اسکـورت؛هیجان سینمایی لکنت محتوایی
داستان فیلم «اسکورت» در بستر خطرات و پیچیدگی‌های دنیای «شوتی‌ها» ـ خودروهایی که کالا‌های قاچاق را با سرعت‌های جنون‌آمیز در جاده‌های ترانزیتی حمل می‌کنند روایت می‌شود.
نویسنده :
آرش فهیم
یوسف حاتمیکیا در دومین تجربه‌ی سینمایی خود، پس از فیلم «شب طلایی» که نسخه‌ای درجه‌دو و شبیه‌سازی‌شده از آثار اصغر فرهادی به نظر می‌رسید، این‌بار خروجی کاملاً متفاوتی ارائه داده است. او با عبور از فضای آپارتمانی، محدود و درام‌های محصور خانگی، قدم به جاده‌های پرتلاطم و هیجان‌پذیر زده و توانسته است خود را بهعنوان فیلمسازی متکی به توانایی‌های اجرایی و فرمی معرفی کند. به‌طوری که میتوان گفت او دیگر زیر سایه‌ی نام سنگین پدرش (ابراهیم حاتمیکیا) نیست و هویت مستقلی در سینمای حرفهای برای خود دست‌وپا کرده است.
داستان فیلم «اسکورت» در بستر خطرات و پیچیدگی‌های دنیای «شوتی‌ها» ـ خودروهایی که کالا‌های قاچاق را با سرعت‌های جنون‌آمیز در جاده‌های ترانزیتی حمل می‌کنند ـ روایت می‌شود. قصه حول محور مواجهه و همراهی ناخواسته‌ی دو کاراکتر می‌چرخد: جوانی که درگیر مسائل اقتصادی و فشارهای جادهای است و زنی جسور که بهعنوان یکی از رانندگان شوتی وارد این شغل پرخطر مرزی شده است. زمانی که یک محموله حساس و گران‌قیمت بارگیری می‌شود، شبکه‌ی قاچاقچیان و نیروهای تعقیب‌کننده وارد ماجرا می‌شوند و این دو نفر را در میان معرکه‌ای از سوءظن، خطر مرگ و تعقیب و گریزهای نفس‌گیر جادهای قرار می‌دهند. در طول مسیر، گره‌های داستانی جدیدی شکل می‌گیرد و تصمیمات لحظه‌ای کاراکترها در سرعت‌های بالا، سرنوشت محموله و حیات‌شان را به مویی بند میکند. فیلم‌ساز از این بسته‌بندی پرهیجان و موقعیت‌های اکشن متهورانه استفاده کرده تا بحران زیستی این قشر آسیب‌پذیر و پیامدهای خطرناک درگیری در شبکه‌های قاچاق را بر پرده‌ی سینما به تصویر بکشد.
«اسکورت» در ژانر حادثهای و مهیج، اثری پویا، پرخون و خوش‌ساخت است که بدون افتادن در دام تکنیک‌زدگی یا اداواطوارهای شبه‌هالیوودی، لحظاتی نفس‌گیر از تعقیب‌وگریز خلق میکند و توان کارگردانش را در کنترل صحنههای سخت به رخ می‌کشد. اما مسئله‌ی اصلی درست از جایی آغاز می‌شود که از پوسته‌ی جذاب، سریع و پرانرژی فیلم عبور می‌کنیم و به مغزِ اندیشهای، پژوهشی و شخصیت‌پردازی آن می‌رسیم؛ این أثر نیز، چه در فرم و ساختار و چه محتوا و مضمون، دچار نقصان و نقاط ضعفی است که در این مطلب به آن‌ها نیز می‌پردازیم.
غلبه‌ی هیجان بر تحقیق
«اسکورت» دست روی یکی از تلخ‌ترین، جنجالی‌ترین و در عین حال پرتنش‌ترین پدیده‌های زیستی و اقتصادی مناطق مرزی کشور گذاشته است: پدیده‌ی «شوتی‌ها» یا همان خودروهای حامل کالای قاچاق که با سرعت‌های سرسام‌آور و جنون‌آمیز در جاده‌های ترانزیتی می‌رانند. ورود به چنین دنیای پرخطر و آسیب‌زایی، پیش از آنکه نیازمند دوربینِ سریع و ماشین‌های آخرین مدل باشد، نیازمند یک پشتوانه‌ی پژوهشی عمیق، پیمایش میدانی و تحلیل ریشه‌ای است تا مشخص شود چه انگیزه‌ها، بسترهای ناپایدار اقتصادی و گسست‌های اجتماعی فرد را به‌سمت چنین شغل پرخاطره و مرگ‌باری می‌کشاند.
اما متأسفانه حاتمیکیا مانند بسیاری از فیلم‌سازان نسل جدید سینمای ایران، از مرحله‌ی پژوهش میدانی به‌سرعت عبور کرده است. در «اسکورت»، با یک نگاه علت‌محور و ریشه‌شناسانه رو‌برو نیستیم. فیلم‌ساز تنها بحران را بازنمایی میکند و جامعه‌ی هدف را به تصویر می‌کشد، اما هیچ دیدگاه خاص، مشخص یا آسیب‌شناسانه‌ای درباره‌ی ابعاد انسانی و پیچیدگی‌های اجتماعی این پدیده ندارد. فیلم بیشتر شبیه به یک مسابقه‌ی رالی پرهیجان و پرتعلیق است که کالای قاچاق و خطر مرگ، صرفاً بهانه‌ای برای ایجاد آدرنالین بیشتر در مخاطب روی صندلی سینما هستند.
سینمای به‌اصطلاح اجتماعی و دغدغه‌مند نمی‌تواند تنها به نمایش معلول اکتفا کند. وقتی فیلم‌ساز علت‌ها، بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری بحران را رها میکند و تنها به سطح ماجرا و تعقیب‌وگریز می‌چسبد، آسیب‌های اجتماعی از یک «دغدغه‌ی ملی و انسانی» به یک تصویرسازی صرفاً ابزاری برای خودنمایی دوربین و ایجاد هیجان زودگذر تنزل پیدا می‌کنند. این درست همان نقطه‌ای است که فیلم از تبدیل شدن به یک اثر ماندگار اجتماعی بازمی‌ماند و در حد یک فیلم اکشن جادهای متوقف می‌شود.
جدّی‌ترین و ساختاری‌ترین نقطه‌ی ضعف فیلم، نوع مواجهه‌ی فیلم‌ساز با کاراکتر زن اصلی داستان است. زنی که در پوشش یک راننده شوتی وارد این میدان پرخطر و زنانه ـ مردانه شده، متأسفانه به‌هیچ‌عنوان به یک «شخصیت عمق‌یافته» و تشخص‌یافته تبدیل نمی‌شود و در تمام طول فیلم، در حد یک تیپ سطحی، تک‌بعدی و ناپخته باقی می‌ماند.
در فرهنگ و سنت زیستی ایرانی، زن حتی زمانی که در سخت‌ترین شرایط معیشتی، بحران‌های خانوادگی و فشارهای اقتصادی قرار می‌گیرد، واجد یک وقار، منش، متانت و ریشه‌ی عمیق انسانی است. اما در «اسکورت»، فیلم‌ساز برای ساختن یک «زن متفاوت و هنجارپذیر در جاده»، دست به سطحی‌ترین روش ممکن زده است: پرسروصدا بودن، رفتارهای اگزجره، مرام خیابانی و دادوفریادهای مداوم. کاراکتر زن فیلم هیچ ویژگی شخصیتی متمایز یا لایه‌ی روان‌شناختی متفاوتی ندارد که او را باورپذیر یا همپای دغدغه‌های واقعی یک زن ایرانی سازد.
علاوه بر این، طراحی لباس، نوع پوشش و حرکات این کاراکتر نه در خدمت شخصیت‌پردازی و تحلیل زیست‌بوم او، بلکه بیشتر در خدمت ایجاد جاذبه‌ی کاذب بصری برای گیشه است. اگر به مقایسه‌ی کارکرد زن در این فیلم با استانداردهای سینمای متعهد بپردازیم، عمق این آسیب روشن‌تر می‌شود. از نظر تعمیق شخصیت، در حالی که از سینمای اندیشه‌ورز انتظار می‌رود زنی دارای هویت، انگیزه‌های معقول و عقبه‌ی روان‌شناختی خلق کند، «اسکورت» زنی تک‌بعدی، پرسروصدا و متکی بر رفتارهای اغراق‌آمیز ارائه می‌دهد.
همچنین از نظر کارکرد درام، کاراکتر زن که باید پیش‌برنده، هوشمندانه، پیرنگ و گره‌گشای انسانی باشد، عملاً به ابزاری برای ایجاد هیجان در حاشیه‌ی جاده تنزل یافته است. این یک خطای راهبردی است که وقتی می‌خواهند زنی فعال یا جسور را تصویر کنند، وقار و عمق او را سلب کرده و او را به ویترینی از رفتارهای ناهنجار تبدیل می‌کنند. زنِ فیلم «اسکورت» نه قدرتِ یک مادرِ حامی را دارد و نه ظرافت و هوشمندی یک زن اصیل را.
پناه بردن به مانورهای متهورانه جادهای
از منظر ساختار دراماتیک و فیلم‌نامه، در «اسکورت» قدرت اجرایی و فنی کارگردان مجبور است بارِ ضعفهای محتوایی‌اش را بر دوش بکشد. فیلم‌نامه در بخش‌های داستانی، منطق روابط کاراکترها و انگیزه‌ی تصمیم‌گیری‌ها دچار حفره‌های جدی است. روابط میان شخصیت‌ها معلق است و برخی از گره‌افکنی‌ها و گره‌گشایی‌ها در طول قصه، لرزان و غیرقابل باور به نظر می‌رسند.
فیلم‌ساز که خود تا حدی به ضعف محتوا و فقدان اندیشه‌ی عمیق در متن فیلم‌نامه واقف بوده، سعی کرده است با بالا بردن مقدار موقعیت‌های اکشن، ماشین‌سواری‌های متهورانه و صحنههای خطرناک جادهای، این کمبودهای محتوایی را پوشش دهد. انصافاً باید اعتراف کرد که صحنههای تعقیب و گریز ماشین‌ها، چپ کردن‌ها، سرعت‌های سرسام‌آور و مانورهای خطرناک، از نظر فنی، فیلم‌برداری و تدوین خوب، استاندار و دقیق درآمده‌اند. دوربین حاتمیکیا در حرکت گیج نیست و توانسته ریتم هیجان‌انگیزی بسازد که تماشاگر را روی صندلی میخ‌کوب کند.
اما سؤال اساسی اینجاست که آیا سینما صرفاً تکنیک، اکشن و نمایش مانورهای حرکتی است؟ پناه بردن به صحنههای صحنه‌آرایی‌شده‌ی اکشن برای پوشاندن لکنتی که در قصه، منطق داستانی و شخصیت‌پردازی وجود دارد، مانند یک مسکّن موقت عمل میکند. مخاطب در طول دو ساعت تماشای فیلم شاید از صحنههای خطرناک و سرعت ماشین‌ها لذت ببرد، اما وقتی از سالن سینما خارج می‌شود، هیچ اندیشه، پیام عمیق یا تصویری ماندگار از انسان‌ها و دردهایشان با خود به خانه نمی‌برد. «اسکورت» صحنههای جذاب و نفس‌گیر زیادی دارد، اما حرف بزرگ و ماندگار ندارد.
نیاز به تعادل
اگر بخواهیم جمعبندی منصفانه و همهجانبهای از دومین اثر یوسف حاتمیکیا داشته باشیم، باید بگوییم او با ساخت «اسکورت» ثابت کرد که ابزار سینما، سخت کارگردانی را بهخوبی میشناسد. او توانایی کنترل ِ میزانسن، دکوپاژ و فن صحنههای پرجمعیت، تعقیبوقاطعهای جادهای و فضاهای حادثهای را دارد و میتواند مخاطب عام را تا آخرین دقیقه روی صندلی نگه دارد. این یک گام رو به جلوی بزرگ نسبت به اثر قبلی اوست و نشاندهندهی آن است که او مسیر فیلمسازی حرفهای را از نظر فرمی بهدرستی طی میکند و توانسته خود را بهعنوان یک کارگردان مسلط بر اکشن معرفی کند. اما سینمای ایران، بهویژه در شرایط پیچیده ِ ی امروز جامعه، بیش از تکنیک محض به محتوا، پژوهش اجتماعی و نگاه درست و محترمانه به انسان نیاز دارد. بنابراین، «اسکورت» اثری محترم و سرگرمکننده در ژانر اکشن ـ حادثهای است که میتوان آن را دید و از تکنیک اجرایی و ریتم سریعش لذت برد، اما بهدلیل ضعفهای محتوایی و کاراکترسازی سطحیاش، نمیتوان آن را اثری ماندگار در تاریخ سینمای اجتماعی دانست. امید است یوسف حاتمیکیا در آثار بعدی خود، همانقدر که وقت، انرژی فنی صحنههای اکشن و ماشینسواری میکند، صرف ِ و توانش را صرف مهندسی پژوهشهای عمیق اجتماعی، درک لایههای زیرین جامعه و خلق کاراکترهای جاندار و اصیل ـ بهویژه در حوزه ِ ی زنان ـ کند تا تکنیک درخشانش در خدمت اندیشهای والا و ماندگار قرار گیرد
سال شصت ویکم.شماره 2963