن‌ها به مسأله تسخیر سفارت دیر اتفاق افتاده اگرچه سابقا در فیلم‌هایی مانند «دلتا فورس» یا «رمبو» به آن اشاره شده بود، اما چون این موضوع چالش‌برانگیز بوده و همیشه پرداختن به آن آمریکا را در تنگنا قرار می‌دهد و این پرسش را ایجاد می‌کند که چه شده که تسخیر سفارت اتفاق افتاده و چرا اسناد جاسوسی در سفارت بوده، لذا هالیوود سراغ این موضوع نمی‌رفت، متأسفانه مانند تمام وقایع تاریخی دیگر ایران این موضوع هم مورد توجه فیلمسازان قرار نگرفت، به گونه‌ای که انگار در یک کره دیگر سیر می‌کردند، اما هالیوود همان‌طور که برای خودش رسالت می‌داند، همیشه از شکست‌ها، پیروزی درست می‌کند. این یک فرمول است در هالیوود که باید برای خودشان پیروزی بتراشند. در این مسأله نیز همین کار را کردند و از یک موضوع بارز تاریخی برای خودشان یک پیروزی ترسیم کردند و البته چون این یک تحریف آشکار بود، فیلم ضعیف از کار درآمد و علیرغم تبلیغات فراوان به لحاظ سینمایی قابل ارزیابی نیست. اما با توجه به رسالتی که برای خودشان قائل بودند، از ابزار سینما برای بسط اعتقادات و تفکراتشان استفاده کردند.
بعد از ساخته شدن فیلم آرگو، عده‌ای اظهار کردند که باید در مقابل کارهای تولیدی هالیوود، سینمای ایران به سمت مقابله به مثل برود و تولیداتی داشته باشد در جهت پاسخگویی به آن‌ها.
جوابیه دادن یکی از موضوعات انحرافی است چون ما را وارد زمینی می‌کند که دشمن طراحی کرده و ادامه دادن بازی دشمن است. در صورتی که در یک استراتژی درست اصلا این‌طور نیست. حتی همان‌ها مراقبند در بازی‌هایی که این طرف طراحی می‌شود، وارد نشوند.
باید توجه داشت ملتی که سرشار از سوژه‌ها، گنجینه‌ها و فرهنگ‌ها است در واقع به آن‌ها تهاجم کرده و تهاجم فرهنگی، دفاع آن‌ها از خودشان است که این دفاع به صورت تهاجمی است و ما باید این را همواره مدنظر داشته باشیم.
ما با گنجینه عظیمی که داریم باید وارد حالت تهاجمی بشویم و از آنچه داریم استفاده کنیم و صبر نکنیم تا آن‌ها راجع به موضوعات تاریخی ما فیلم بسازند و بعد ما شروع به ساختن کنیم.
اما به نظر می‌آید جوان‌هایی که وارد عرصه هنر شده‌اند علاقه‌ای به سوابق تاریخی ندارند.
دلیل این بی‌علاقگی همان غلبه تفکری است که القاء می‌کند لازم نیست به تاریخ پرداخته شود چون مربوط به گذشته است و باید فقط به آینده پرداخت، در حالی‌که در کشورهای صاحب سینما، اصلا این‌گونه نیست و آن‌ها توجه ویژه‌ای به تاریخ دارند و حتی با گذشت سال‌ها، با هزینه فراوان و به طور وسیع هنوز به برهه‌های حساس تاریخی آن‌طور که می‌خواهند، می‌پردازند.
از طرفی متأسفانه روایات تاریخی صحیح و متقن در فضای نشر و مطبوعات وجود ندارد، بلکه یکسری روایات مغشوش و مغلوط است که برخی از آن‌ها از فراماسون‌ها باقی مانده و روایات تاریخی به طور مفصل و با جزئیات وجود ندارد و این با تفکر سکولاریستی غالب بر سینما مخلوط شده و سبب می‌شود که منابع درست تاریخی استخراج نشود. حتی در دانشگاه‌ها هنوز تاریخ فراماسونرها در حال تدریس است و مثلا اگر کسی بخواهد راجع به تاریخ مشروطه بداند، در کتاب‌فروشی‌ها که بگردد تماما تاریخ‌نگاری فراماسونرها را پیدا می‌کند. همین کمبود و نپرداختن به تاریخ آن هم به طور جدی و حتی در مراکز آکادمیک ما سبب گریز جوانان و نسل جدید از تاریخ است. این نیازمند تلاش و پژوهش وسیع مورخین و شناساندن منابع تاریخی صحیح منتشر شده در حوزه نشر و دانشگاه است.
گاهی به نظر می‌آید یک عدم علاقه جدی و خارج از فضای هنر برای ورود به مسأله تسخیر لانه جاسوسی وجود دارد.
یکسری حواشی و چالش‌هایی در این مسأله وجود دارد. یکسری از کسانی که لانه جاسوسی را فتح کردند، کاملا تغییر نظر دادند و روایت‌های دیگری را بازگو کردند، بالأخص دوم خرداد 76 فضایی ایجاد شد که نگاه تجدیدنظرطلبی در جامعه دانشجویان به وجود آمد؛ در وضعیتی که بسیاری از دانشجویان حزب‌اللهی و پیرو خط امام مانند شهید علم‌الهدی و شهید وزوایی در جبهه‌ها شهید شده بودند و کسانی که مانده بودند، تحت‌تأثیر تجدیدنظر طلبی قرار گرفتند. مجموع این شرایط باعث شد که علیرغم تأکید امام خمینی‌ره و رهبرمعظم انقلاب، مسأله تسخیر لانه جاسوسی، مغفول بماند. این مسأله هنوز جای بحث و پرداختن فراوانی دارد. در زمانی اشخاص اعتقاداتی داشتند و در برهه دیگری تغییر عقیده دادند، این مسأله در تاریخ اسلام هم وجود داشته و در انقلاب هم به وفور یافت می‌شود، لذا لازم است تاریخ بدون سانسور روایت شود، چرا که ریزش افراد از یک جنبش عامل زیر سؤال بردن اصل جنبش نیست.
بد نیست این‌جا خاطره‌ای را نقل کنم؛ جلد اول کتاب نهضت امام خمینی‌ره در زمان شاه سال 1356 که در لبنان چاپ می‌شود، سیدحمید روحانی نامه اول امام به شاه که در آن کلمه «اعلی‌حضرت» توسط امام نوشته شده را نمی‌آورد. امام متعرض ایشان می‌شود که چرا این نامه را نیاورده‌اید. آقای روحانی می‌گویند فکر می‌کردم درست نباشد که نامه‌ای که به نام اعلی‌حضرت نوشته شده، آورده شود. امام پاسخ می‌دهند که این‌طور نیست و این نامه برای زمانی است که من داشتم نامه را با احترام می‌نوشتم. خود این نامه نشان می‌داد که تبلیغ غرب که می‌کوشید نشان دهد امام با شاه خصومت شخصی داشته، دروغ بوده و زمانی که شاه توجه نمی‌کند به نامه‌ها و هشدارهای امام، لحن ایشان تغییر می‌کند.
اتفاقا باید عبرت‌ها گفته شود که فلان فرد که در تسخیر لانه بود، سردار جنگ و شهید شد و آن فرد دیگر، به کشور غربی پناهنده شده است.
باید فضا بازتر شود تا نسل امروز واقع‌بینانه‌تر مسایل را درک کند و حقایق را بشناسد.
در پایان اگر نکته ای باقی مانده، بفرمایید.
امیدوارم فضای رکودی که در مسایل تاریخی وجود دارد شکسته و فضای پژوهشگرانه ایجاد و تقویت شود و حقایق ناگفته، بازگو گردد که مطمئنا نسل امروز وقتی با واقعیت روبرو شود، راحت‌تر مسایل را درک می‌کند و با اشتیاق به سوی آن می‌رود.
سال پنجاهم.شماره2486