محوریت زنان در اقتصاد پایدار مقاومتی

اقتصاد مقاومتی در خانه یعنی چه و نقش زنان در آن چیست؟
در نگاه علمی، اقتصاد مقاومتی در مقیاس خُرد (خانواده)، به معنای بهینه‌سازی الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری منابع محدود برای مقابله با تکانه‌های خارجی است. زن در این نظام، نقش «مدیر راهبردی زنجیره‌ی تأمین و مصرف» را ایفا می‌کند. نقش زنان در اینجا صرفاً صرفه‌جویی نیست؛ بلکه هوشمندسازی مصرف است. یعنی تشخیص تفاوت میان نیاز و خواسته و جهت‌دهی به منابع خانواده به‌سمت سرمایه‌های انسانی (مانند آموزش و سلامت) به‌جای هزینه‌های تظاهری. زن، دیده‌بان اقتصادی خانواده است که امنیت روانی و مادی را در شرایط بحرانی حفظ می‌کند.

زنان چگونه با مدیریت هوشمندانه مخارج، به پایداری اقتصادی خانواده کمک می‌کنند؟
مدیریت هوشمندانه توسط زنان از طریق مکانیزم «بودجه‌بندی سایه» عملیاتی می‌شود. زنان با اولویت‌بندی هزینه‌ها بر اساس ضریب اهمیت، مانع از هدررفتِ سرمایه در مخارج غیرضروری می‌شوند.
این مدیریت سه لایه دارد؛ خرید بهینه با تکیه بر دانش بازار و انتخاب کالا با بیشترین کیفیت و کم‌ترین قیمت.
جلوگیری از استهلاک یعنی نگهداری درست از دارایی‌های موجود (لوازم خانه، پوشاک و غیره) که نوعی سرمایه‌گذاری پنهان است. و تغییر سبک زندگی: جایگزینی کالاهای داخلی به‌جای خارجی که مستقیماً بر شاخص‌های کلان اقتصاد ملی اثر می‌گذارد.
در واقع پایداری اقتصادی خانواده، نتیجه‌ی مستقیم «انضباط مالی» است که سکان آن در دست زن است.

تولید خانگی زنان چه سهمی در تاب‌آوری اقتصادی خانواده دارد؟
تولید خانگی را نباید صرفاً در هنرهای دستی خلاصه کرد؛ هر فعالیتی که باعث کاهش نیاز به خرید خدمات از بیرون شود، تولید خانگی است. از پخت‌وپز سالم گرفته تا تربیت فرزند.
این فعالیت‌ها دو سهم عمده در تاب‌آوری دارند و سبب کاهش هزینه‌های نقدی و تبدیل زمان غیرموظف به ارزش افزوده شده و ارتقای کیفیت زندگی را به دنبال دارند. چون تولیدات خانگی معمولاً با استانداردهای سلامت بالاتری همراه هستند که هزینه‌های درمانی آتی خانواده را به‌شدت کاهش می‌دهد.
در زمان تورم، تولید خانگی به مثابه‌ی یک سپر دفاعی عمل کرده و قدرت خرید واقعی درآمد سرپرست خانوار را حفظ می‌کند.

مهم‌ترین چالش زنان در مدیریت اقتصادی خانه چیست؟
اصلی‌ترین چالش، فشار روانی ایجاد تعادل میان تقاضا و منابع است. در عصر مصرف‌گرایی و هجمه‌ی رسانه‌ای، زنان تحت فشار هستند تا استانداردهای رفاهی خانواده را با الگوهای نمایشی تطبیق دهند. چالش دیگر، عدم تخصص‌گرایی در سواد مالی است؛ بسیاری از زنان مدیریت اجرایی خوبی دارند اما در برنامه‌ریزی بلندمدتِ مالی و سرمایه‌گذاری کمتر مشارکت داده می‌شوند.
همچنین، نادیده گرفته شدن ارزش ریالی کار زنان در خانه در محاسبات اقتصادی، منجر به کاهش انگیزه و فرسودگی شغلی در زنان خانه‌دار می‌شود.

چطور می‌توان نقش اقتصادی زنان در خانه را جدی گرفت و از آن حمایت کرد؟
حمایت از نقش اقتصادی زنان باید از دو مسیر فرهنگی و ساختاری عبور کند. در سطح ساختاری، توسعه‌ی بیمه‌های تأمین اجتماعی برای زنان خانه‌دار و به رسمیت شناختن کار خانگی در حساب‌های ملی (GDP) به‌عنوان یک فعالیت مولد راهکاری مؤثر است. در سطح آموزشی توانمندسازی زنان از طریق آموزش سواد مالی، مدیریت ریسک و کارآفرینی خانگی توسط نهادهای ذی‌ربط راهگشاست. در سطح فرهنگی نیز تغییر نگرش جامعه نسبت به مدیریت خانه؛ پیشنهاد می‌شود. باید بدانیم که مدیریت خانه یک «تخصصِ چند رشته‌ای» است.
حمایت واقعی یعنی جامعه بپذیرد که زن، مدیر اقتصادی کوچک‌ترین و مهم‌ترین واحد تولیدی جامعه یعنی همان خانواده است و ثبات کلان اقتصادی کشور، ریشه در تدبیر خرد او دارد.

چگونه می‌توان نقش زن در مدیریت عاطفی و فرهنگی خانواده را با نقش اقتصادی او به شکل متوازن و هم‌افزا تقویت کرد؟
در نگاه تخصصی، زن، قلب تپنده‌ی نظام خانواده است. برای ایجاد توازن میان این مرکزیت عاطفی و فعالیت‌های اقتصادی، باید از الگوی «نقش‌های مکمل» به‌جای «نقش‌های متداخل» استفاده کرد. در این رابطه می‌توان مواردی را در نظر گرفت.
با بازتعریف اولویت‌ها (هوش عاطفی) مدیریت عاطفی خانواده، یک وظیفه نیست، بلکه یک جریان است. زنی که در بیرون از خانه فعالیت اقتصادی دارد، نباید اقتصاد را هدف قرار دهد، بلکه باید آن را ابزاری برای تحکیم بنیان خانواده بداند. هم‌افزایی زمانی رخ می‌دهد که استقلال یا مشارکت مالی زن، منجر به کاهش استرس‌های معیشتی خانه شده و در عوض، فراغت بال بیشتری برای ارتقای فرهنگی فرزندان فراهم کند.
مدیریت انرژی به‌جای مدیریت زمان موضوع مهم دیگر است. توازن واقعی زمانی محقق می‌شود که زن بتواند میان اقتدار کاری در بیرون و لطافت عاطفی در خانه تفکیک قائل شود. این امر مستلزم آموزش مهارت‌های تاب‌آوری و گذار روانی از محیط کار به محیط خانه است.
موضوع مهم دیگر فرهنگ‌سازی مشارکت هم‌افزاست. هم‌افزایی زمانی کامل می‌شود که سایر اعضای خانواده، به‌ویژه همسر نیز فعالیت اقتصادی زن را به‌عنوان یک مأموریت مشترک بپذیرند. در این حالت، بخشی از مسئولیت‌های اجرایی خانه تقسیم شده تا «سرمایه‌ی وقتِ» زن، صرف اصلی‌ترین وظیفه‌اش یعنی بازتولید آرامش و تربیت فرهنگی شود.

چه راهکارهای ساختاری و آموزشی برای ارتقای سواد مالی زنان و رسمیت بخشیدن به کار زن در خانه وجود دارد؟
کار خانگی در واقع زیربنای رشد اقتصادی جامعه است، چرا که نیروی انسانی کارآمد در دامن این مدیریت پرورش می‌یابد. برای رسمیت‌بخشی به این نقش و ارتقای سواد مالی، راهکارهایی را باید در نظر گرفت.
در راهکارهای ساختاری محاسبه، نهادهای آماری باید ارزش اقتصادی کار خانگی را محاسبه و اعلام کنند تا نگاه جامعه از یک «وظیفه‌ی رایگان» به یک «فعالیت مولد» تغییر یابد.
بیمه‌ی جامع خانه‌داری راهکار دیگری است که می‌تواند سبب تقویت و فراگیر کردن بیمه‌ی تأمین اجتماعی برای زنان خانه‌دار با رویکرد حقوق بازنشستگی مستقل شده، به فعالیت آن‌ها هویت قانونی و امنیت آتی ‌بخشد.
تسهیلات بانکی مبتنی بر مدیریت خانه نیز با ایجاد خطوط اعتباری ویژه برای زنانی که مدیریت تدبیر منزل را برعهده دارند راهگشاست.
در ارتباط با راهکارهای آموزشی و ارتقای سواد مالی باید آموزش مدیریت هزینه و سرمایه‌گذاری را برای زنان خانواده مد نظر قرار داد. سواد مالی صرفاً صرفه‌جویی نیست؛ بلکه آموزش روش‌های نوین حفظ ارزش پول، آشنایی با بازارهای سرمایه و مدیریت بودجه‌ی خانواده به زنان است که قدرت تصمیم‌گیری منطقی آن‌ها را افزایش می‌دهد.
ترویج الگوی قناعت مولد یعنی آموزش این مطلب که چگونه مدیریت مصرف در خانه می‌تواند به تشکیل سرمایه‌های بزرگ ملی منجر شود و سواد دیجیتال مالی به منظور توانمندسازی زنان در استفاده‌ی امن و بهینه از ابزارهای مالی دیجیتال، گامی حیاتی در مسیر استقلال مدیریتی آن‌هاست.

سال شصت و یکم ـ شماره 2943