تئاتر آیینی می‌تواند بستری برای تربیت نسل جدید دختران باشد

چه شد که تئاتر آیینی را برای فعالیت حرفه‌ای انتخاب کردید؟
انتخاب تئاتر آیینی برای من از یک دغدغه‌ی تربیتی آغاز شد. سال‌ها با دختران نوجوانی در ارتباط بودم که در خانواده‌های مذهبی رشد کرده بودند و با وجود علاقه‌ی جدی به هنر، به‌ویژه تئاتر، برای ورود به این عرصه با نگرانی‌ها و محدودیت‌هایی روبرو بودند. از طرف دیگر، احساس می‌کردم بخشی از آموزش‌های دینی و تربیتی، لزوماً به تجربه‌ای ماندگار در زندگی نوجوانان تبدیل نمی‌شود.
همین مسئله ما را به این فکر رساند که از ظرفیت هنر نمایش برای پیوند دادن باورها با تجربه‌ی زیسته‌ی نوجوانان استفاده کنیم. به این ترتیب، گروه تئاتر آیین شکل گرفت؛ گروهی که علاوه بر تولید اثر نمایشی، بستری برای رشد هنری، شخصیتی و فرهنگی دختران باشد.
برای من، تئاتر آیینی صرفاً بازگویی یک واقعه‌ی تاریخی یا انتقال آموزه‌های دینی نیست؛ فرصتی است برای اینکه مخاطب، ارزش‌ها و مفاهیم را در دل یک موقعیت انسانی تجربه کند. وقتی نوجوان با انتخاب، تردید، ایثار، مسئولیت یا ایستادگی یک شخصیت مواجه می‌شود، به‌جای دریافت یک توصیه‌ی مستقیم، می‌تواند درباره‌ی آن موقعیت فکر کند و نسبت خود را با آن مفاهیم پیدا کند.
دغدغه‌ی اصلی من، ایجاد پیوند میان هنر، تربیت و هویت فرهنگی و دینی است؛ به‌گونه‌ای که دختر نوجوان بتواند بدون کنار گذاشتن علاقه و استعداد هنری خود، مسیر رشد و شکوفایی‌اش را پیدا کند. تجربه‌ی گروه آیین نیز نشان داده است که هنر و تربیت نه‌تنها متعارض نیستند، بلکه می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند.

چطور میان وفاداری به روایت‌های دینی و جذابیت نمایشی تعادل برقرار می‌کنید؟
به نظرم باید میان وفاداری به حقیقت و معنای یک روایت دینی و تکرار عین‌به‌عین شیوه روایت آن تفاوت قائل شد. وفاداری به روایت دینی به این معنا نیست که همیشه همان اتفاقات را با همان ترتیب و زبان بازگو کنیم؛ در عین حال، نوآوری نباید به تغییر معنا یا مخدوش کردن شأن شخصیت‌ها و وقایع دینی منجر شود.
نقطه‌ی اصلی خلاقیت، پیدا کردن زبان نمایشی مناسب برای انتقال معناست؛ زبانی که می‌تواند از طریق شخصیت‌پردازی، موقعیت دراماتیک، نماد، تصویر، نور، موسیقی، حرکت و حتی سکوت شکل بگیرد. گاهی یک تصویر نمایشی تأثیری عمیق‌تر از توضیح مستقیم دارد.
برای نمونه، می‌توان در پرداخت یک واقعه‌ی تاریخی از شخصیت‌های فرعی یا خانواده‌ای خیالی استفاده کرد تا مخاطب از دریچه‌ی زندگی روزمره با یک واقعه‌ی بزرگ مواجه شود. در این شیوه، اصل تاریخی و معنای محوری روایت حفظ می‌شود، اما مخاطب آن را از خلال رنج‌ها، انتخاب‌ها و روابط انسانی درک می‌کند.
در کنار آن، شناخت مخاطب اهمیت زیادی دارد. نمایش برای کودک، نوجوان و بزرگسال نمی‌تواند الزاماً زبان یکسانی داشته باشد. باید بدانیم مخاطب چه پرسش‌هایی دارد و چگونه می‌توان او را وارد جهان نمایش کرد. تجربه‌ی گروه آیین نیز نشان داده است که دراماتورژی خلاقانه وقایع تاریخی، در کنار توجه به فرم و تکنیک، می‌تواند ارتباط مؤثری با مخاطبان مختلف ایجاد کند.

تئاتر آیینی چطور می‌تواند با مسائل امروز خانواده و جامعه ارتباط برقرار کند؟
تئاتر آیینی زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که از محدوده‌ی بازگویی وقایع تاریخی فراتر برود و نسبت آن وقایع را با زندگی امروز آشکار کند. مفاهیمی مانند عدالت، مسئولیت‌پذیری، وفاداری، ایثار، انتخاب اخلاقی و ایستادگی در برابر ظلم، متعلق به یک دوره‌ی تاریخی خاص نیستند و در زندگی امروز خانواده و جامعه نیز حضور دارند.این ارتباط زمانی شکل می‌گیرد که نمایشگر به‌جای اعلام مستقیم نتیجه‌ی اخلاقی، موقعیتی بسازد که مخاطب بتواند مسئله را در آن ببیند و درباره‌اش بیندیشد. تجربه‌ی کار با دختران نوجوان به من نشان داده است که باید ابتدا جهان ذهنی آنان را بشناسیم؛ دغدغه‌هایشان، رابطه با خانواده، پرسش درباره‌ی آینده و نیاز به استقلال، تعلق و پذیرفته‌شدن می‌تواند نقطه آغاز یک مواجهه نمایشی باشد.
از سوی دیگر، تئاتر آیینی می‌تواند بستری برای تربیت نسل جدید دختران باشد. وقتی دختران در شکل‌گیری یک نمایش مشارکت می‌کنند، درباره‌ی شخصیت‌ها و وقایع تاریخی می‌آموزند، ایده می‌دهند، نقش می‌پذیرند و در برابر نتیجه‌ی کار خود مسئولیت احساس می‌کنند، هنر به تجربه‌ای برای شناخت خود، میراث فرهنگی و دینی و تمرین حضور اجتماعی تبدیل می‌شود.
همچنین ظرفیت زیادی برای بازخوانی شخصیت‌های زن در روایت‌های آیینی وجود دارد؛ به‌ویژه اگر به‌جای تکرار تصاویر آشنا، به موقعیت‌های انسانی، تصمیم‌ها و کنش‌های آنان توجه کنیم. در این صورت، زنان نه‌فقط مخاطب روایت‌های دینی و فرهنگی، بلکه مشارکت‌کنندگان فعال در بازآفرینی و انتقال آن خواهند بود.

زنان در روایت‌های آیینی چه جایگاهی دارند؟
به اعتقاد من، زنان در روایت‌های دینی و آیینی صرفاً شخصیت‌هایی حاشیه‌ای یا همراه با قهرمانان مرد نیستند. آنان می‌توانند حامل معنا، کنش‌گر در موقعیت‌های تاریخی و اخلاقی و تأثیرگذار بر مسیر حوادث باشند. اگر به شخصیت حضرت زهراسلام‌الله‌علیها نگاه کنیم، با زنی مواجهیم که در برابر یک مسئله‌ی مهم اجتماعی و تاریخی موضع می‌گیرد و با سخن، آگاهی و کنش خود در صحنه تاریخ حضور دارد.
برای بازنمایی زنان در تئاتر آیینی، باید از دو محدودیت عبور کرد. نخست، تقلیل شخصیت زن به نقش صرفاً عاطفی و خانوادگی و دوم، تبدیل او به نمادی انتزاعی که از تجربه‌ی انسانی فاصله گرفته است. شخصیت زن باید در عین برخورداری از جایگاه اعتقادی و معنوی، برای مخاطب قابل درک و از نظر نمایشی باورپذیر باشد.
در تجربه‌ی گروه آیین، توجه به شخصیت حضرت زهراسلام‌الله‌علیها و روایت‌هایی مانند واقعه‌ی فدک، ظرفیت مهمی برای این نوع بازنمایی ایجاد کرده است. برای مثال، در روایتی که خانواده‌ای خیالی در بستر ماجرای فدک قرار می‌گیرد، دختر خانواده برای بازپس‌گیری حق خود تلاش می‌کند و مادر در مواجهه با آن واقعه و خطبه فدکیه دچار تحول می‌شود. در اینجا زنان صرفاً شاهد حوادث نیستند؛ انتخاب می‌کنند، واکنش نشان می‌دهند و مسیر روایت را پیش می‌برند.

فعالیت در یک گروه تئاتری کاملاً زنانه چه فرصت‌ها و چالش‌هایی ایجاد کرده است؟
یکی از مهم‌ترین فرصت‌های شکل‌گیری گروه آیین، فراهم کردن فضایی برای رشد هنری دخترانی بود که به تئاتر علاقه داشتند، اما برای فعالیت در این عرصه با ملاحظات و نگرانی‌های خانوادگی روبرو بودند. گروه به آن‌ها امکان داد علاقه خود را در بستری متناسب با ارزش‌ها و شرایط فرهنگی خانواده‌هایشان دنبال کنند.
برای ما، گروه تئاتری زنانه فقط به معنای حضور چند بازیگر زن نبود؛ بلکه محیطی تربیتی و هنری بود که دختران در آن تجربه می‌کردند، یاد می‌گرفتند، مسئولیت می‌پذیرفتند و توانایی‌هایشان را کشف می‌کردند. آن‌ها علاوه بر بازیگری، در تدوین متن، ارائه‌ی ایده و بخش‌هایی مانند نور، صحنه، گریم و لباس نیز مشارکت داشتند و همین مسئله به تقویت کار گروهی و اعتمادبه‌نفس‌شان کمک می‌کرد.
در کنار این فرصت‌ها، چالش‌هایی هم وجود داشت؛ از ارتقای دانش و مهارت مربیان و بازیگران گرفته تا تأمین امکانات اجرا و جلب همکاری خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی. همچنین باید میان اهداف تربیتی و الزامات حرفه‌ای تئاتر تعادل برقرار می‌کردیم.
تجربه‌ی ما نشان داد که برای موفقیت یک گروه زنانه، تنها علاقه و انگیزه کافی نیست و آموزش تخصصی، نظم، استمرار و نگاه حرفه‌ای نیز ضروری است. مهم‌ترین دستاورد گروه آیین برای من، ایجاد فضایی بود که دختران بتوانند هم در هنر رشد کنند و هم توانایی‌های فردی و اجتماعی خود را پرورش دهند.

سال شصت ویکم.شماره2965