ادبیات کودک منبع با ارزش اقتباس است؛ از شاهنامه تا قهرمانان امروز

محمدمهدی مشکوری تهیه‌کننده انیمیشن در پاسخ به اینکه چطور می‌توان یک انیمیشن با مؤلفه‌های‌ هویت ملی تولید کرد، گفت: «در انیمیشن توجه به گروه سنی مخاطب برای محتوا بسیار مهم است. اگر مخاطب خردسال یا کودک باشد، به نظر من موضوع هویت ملی در قالبی عام و جهانی قابل طرح است و لزوماً نیازی به تأکید بر نشانه‌های خاص نیست. اما برای مخاطبان نوجوان و بزرگسال‌ شرایط متفاوت است. ما در ایران از ظرفیت فراوانی در حوزه‌ی قهرمانان ملی، به‌ویژه قهرمانان معاصر، برخورداریم و می‌توان از این الگوها برای خلق شخصیت‌ها و روایت‌های جذاب بهره گرفت. در چنین آثاری امکان استفاده از نمادها و مؤلفه‌های هویت ایرانی نیز به‌خوبی وجود دارد.»
وی افزود: «البته باید توجه داشت که انیمیشن، رسانه‌ای با زبان بین‌المللی است. یکی از چالش‌هایی که همواره در تولیدات خودمان با آن مواجه بوده‌ایم، همین مسئله بوده است. گاهی از ما پرسیده می‌شود چرا در برخی آثار، نمادهای ایرانی کمتر دیده می‌شود. دلیل اصلی این موضوع، نگاه به بازار بین‌المللی و بازگشت سرمایه است. وقتی هدف فروش جهانی باشد، طبیعی است که برخی عناصر بومی کمرنگ‌تر شوند تا اثر با مخاطبان بیشتری ارتباط برقرار کند.»
تهیه‌کننده «ببعی قهرمان» اظهار کرد: «اگر هدف، تولید آثار فرهنگی، ترویجی یا هویت‌محور باشد، ظرفیت‌های فراوانی در اختیار داریم. از اسطوره‌های ایرانی و شخصیت‌های شاهنامه گرفته تا داستان‌های «کلیله و دمنه» و همچنین زندگی شهدای معاصر، همگی قابلیت اقتباس و تولید آثار انیمیشنی را دارند.»
وی افزود: «حتی از دوران کودکی این شخصیت‌ها می‌توان روایت‌های جذاب و تأثیرگذاری خلق کرد. نمونه‌هایی از این دست نیز تولید و پخش شده‌اند و با استقبال مخاطبان روبرو بوده‌اند.»
این تهیه‌کننده با اشاره به اینکه مهم‌ترین مانع پرداختن به المان‌های ایرانی در انیمیشن مسئله بازار و بازگشت سرمایه است، گفت: «بسیاری از فعالان حوزه‌ی رسانه هنگام تصمیم‌گیری برای تولید، پیش از هر چیز به بازار و فروش فکر می‌کنند در نتیجه، کمتر به‌سمت موضوعات هویتی و ملی می‌روند.»
وی متذکر شد: «جزو وظایف وزارت ارشاد و نهادهای دیگر است که با حمایت از انیمیشن‌ساز خیال آن‌ها را از بازگشت سرمایه راحت کنند تا به موضوعاتی بپردازند که کمتر کسی سراغ آن می‌رود. همان‌طور که در سینمای رئال برای برخی موضوعات فرهنگی و ارزشی هزینه می‌شود و برای یک فیلم دفاع مقدسی ۱۰۰ میلیارد هزینه می‌کنند و در گیشه ۵ میلیارد تومان فروش دارد در حوزه‌ی انیمیشن نیز باید چنین نگاهی وجود داشته باشد. با این حال، وقتی صحبت از انیمیشن به میان می‌آید، معمولاً همه چیز با معیار فروش و بازار سنجیده می‌شود.»

این تهیه‌کننده اظهار کرد: «اگر حمایت‌های لازم وجود داشته باشد و نگاه صرفاً اقتصادی بر تولید حاکم نباشد، ظرفیت‌های بسیار گسترده‌ای در حوزه‌ی انیمیشن وجود دارد. به‌ویژه در زمینه‌ی آثار اسطوره‌ای که اساساً با ویژگی‌های این رسانه سازگار هستند. انیمیشن امکان نمایش اتفاقات، شخصیت‌ها و فضاهایی را فراهم می‌کند که در آثار رئال یا بسیار پرهزینه‌اند یا اساساً امکان اجرا ندارند.»
مشکوری در پاسخ به این پرسش که یک شخصیت انیمیشنی موفق می‌تواند چه تأثیری بر صنایع تکمیلی و مرچندایز داشته باشد، توضیح داد: «قطعاً این مسأله بسیار مهم است اما متأسفانه در ایران ضعف‌هایی در حوزه‌ی قانون‌گذاری و مالکیت معنوی وجود دارد. به‌طور مثال صداوسیما خود را مالک آثار و شخصیت‌هایی می‌داند که از تلویزیون پخش می‌شوند و جلوی مرچندایز کار را می‌گیرد. در بسیاری از کشورهای دنیا، خالق اثر از حقوق مشخص و سهم روشنی در مالکیت اثر برخوردار است، اما در کشور ما گاهی تعدد تصمیم‌گیران و نبود سازوکارهای شفاف، روند تولید را دشوار می‌کند.»
وی با اشاره به اینکه ادبیات کودک و نوجوان ایران منبع ارزشمندی برای اقتباس است، گفت: «ما رمان‌ها و داستان‌های متعددی داریم که قابلیت تبدیل شدن به آثار موفق انیمیشنی را دارند. بنابراین مشکل اصلی کمبود محتوا نیست بلکه مسئله‌ی اصلی، جهت‌گیری بازار است که بر روند تولید تأثیر می‌گذارد.»
تهیه‌کننده‌ی سریال «ببعی» در پایان تصریح کرد: «البته این نگاه تا حدی منطقی است زیرا انیمیشن ظرفیت بالایی برای حضور در بازارهای بین‌المللی دارد و اختلاف میان هزینه تولید داخلی و درآمدهای ارزی حاصل از فروش خارجی می‌تواند بسیار قابل توجه باشد. به همین دلیل سرمایه‌گذاران معمولاً به‌سمت پروژه‌هایی می‌روند که امکان فروش جهانی بیشتری داشته باشند. با این وجود، تولید آثار هویت‌محور نیز کاملاً امکان‌پذیر است و باید مورد حمایت قرار گیرد. بسیاری از نهادهایی که در حوزه‌ی تولید آثار رئال فعالیت می‌کنند، می‌توانند در حوزه انیمیشن نیز نقش مؤثری ایفا کنند.»

ندا زنگینه
سال شصت و یکم ـ شماره 2951