نگاهی به فیلم «اسرار رسمی» و سریال شبکه خانگی «بدنام»
نویسنده :
آرش فهیم
ماشین جنگی با موتور دروغ و فریب
تاریخ معاصر جهان، به‌ویژه در دو دهه‌ی اخیر، گواه الگویی تکرار‌شونده و تاریک در سیاست خارجی قدرت‌های سلطه‌گر است: ایجاد «بحران‌های ساختگی» برای راه‌اندازی «جنگ‌های غیرقانونی». این استراتژی که همواره با هدف دست‌اندازی به منابع استراتژیک و درهم‌شکستن استقلال کشورها طراحی می‌شود، بر پایه دو رکن اساسی بنا شده است: پروپاگاندای رسانه‌ای و جعل اسناد اطلاعاتی.
آنچه در سال ۲۰۰۳ با ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق رخ داد و منجر به ویرانی یک تمدن و سرقت آشکار منابع نفتی آن شد، امروزه با همان ادبیات و حربه در قبال ایران تکرار می‌شود. اتهامات بی‌اساس درباره‌ی تلاش ایران برای ساخت بمب اتمی، در واقع تکرار همان سناریوی «دروغ بزرگ» است که هدف نهایی آن نه امنیت بین‌المللی، بلکه فلج کردن اقتصاد، سرقت سرمایه‌های ملی و تضعیف اقتدار منطقه‌ای ایران است. در این میان، نهادهای بین‌المللی که باید ضامن صلح باشند، به‌واسطه‌ی استراتژی دروغ و فریب آمریکا اغلب به ابزاری برای باج‌خواهی سیاسی و مشروعیت‌بخشی به اشغال‌گری تبدیل می‌شوند.
فیلم «اسرار رسمی» (Official Secrets) به کارگردانی «گوین هود» محصول 2019 به همین استراتژی پرداخته است. این اثر با بازخوانی پرونده کاترین گان، پرده از سازوکار کثیفی برمی‌دارد که چگونه دولت آمریکا و برخی متحدان و هم‌پیمانان آن با استفاده از جاسوسی، ارعاب و جعل واقعیت، سعی در فریب افکار عمومی و شورای امنیت داشتند تا راه را برای یکی از خونین‌ترین جنگ‌های قرن بیست و یکم هموار کنند. این فیلم بیش از آنکه یک درام تاریخی باشد، هشدارباشی است درباره‌ی ماهیت هیولایی که برای بلعیدن نفت و ثروت ملت‌ها، از قربانی کردن حقیقت و جان میلیون‌ها انسان ابایی ندارد.
فیلم «اسرار رسمی» یکی از آثار مهم سیاسی سینمای جهان در یک دهه‌ی اخیر محسوب می‌شود. چرا که در قالب یک روایت معمایی و افشاگرانه که ریشه در واقعیت دارد به یک رسوایی و دروغ بزرگ در تاریخ معاصر پرداخته است.
داستان این فیلم در سال ۲۰۰۳ و در آستانه‌ی حمله آمریکا و بریتانیا به عراق روایت می‌شود. کاترین گان (با بازی کیرا نایتلی)، کارمند ستاد ارتباطات دولت بریتانیا ((GCHQ، ایمیلی محرمانه از سازمان امنیت ملی آمریکا (NSA) دریافت می‌کند. در این ایمیل، از بریتانیا خواسته شده تا به جاسوسی از اعضای شورای امنیت سازمان ملل کمک کند تا آن‌ها را برای رأی دادن به نفع جنگ عراق تحت فشار قرار دهند (نوعی باج‌خواهی سیاسی). کاترین که نمی‌تواند شاهد کشاندن غیرقانونی کشورش به جنگ باشد، ایمیل را لو می‌دهد. این اقدام او منجر به یک رسوایی بزرگ و تعقیب قضایی خودش به اتهام نقض «قانون اسرار رسمی» می‌شود.
اسناد رسمی در دسته فیلم‌هایی در زیرژانر افشاگری تقسیم‌بندی می‌شود. یک زیر ژانر نوظهور و فیلم‌هایی را در بر می‌گیرد که بر پایه‌ی شخصیت و موضوعات واقعی، روایت‌هایی دیالوگ‌محور و متمرکز بر جزئیات حقوقی ساخته می‌شوند.
کاترین گان در کنار ادوارد اسنودن و چلسی منینگ، سه نفری بوده‌اند که اقدام به انتشار اسناد و مدارک محرمانه علیه دولت آمریکا کردند که دو نفر اول محکوم و تبعید شدند اما کاترین گان در انگلستان تبرئه شد. درباره‌ی هر سه شخصیت نیز فیلم‌هایی ساخته شده است.
«اسرار رسمی» مثل خیلی دیگر از فیلم‌های مهم سینمای جهان، اقتباسی است و براساس کتابی با عنوان «جاسوسی که تلاش کرد جلوی جنگ را بگیرد» ساخته شده است. چالش اصلی فیلم این است: «آیا وفاداری به دولت مهم‌تر است یا وفاداری به حقیقت و جان انسان‌ها؟» کاترین معتقد است او به مردم کشورش متعهد است، نه به دولت‌های آمریکا و انگلیس که با دروغ جنگ‌افروزی می‌کنند. دولت‌هایی که برای شروع یکی از خونین‌ترین جنگ‌های تاریخ معاصر، قوانین بین‌المللی را با روش‌های غیراخلاقی دور زدند. در این فیلم، یکی از این موارد به تصویر کشیده شده است که نشان می‌دهد دولت آمریکا با چه ترفندی اعضای شورای امنیت سازمان ملل را وادار کرد تا دروغ بزرگ وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق را بپذیرند و مجوز حمله به عراق صادر شود. جنگی که شعارش آزادی و برپایی دموکراسی در عراق با حذف صدام و رژیم بعث عراق بود اما هدف واقعی و اصلی، اشغال و ویرانگری یک کشور و غارت منابع و ثروت‌های آن (ازجمله نفت) بود. جنگی که برای سال‌ها یک ملت را اسیر انفجار و و مرگ و تروریسم و ناامنی کرد؛ بیش از یک میلیون نفر جان خود را از دست دادند و میلیون‌ها نفر هم مجروح. در یکی از دیالوگ‌ها قهرمان فیلم (کاترین) درباره‌ی اینکه چرا با این جنگ مخالف است تأکید می‌کند که این حمله فقط به صدام نیست بلکه به تمام شهروندان آن کشور است و نمی‌توان روی رنجی که به آن‌ها تحمیل می‌شود چشم بست!
فیلم به خوبی نشان می‌دهد که افشاگران و منتقدان در جامعه‌ی غربی قهرمانان بی‌دردسر نیستند. کاترین با خطر زندان، فروپاشی زندگی شخصی و حتی دیپورت شدن همسرش (که یک پناهنده کرد است) روبرو می‌شود.
درباره‌ی ساختار و فرم فیلم باید گفت که «اسرار رسمی» براساس یک الگوی آشنا در هالیوود ساخته شده است؛ یک نیروی باهوش در دستگاه امنیتی با زندگی عاشقانه و خوش خانوادگی و تعهد کاری بالا بر مبنای یک اخلاق‌گرایی از قوانین و مدیریت سازمانی که در آن شاغل است سرپیچی می‌کند و تلاش دارد تا برای اثبات حقایق یا اجرای عدالت، از محدوده‌ی سازمانی خودش فراتر برود و دچار چالش‌ها و دردسرهایی می‌شود اما در نهایت حرفش اثبات می‌شود و سیستم حق را به او می‌دهد.
«اسرار رسمی» یک فیلم خوش‌ساخت و استاندارد است و با وجود اینکه فیلم بیشتر بر پایه‌ی دیالوگ و اسناد است، اما تعلیق و هیجان آن تا انتها حفظ می‌شود.
«کیرا نایتلی» یکی از بهترین و پخته‌ترین بازی‌های دوران کاری‌اش را از ابتدا تابه‌حال در این فیلم ارائه داده است. او به خوبی استرس، ترس و در عین حال استواری کاترین را به نمایش می‌گذارد.
البته ریتم فیلم، گاهی کند و لحن آن در لحظاتی خشک شده و حالت گزارش‌گونه پیدا می‌کند و جنبه‌ی درام در آن کاسته می‌شود. به‌ویژه یک‌سوم ابتدایی کمی دچار این مشکل است؛ چون فیلم سعی کرده در قالب واقع‌گرا و بدون صحنه‌های اکشن و جلوه‌های ویژه، روایت خودش را به تصویر بکشد و در آن از فضاسازی‌های معمول هالیوودی کمتر می‌توان دید. همچنین از تصاویر مستند از وقایع مربوط به حمله آمریکا به عراق استفاده شده است تا فیلم، وفاداری خودش به واقعیت را تصریح کند.
نقطه‌ضعف دیگر فیلم، پرداخت کم عمق به رابطه‌ی سازمان اطلاعات و ارتباطات انگلیس و سازمان امنیت ملی آمریکاست؛ ما فقط ارسال یک ایمیل به کاترین را مشاهده می‌کنیم و اینکه براساس چه فرایندی این ایمیل فوق محرمانه به‌جای نیروهای ارشد به یک نیروی رده پایین رسیده، قابل نقد است. در حوزه‌ی رسانه‌ها هم این مشکل وجود دارد. افشاگری درباره‌ی آن پرونده توسط روزنامه‌ای صورت می‌گیرد که موضعش حمایت از جنگ است، اما اینکه چه فرایند فکری و اخلاقی یا بروکراتیک طی شده تا این گزارش در چنین روزنامه‌ای چاپ شود هم جای پرسش دارد!
نکته‌ی دیگر اینکه تمرکز فیلم بیش از حد بر سیستم قضایی بریتانیاست و به‌نوعی این سیستم را در انتها تبرئه می‌کند، اما به جنبه‌های مختلف بین‌المللی این افشاگری پرداختی نشده است. مثلاً مشخص نمی‌شود برخی کشورهایی که نمایندگان‌شان در شورای امنیت هدف جاسوسی و اخاذی قرار گرفته‌‌اند، چه واکنشی نشان داده‌اند و آیا اصلاً واکنشی داشته‌اند؟
فیلم با پایان دادن به موضوع از طریق تبرئه «کاترین گان»، یک نتیجه‌گیری حقوقی رضایت‌بخش ارائه می‌دهد، اما شاید یک نتیجه‌گیری سیاسی عمیق‌تر را قربانی کرده است. چون در نهایت مشخص نمی‌شود چرا با وجود فاش شدن تلاش دولت‌های آمریکا و انگلیس برای وادار کردن شورای امنیت در صدور مجوز حمله به مردم عراق با شیوه غیرقانونی، در نهایت این جنگ اتفاق می‌افتد!
«بدنام »؛ قیام علیه خانواده در ضیافت شیک بی‌اخلاقی
بدنام اثر جنجالی این روزهای شبکه نمایش خانگی تلاش دارد تا با زیبایی‌شناسی شر آن را به عنصری مطلوب در ناخودآگاه مخاطب تبدیل کند.
روند تولید محتوا در پلتفرم‌های نمایش خانگی، طی سال‌های اخیر دستخوش یک دگردیسی خطرناک شده و پلتفرم‌ها، با پنهان شدن پشت نقاب «توسعه‌ی فضای باز فرهنگی» و «آوانگاردیسم»، به‌سمت تولید آثاری گرایش پیدا کرده‌اند که هدف اصلی آن‌ها فتح الگوریتم‌های جذب کلیک از طریق عبور از خطوط قرمز است.
سریال «بدنام» را می‌توان نقطه‌ی اوج این استراتژی مارکتینگ دانست؛ اثری که تحت لوای یک درام ملتهب، عملاً به مانیفستی برای مشروعیت‌بخشی به ناهنجاری‌های ویران‌گر و فروپاشی نظام ارزشی خانواده تبدیل شده است.
تجارت با الگوی «فساد و تجمل»
پیرنگ اصلی داستان بر پایه‌ی نمایش یک سبک زندگی اگزجره (ویلاهای اشرافی، خودروهای میلیاردی و شب‌نشینی‌های بی‌قیدوبند) بنا شده است.
این فضاسازی لاکچری، در ساختار فیلم‌نامه کارکردی فریبنده دارد؛ سازندگان با استفاده از این زرق‌وبرق بصری، زشتی و قبح ذاتیِ خیانت و فساد را اصطلاحاً «بزک» می‌کنند.
در واقع، فساد سیستماتیک و اخلاقی به‌جای آنکه در جایگاه یک «بحران» نقد شود، به‌عنوان یک «سبک زندگی جذاب و دست‌یافتنی» به مخاطب حقنه می‌شود.
کاتالیزر طلاق؛ تقلیل عشق به کژتابی‌های غریزی
موتور محرک داستانِ «بدنام»، یک چندضلعی نامتعارف عاطفی است که عامدانه میان سه نسل مختلف طراحی شده است تا بیشترین میزان شوک را به مخاطب وارد کند.
آنچه در فیلم‌نامه تحت عنوان «عشق» پردازش می‌شود، در واقعیتِ دراماتیک چیزی جز تئوریزه کردن خیانت نیست. سریال با قرار دادن شخصیت‌ها در موقعیت‌های ظاهراً ناگزیر، کدهای مخربی را به ذهن جوان امروزی مخابره می‌کند: «پایبندی به چارچوب خانواده یک مفهوم سنتی و منسوخ است» و «برای رسیدن به هیجانات فردی، عبور از تعهدات زناشویی کاملاً توجیه‌پذیر است.» این مهندسی محتوا، دقیقاً در تضاد با رسالت رسانه در حفظ انسجام روانی جامعه‌ای است که هم‌اکنون با نمودارهای صعودی طلاق و گسست‌های عاطفی درگیر است.
بحران تیپ‌سازی و انفعال در هدایت بازیگران
از منظر تکنیک‌های بازیگردانی و شخصیت‌پردازی، «بدنام» یک عقب‌گرد تمام‌عیار برای تیم بازیگرانش محسوب می‌شود. کاراکترها فاقد قوس شخصیتی هستند و صرفاً در حد تیپ‌های کلیشه‌ای باقی مانده‌اند.
حسن پورشیرازی در نقش پدر تاجرپیشه، دقیقاً همان پرسونای تکراری و تختِ یک پیرمرد ثروتمند و ریاکار را بازتولید می‌کند که پیش‌تر در آثاری چون «پیرپسر» از او دیده بودیم؛ بدون هیچ لایه روان‌شناختی جدید.
امیر آقایی کاراکتر وکیل فاسد و جاه‌طلب، عملاً اسپین‌آفی از نقش‌های پیشین اوست. مردی قدرتمند در سایه که برای پیشبرد اهداف اقتصادی‌اش به‌راحتی از ابزارِ زن‌فروشی بهره می‌برد. این شمایل تکراری، نشان از فقر ایده‌پردازی در خلق آنتاگونیست‌های پیچیده دارد.
سینا مهراد در قامت پسر عاشق‌پیشه، کنش‌مندی یک قهرمان یا حتی قربانیِ تراژیک را ندارد و صرفاً یک «ابزار روایی» خام برای پیشبرد گره‌های این مثلث عشقی است.
برای گفتن از ستایش رجایی‌نیا (کاراکتر یلدا) هم باید یادآوری کرد رویکرد سریال به زنان، رویکردی کاملاً تقلیل‌گرایانه است.
شخصیت‌های زن در این اثر، از جایگاه انسان‌هایی با عاملیت و استقلال فکری خلع شده و به سوژه‌های بصری برای تأمین جذابیت‌های جنسیتی داستان و پیش‌برنده‌ی هوس‌های مردانه تنزل یافته‌اند.
فرمت‌بندی ابتذال در میزانسن و دکوپاژ
نقص محتوایی سریال، در ساختار بصری و کارگردانی آن نیز امتداد یافته است. دوربین در «بدنام» یک ناظر بی‌طرف یا روایتگرِ هنری نیست؛ بلکه دوربینی «متجاوز» و «طراح کلیک» است.
سال شصت و یکم ـ شماره 2943