کار فرهنگی برای نسل جدید باید جزء مسائل اصلی کشور باشد

تدا بفرمایید از تولید فصل جدید «حکایت‌های کمال» چه خبر؟
بله ما هم قبلاً از برخی مسئولان سیما درباره‌ی تولید «حکایت‌های کمال3» شنیده بودیم؛ با وجودی که فصل دوم «حکایت‌های کمال» پربیننده‌ترین سریال در زمان خودش شد اما راستش هنوز فراخوانی برای تولید فصل سوم از سوی صداوسیما به ما داده نشده است!
 فکر می‌کنید دلیل پربیننده‌تر شدن «حکایت‌های کمال2» در مقایسه با سایر سریال‌هایی که هم‌زمان با آن پخش می‌شد چه بود؟
مخاطب‌شناسی یک عامل مهم در پربیننده شدن یک اثر است که با توجه به سال‌ها کار در عرصه‌های مختلف فرهنگی ازجمله سینما و تلویزیون به آن دست یافته‌ام. غیر از این، «حکایت‌های کمال» خاطره‌انگیز است. یعنی فضای سریال طوری است که مردم یادی از گذشته‌شان می‌کنند و سبک زندگی اسلامی و آداب و رسوم در آن موج می‌زند. این سریال برای مخاطبی که آن دوره را ندیده جذابیت دارد. به اذعان منتقدان، ساختار و کارگردانی سریال هم خوب بود چون شبیه به فیلم سینمایی کار کردم.
 فکر می‌کنید چه باعث شده تا این روزها خیلی از سریال‌های تلویزیونی نتوانند مخاطب بالایی را جذب کنند؟
البته الان به‌خاطر دسترسی مخاطب به آثار متنوع و فضای مجازی، جذب مخاطب چه در تلویزیون و چه در نمایش خانگی و سینما بسیار دشوار شده است. اما به هر حال، ضعفی که توی خیلی از سریال‌های تلویزیونی وجود دارد به متن آن‌ها برمی‌گردد؛ یا خیلی کلیشه‌ای و تکراری هستند یا از جذابیت خاصی برخوردار نیستند، یعنی عناصر، خوب کنار هم چیده نشده‌اند، وحدت موضوع و آن انسجام لازم شکل نگرفته و درنتیجه انتقال هنرمندانه‌ی مفاهیم به مخاطب انجام نمی‌شود! یعنی ما این اواخر خیلی به ندرت سریالی را در تلویزیون می‌بینیم که مفاهیم تربیتی، علمی، تاریخی و مذهبی را به شکل هنرمندانه منتقل کند.
 شما چه کردید که در دو فصل «حکایت‌های کمال» این کمبودها پیش نیاید؟
من روی قصه و ساختار سریال خیلی زحمت کشیدم. فقط دو سال و نیم روی متن و فیلم‌نامه کار می‌کردم. هم‌چنین فیلم‌نامه «حکایت‌های کمال» از یک کتاب جنجالی از یک نویسنده‌ی خوب یعنی آقای محمد میرکیانی اقتباس شده است. من برای حفظ حرمت ایشان و کتاب و تفکرشان، تلاش زیادی کردم. ما دارای فرهنگ و ادبیاتی غنی هستیم. اما متأسفانه غیر از موارد استثنایی کمتر می‌بینیم که برای ساخت سریال از آثار ارزشمند ادبی اقتباس شود. این درحالی است که اقتباس از روی کتاب‌های ارزشمند خیلی کمک‌کننده است. چون نویسنده‌ی یک کتاب خوب، پژوهش‌هایی داشته که اقتباس از روی آن قطعاً به یک کار فرهنگی پربار می‌انجامد. اگر اقتباس به شکل درست و جذاب صورت بگیرد، باعث ملموس شدن آثار ادبی برای همه‌ی مخاطب‌ها می‌شود. اما اگر بهترین قصه‌ی دنیا را هم هدف اقتباس قرار دهیم و برای مخاطب ملموس نباشد، نمی‌تواند مخاطب را جذب کند. اگر مخاطب بتواند خودش را جای شخصیت‌های داستان قرار دهد و خودش را در فضای داستان ببیند، این اقتباس نتیجه می‌دهد. به همین دلیل نیز کسی که فیلم‌نامه می‌نویسد باید واقعاً با مقوله‌ی مخاطب‌شناسی آشنا باشد. این‌ها فاکتورهای خیلی مهمی هستند.
 با توجه به تجربه‌ای که چه به‌عنوان معلم و چه فیلم‌ساز با بچه‌ها داشتید، فکر می‌کنید تولید فیلم و سریال برای کودکان و نوجوانان چه شاخصه‌هایی باید داشته باشد؟
(...) اگر مبنای هر نمایش، فیلم و سریال، پژوهش و نیاز مخاطب باشد، به موفقیت نزدیک‌تر خواهد شد. ما نباید فیلمی بسازیم که در انبار خاک بخورد یا نهایتاً هزار نفر مخاطب داشته باشد. باید آثاری ساخته شود که ضمن حفظ ارزش‌ها جذب مخاطب هم بکند. وقتی یک کودک و نوجوان موقع تماشای یک فیلم درگیر حوادث و اتفاقات داستان می‌شود در ذهنش سؤالات و حدس و گمان‌هایی شکل می‌گیرد، این باعث شکوفایی ذهن و استعدادهای کودک و نوجوان می‌شود. تعریفی که از داستان یا فیلم خوب داریم این است که در ذهن مخاطب سؤال به وجود بیاورد، یعنی مخاطب پس از بلند شدن از تماشای سریال و یا پس از خروج از سینما ذهنش تا چند روز درگیر فیلم باشد. این‌گونه ذهن تماشاگر پرورش می‌یابد و درنتیجه دانش و بصیرت بیشتری پیدا می‌کند.(...)
 یکی از مسائل نسل جدید جامعه ما و به‌ویژه متولدین دهه‌ی ۸۰ و۹۰ «هویت» است. نظام فرهنگی و آثار هنری و محصولات رسانه‌ای چگونه می‌توانند در هویت‌یابی نسل‌ها کمک کنند؟
الان خیلی از فیلم و سریال‌های ما قهرمان درست و حسابی ندارند. این درحالی است که باید از طریق قهرمان، برای جوانان و نوجوانان الگو تعریف کنیم. یعنی بگوییم یک انسان‌، جوان یا قهرمان خوب و واقعی دارای چنین ویژگی‌هایی است. مثل کاری که ما در «حکایت‌های کمال» انجام دادیم و کودکی را نشان می‌دهیم که در دوران ستمشاهی، دوشادوش پدرش مبارزه می‌کند. من خودم آن دوران را کامل درک کرده بودم و 80 درصد آن‌چه در این سریال نشان دادیم، خودم از نزدیک دیده بودم. می‌دیدم چه بر سر مردم می‌آمد. اصلاً آزادی امروز با آن دوران قابل مقایسه نیست. در دوران ستم‌شاهی اگر کسی می‌خواست حرفی بزند خفه‌اش می‌کردند. نوجوان الان با نوجوان دهه ۴۰ خیلی متفاوت است. مثلاً نوجوان امروزی در معرض اطلاعات گسترده و فضای مجازی است. این دوران دانش‌آموزان در سر کلاس مدرسه از معلم یا دبیر خودشان انتقاد می‌کنند و مثلاً می‌گویند این‌جا اشتباه شده یا آنجا را اشتباه می‌روی و... به نظر من این درست است، اما نسل ما اصلاً جرأت نمی‌کرد حرف بزند. به نظر من جمهوری اسلامی ایران بهترین کشور است؛ این آزادی که امروز وجود دارد حتی ۵ درصدش هم در زمان قبل از انقلاب وجود نداشت. اصلاً مگر کسی جرأت می‌کرد بگوید شاه فلان است؟ خفه‌اش می‌کردند! من از نزدیک دیدم که مردم دوره‌ی پهلوی چه فقری داشتند. الان هم نمی‌گویم که همه چیز خوب است و هیچ مشکلی نداریم، اما اصلاً قابل قیاس با قبل از انقلاب نیست.
 اما عده‌ای هم داخل کشور و هم خارج سعی می‌کنند دوره پهلوی را گل و بلبل نشان بدهند و این را به ذهن نسل جدید که تجربه و دانش تاریخی کمتری دارند، القا می‌کنند!
به‌خاطر اینکه رسانه، سازمان صدا و سیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی روی این سوژه‌ها سرمایه‌گذاری نمی‌کنند! من هر شهرستانی ‌رفتم دیدیم ۹۰ درصد خانواده‌ها سریال «حکایت‌های کمال» را دیده‌اند. یعنی اگر روی آثار هنری جذاب با موضوع دوران ستم‌شاهی سرمایه‌گذاری شود، مردم حتماً استقبال می‌کنند. نکته‌ی مهم دیگر اینکه کارگردانان و تهیه‌کنندگان با تجربه و پیشکسوت را نباید کنار بزنند. باید به این‌ها میدان داده شود و جوانان در کنار آن‌ها کار یاد بگیرند. دانشگاه، کارگردان تحویل نمی‌دهد؛ باید عملی آموزش داده شود. کارگردانی مثل مکانیکی است که فرد از بچگی کنار یک استاد ماهر و باتجربه به‌صورت عملی آموزش می‌بیند. صداوسیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر دستگاه‌های فرهنگی ما باید این نکته‌ی مهم را بدانند. ما باید به مسائل فرهنگی اهمیت بدهیم، به‌خصوص نسبت به کودکان و نوجوانان که در همان دوران مدرسه شخصیت‌شان شکل می‌گیرد. دو رکن اصلی تربیت فرهنگی بچه‌ها، خانواده و مدرسه است. اما سیاست‌گذاران و مسئولان حوزه آموزش و پرورش باید این را ملاحظه کنند که تضاد فرهنگی بین مدرسه و خانواده نباشد. مدرسه و خانواده باید مکمل هم باشند. درست است که سلایق و ذائقه‌ها متفاوت است اما باید فرهنگ‌سازی انجام شود. ما غنی‌ترین فرهنگ را داریم که تجلی‌اش در دوران دفاع مقدس اتفاق افتاد و آن حماسه‌ها و ازخودگذشتگی‌ها را رقم زد. من خودم جبهه بودم و این فرهنگ را از نزدیک لمس کردم. دولت و حاکمیت باید در این جهت برای فرهنگ، سرمایه‌گذاری کنند. هر چند که اقتصاد مسئله‌ی اصلی جامعه‌ی ماست اما اگر فرهنگ نداشته باشیم مسائل اقتصادی هم حل نمی‌شود. آموزش و پرورش و نهاد فرهنگ، مصرف‌کننده نیست، بلکه تولید‌کننده است؛ انسان‌ساز است؛ پزشک، مهندس، سازنده هواپیما و... می‌سازد. (...)
 چرا سینمای کودک و نوجوان ما مثل دهه‌های قبل، پرشور و حال نیست؟
در فیلم‌های کودک و نوجوان، حتماً باید خانواده نقش برجسته‌ای داشته باشد. خدا رحمت کند عباس کیارستمی را، فیلم‌های خوبی در زمینه کودک و نوجوان ساخت، اما چرا این فیلم‌ها کمتر مورد استقبال قرار گرفتند؟ چون خانواده در آن‌ها نقش کمرنگی داشت. بچه خودش به سینما نمی‌رود، بلکه با خانواده و پدر و مادرش به سینما می‌رود. به همین دلیل هم فیلم کودک و نوجوان حتماً باید خانواده‌محور باشد.
در دورانی که آموزش و پرورش مسئولیت داشتم حمایت زیادی از سینما ‌کردم و مدارس را تشویق می‌کردم که بچه‌ها را به تماشای فیلم‌های کودک ببرند. در دهه‌های 60 و 70 اهمیت زیادی به سینمای کودک و نوجوان داده می‌شد. چون در آن دوران در مدیریت سینمایی دولت، گروه کودک وجود داشت. امروز هم با حضور پیشکسوتان این عرصه و افرادی مثل وحید نیک‌خواه آزاد، مرضیه برومند و... این گروه باید احیاء شود تا این طیف از فیلم‌ها تقویت شود.

سال شصتم.شماره2932