گفتگو با سیده فاطمه هاشمی گلپایگانی، مشاور و مدرس مدیریت روابط خانواده
چالشهای تربیت دختران در عصر شبکههای اجتماعی
چالش مهم دیگر، الگوهایی است که فضای مجازی به نوجوان معرفی میکند. بسیاری از این الگوها تصویری ایدهآل و غیرواقعی از سبک زندگی، موفقیت و خوشبختی ارائه میدهند و نوجوان، که ذاتاً ایدهآلگرا و اهل مقایسه است، ممکن است این تصاویر را با زندگی خود مقایسه کند و نسبت به ارزشهای دینی دچار تردید شود.
والدین چگونه میتوانند علاقه به نماز، قرآن و ارزشهای دینی را در فرزندان خود تقویت کنند؟
مهمترین عامل در علاقهمند شدن فرزندان به مبانی دینی، رفتار والدین است. پیش از هر توصیه و آموزش، پدر و مادر باید رابطهی عاطفی عمیق و امنی با فرزند خود برقرار کنند. فرزندی که در کنار والدین احساس محبت، توجه و امنیت داشته باشد، بهطور طبیعی آنان را الگوی خود قرار میدهد و بیشتر تمایل دارد سبک زندگی و باورهایشان را بپذیرد.
نکتهی دوم، کیفیت رابطهی پدر و مادر با یکدیگر است. اگر فضای خانواده سرشار از احترام، محبت و آرامش باشد، فرزند آثار مثبت دینداری را در زندگی والدین میبیند و راحتتر به ارزشهای دینی گرایش پیدا میکند. اما اگر میان والدین تنش و بیاحترامی وجود داشته باشد، صرف توصیه به نماز، قرآن یا دیگر آموزههای دینی تأثیر چندانی نخواهد داشت.
مسئلهی مهم دیگر، الگو بودن والدین است. نوجوانان بهدنبال الگوهای موفق هستند؛ بنابراین اگر پدر یا مادر در کنار پایبندی به ارزشهای دینی، فردی مسئولیتپذیر، توانمند، آرام و موفق در مدیریت زندگی باشند، فرزند بدون نیاز به امر و نهی مستقیم، به همان مسیر علاقهمند میشود. در واقع، آنچه بیش از سخن گفتن اثر میگذارد، رفتار و سبک زندگی والدین است. همانگونه که در مباحث تربیتی نیز تأکید شده است، برای تربیت فرزند لازم نیست بیش از هر چیز سخن بگوییم؛ بلکه باید خودمان به آنچه از فرزند انتظار داریم، عمل کنیم.
مهمترین چالشهای تربیت اسلامی دختران در عصر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی چیست؟
نخستین مسئله، زمانی است که نوجوانان در این فضا سپری میکنند. فضای مجازی با جذابیتهای ظاهری، احساس دیده شدن و دریافت توجه، نیازهای عاطفی نوجوان را پاسخ میدهد؛ بنابراین اگر خانواده نتواند محیطی گرم، صمیمی و جذاب ایجاد کند، طبیعی است که فرزند بخش زیادی از وقت خود را در فضای مجازی میگذراند.
چالش مهم دیگر، الگوهایی است که فضای مجازی به نوجوان معرفی میکند. بسیاری از این الگوها تصویری ایدهآل و غیرواقعی از سبک زندگی، موفقیت و خوشبختی ارائه میدهند و نوجوان، که ذاتاً ایدهآلگرا و اهل مقایسه است، ممکن است این تصاویر را با زندگی خود مقایسه کند و نسبت به ارزشهای دینی دچار تردید شود. در چنین شرایطی، والدین باید بتوانند پاسخگوی پرسشهای فرزند باشند و در صورت نیاز، از افراد متخصص برای رفع شبهات کمک بگیرند.
نکتهی مهم دیگر این است که خود والدین باید الگوی موفقی از یک زندگی دینی باشند. اگر فرزند، پدر و مادری متدین، موفق، فعال، بااخلاق و توانمند در مدیریت زندگی ببیند، درمییابد که پایبندی به ارزشهای اسلامی مانعی برای پیشرفت و نشاط نیست و همین موضوع، گرایش او را به این ارزشها افزایش میدهد.
برای تقویت حیا، عفاف و هویت اسلامی در دختران نوجوان چه راهکارهای عملی پیشنهاد میکنید؟
مهمترین راهکار برای تقویت حیا، عفاف و هویت اسلامی در دختران نوجوان، شناخت «بحران هویت» در دوران نوجوانی است. در این دوره، نوجوان با پرسشهای فراوانی دربارهی باورهای دینی، اعتقادی و حتی مسائل اجتماعی روبرو میشود. این پرسشها نهتنها نگرانکننده نیستند، بلکه نشانهی رشد فکری و جستجوی حقیقت هستند و اگر بهدرستی پاسخ داده شوند، زمینهی شکلگیری هویت اسلامی مستحکم را فراهم میکنند. بنابراین، والدین نباید از سؤالهای فرزند خود ناراحت شوند یا آنها را نادیده بگیرند. اگر پاسخ پرسشی را نمیدانند، بهتر است با مطالعه، مشورت با افراد متخصص یا مراجعه به منابع معتبر، پاسخ صحیح را پیدا کرده و در اختیار فرزند قرار دهند یا نوجوان را با استادان و مربیان آگاه و قابل اعتماد مرتبط کنند.
در کنار این مسئله، رفتار والدین نیز نقش مهمی در تقویت این ارزشها دارد. رابطهی عاطفی مناسب با فرزند، احترام میان اعضای خانواده و الگوبودن پدر و مادر در رعایت حیا، عفاف و سایر ارزشهای دینی، زمینه پذیرش این مفاهیم را در نوجوان فراهم میکند.
چگونه میتوان اعتمادبهنفس و عزتنفس دختران را در چهارچوب تربیت اسلامی تقویت کرد؟
پیش از آنکه به راههای تقویت اعتمادبهنفس و عزتنفس بپردازیم، باید تعریف درستی از این مفاهیم در نگاه اسلامی داشته باشیم. در تربیت اسلامی، اعتمادبهنفس در تعارض با توکل به خدا نیست، بلکه در امتداد آن قرار دارد. انسان به تواناییهای خود باور دارد، اما منشأ این تواناییها را خداوند میداند و با تکیه بر او با مشکلات و چالشهای زندگی روبرو میشود. بنابراین، اعتمادبهنفس در نگاه دینی، یعنی باور داشتن به استعدادها و تواناییهای خدادادی و بهکارگیری آنها در مسیر درست. کسی که به خدا توکل دارد، در برابر سختیها احساس قدرت و امید بیشتری میکند و همین توکل، زمینهساز اعتمادبهنفس واقعی است. برای تقویت اعتمادبهنفس دختران، والدین باید تواناییها و استعدادهای آنها را شناسایی کرده و فرصت بروز این توانمندیها را فراهم کنند. سپردن مسئولیتهای متناسب با سن و علاقه فرزند، زمینهای برای تجربهی موفقیت و افزایش احساس توانمندی اوست.همچنین، لازم است تلاشها و موفقیتهای فرزند، حتی اگر کوچک باشند، دیده شوند و مورد تشویق قرار گیرند.
رایجترین اشتباهات والدین در تربیت دختران چیست و چگونه میتوان از آنها پیشگیری کرد؟
رایجترین اشتباه والدین در تربیت دختران، ناآگاهی از ویژگیهای دختران و شناخت نداشتن نسبت به نیازهای هر دوره سنی، بهویژه دوران نوجوانی و بلوغ است. بسیاری از رفتارهایی که والدین آنها را لجبازی، سرکشی یا فاصله گرفتن از ارزشهای دینی میدانند، در واقع بخشی از ویژگیهای طبیعی این دوره است. اگر والدین این ویژگیها را نشناسند، ممکن است با واکنشهای نادرست، فاصلهی میان خود و فرزند را بیشتر کنند.
اشتباه رایج دیگر، مقایسه کردن فرزند با خود یا با نسل گذشته است. گاهی والدین انتظار دارند فرزندشان مانند آنها فکر کند، همان علایق را داشته باشد یا مانند دوران نوجوانی خودشان رفتار کند، در حالی که هر نسل، شرایط، نیازها و نگاه متفاوتی به زندگی دارد. فرزند، شخصیت مستقلی دارد و باید متناسب با سن، شرایط و ویژگیهای خود مورد تربیت قرار گیرد. والدین فرزند را با خود مقایسه میکنند و توقع دارند فرزندشان شبیه خودشان باشد، در صورتی که سیر تکامل انسانها متفاوت است، مسیری که فرزند ما برای رسیدن به خدا طی میکند با ما متفاوت است. هدفمان یکی است ولی او مسیر خودش را میرود.
از سوی دیگر، والدین باید نیازهای طبیعی دختران را بشناسند و برای آنها پاسخهای مناسب و مشروع فراهم کنند. نیاز به دیده شدن، ابراز وجود، زیبایی، انتخاب و نشان دادن تواناییها، از جمله نیازهایی است که اگر در محیط خانواده به شکل صحیح پاسخ داده شود، احتمال گرایش به رفتارهای نادرست کاهش مییابد. فراهم کردن فرصت برای بروز استعدادها، احترام به سلیقهی فرزند در چارچوب ارزشهای دینی و ایجاد فضایی برای ابراز تواناییها، نقش مهمی در تربیت او دارد.
مرضیه ولیحصاری
سال شصت و یکم ـ شماره 2952