گفتگو با «محمدحسین صادقی» کاریکاتور و از عوامل باشگاه طنز انقلاب اسلامی
نقش طنز در تاب‌آوری دوران جنگ
مصاحبه گر :
مرضیه ولی حصاری
طنز در ساختار اجتماعی چه نقشی در شکل‌دهی به افکار و رفتار جمعی دارد؟
باید میان طنز و شوخ‌طبعی تمایز قائل شد. شوخ‌طبعی انواع مختلفی دارد: فکاهی که صرفاً برای خنداندن و بدون هدف یا غرض خاصی است؛ هجو که به تمسخر دیگران می‌پردازد؛ و دسته‌ای دیگر که شوخ‌طبعی و خنداندن را با هدف نقد و رفع یک مشکل همراه می‌کند. طنز، به معنای خنداندن با هدف نقد است؛ یعنی نقدی که در قالبی خنده‌دار ارائه می‌شود.
اگر به ساختار اجتماعی جامعه نگاهی بیندازیم، کوچک‌ترین واحد تشکیل‌دهنده‌ی آن، خانواده است. در هر خانواده‌ای، نوعی طنز میان اعضا نهفته است. همچنین، از قدیم گفته‌اند: «حرفی را که نمی‌توانیم جدی مطرح کنیم، طوری بگوییم که خنده‌دار باشد.» ما بارها شاهد هستیم که انتقادات در بستر خانواده به‌صورت طنز بیان می‌شوند. این مسئله در ساختار اجتماعی نیز مشاهده می‌شود؛ بین مردم نیز همین اتفاق می‌افتد و افکار و رفتارشان بر محور طنز شکل می‌گیرد. به عبارتی، مردم به شکلی بامزه با هم صحبت می‌کنند، یعنی به هم «تیکه» می‌اندازند. این «تیکه انداختن» دقیقاً همان طنز است. اگر نقدی پشت این «تیکه» نباشد، دیگر طنز نیست و به هجو تبدیل می‌شود.
نکته اینجاست که طنز، حرف‌هایی را که قرار بوده در ساختار اجتماعی به‌صورت جدی بیان شوند، تلطیف می‌کند. البته باید توجه داشت که در این طنزپردازی، سوءتفاهم به وجود نیاید و نگاه بالا به پایین شکل نگیرد. در واقع، طنز یک تیغ دولبه است؛ اگر کمی افراط شود، به تمسخر نزدیک می‌شود و این باعث سوءتفاهم خواهد شد. اما وقتی طنز در جای درست خود استفاده شود ـ که ایرانی‌ها استاد این کار هستند و طنزپردازی در ایران واقعاً کار سختی است ـ می‌تواند گره‌گشا باشد.
طنز بیشتر ابزاری برای انتقاد است یا فرصتی برای گفتگو و آگاهی‌بخشی؟
طنز می‌تواند هر دوی این موارد باشد. می‌توان از آن هم برای انتقال پیام و هم برای گفتگو و انتقاد استفاده کرد. زمانی که نمی‌خواهیم انتقادمان را به‌صورت خیلی جدی مطرح کنیم، از طنز بهره می‌بریم. مثل اتفاقی که بین مردم و حکومت می‌افتد. تقدس و احترامی که حکومت دارد و رودربایستی که با آن داریم، باعث می‌شود از طنز استفاده کنیم.
گاهی نیز طنز، فرصت بیان انتقادات، گفتگو و آگاهی‌بخشی را فراهم می‌کند؛ به‌ویژه در جایی که مردم مخاطب هستند و ما فرهنگ غلطی را که در جامعه شکل گرفته، با طنز نقد می‌کنیم. به‌عنوان مثال، در مورد کیفیت خودروهای داخلی؛ مردم چرا در صف خرید خودروهای داخلی قرار می‌گیرند؟ اگر ما این موضوع را به‌صورت جدی با مردم مطرح کنیم، ممکن است با واکنشی از سوی آن‌ها مواجه شویم. اما اگر به زبان طنز بیان شود، ما در حال گفتگو با مردم هستیم؛ به آن‌ها کنایه می‌زنیم و با یک مثال غلوآمیز و اغراق‌آمیز به آن‌ها می‌گوییم که کاری که دارید می‌کنید کاری است که آدم عاقل زیر بارش نمی‌رود. در اینجاست که تلنگری به مخاطب زده می‌شود و در میان‌مدت و حتی کوتاه‌مدت می‌تواند باعث تغییر این فرهنگ غلط در جامعه شود.
نمونه‌ی موفق این مسئله، طنز سیاهی است که می‌تواند فرهنگ صحیح رانندگی، مانند بستن کمربند ایمنی یا رعایت سرعت مجاز، را جا بیندازد. در واقع، طنز می‌تواند فرصت‌های زیادی در اختیار طنزپردازان یا خود مردمی که دغدغه‌ی اصلاح فرهنگی یکدیگر را دارند، قرار دهد.
در جامعه‌ای که با بحران‌های متعدد روبروست، طنز چطور می‌تواند کارکردی درمانی یا تسکین‌دهنده داشته باشد؟
هر نویسنده و دغدغه‌مند اجتماعی، تلاش می‌کند مشکلات جامعه‌ی خود را بشناسد و سپس برای اصلاح آن‌ها گام بردارد. طنزپردازی که به‌عنوان مصلح اجتماعی وارد می‌شود، باید در نظر داشته باشد که توان ما محدود است؛ همه‌ی مشکلات دنیا، جامعه، ایران و به قول معروف، همه‌ی مشکلات جهان اسلام را نمی‌توان با یک متن حل کرد. این مشکلات، همان‌طور که بروز و ظهورشان طی زمان طولانی مدتی بوده و بعضی از آن‌ها ریشه در گذشته‌های دور دارند، اصلاح‌شان نیز زمان‌بر است.
اگر طنزپرداز تصور کند که با نوشتن یک متن طنز، اثر عمیقی بر تک‌تک آحاد جامعه می‌گذارد و مشکل خاصی را به‌صورت ریشه‌ای حل می‌کند، سخت در اشتباه است. اما می‌توان برنامه‌ریزی کرد؛ مثلاً می‌توان مجموعه‌ای از مطالب را در مورد یک مسئله خاص، مانند «چشم و هم‌چشمی در جهیزیه» نقد کرد. این کار در بلندمدت می‌تواند جواب دهد.
دو دلیل برای این موضوع وجود دارد: اول اینکه مخاطب به مرور شما را می‌شناسد و متوجه می‌شود که این فرد دغدغه‌مند است و در یک حوزه‌ی خاص، تخصص دارد. وقتی شما سی تا چهل متن طنز در مورد یک موضوع بنویسید، در آینده مورد رجوع واقع خواهید شد.
دوم اینکه خودتان مجبور خواهید شد دامنه‌ی مطالعات‌تان را در آن موضوع بالا ببرید. قلم ما در طنز زمانی می‌تواند مؤثر باشد که آن طنز، عمیق باشد و به یک سوژه یا یک اتفاق خاص بپردازد. اینجاست که موضوع و سوژه به وجود می‌آید.
آیا طنز می‌تواند در فضای عمومی باعث افزایش همدلی اجتماعی شود یا گاهی موجب شکاف و دوگانگی می‌شود؟
وقتی شما موضع، نظر و دیدگاه دارید، این باعث می‌شود عده‌ای همراه شما باشند و عده‌ای نیز از شما خوش‌شان نیاید. این طبیعی است؛ درست مانند استادیوم فوتبال که نیمی از آن طرفدار شما و نیمی دیگر مخالف شما هستند. شما نمی‌توانید از دست مخالفان ناراحت باشید، اما می‌توانید از اینکه نیمی از استادیوم به شما قوت قلب می‌دهند تا بازی را ادامه دهید، خوشحال باشید؛ زیرا شما در حال موضع‌گیری هستید.
طبیعتاً اظهار نظر شما باعث ایجاد دوقطبی و شکاف و دوگانگی می‌شود. این به این مفهوم است که شما نظر دارید؛ در همه‌ی سوژه‌ها نیز همین‌طور است، چون بالأخره شما دارید عده‌ای را رد می‌کنید یا یک سوژه را تأیید می‌کنید. اگر کسی بخواهد از این موضع‌گیری فرار کند، مخاطب پیدا نمی‌کند؛ زیرا نه کسی او را دوست دارد و نه کسی از او بدش می‌آید که به‌خاطر تنفر، او را دنبال کند.
چاره‌ای نیست؛ این دوگانگی پیش می‌آید. در واقع، باید سؤال را این‌طور اصلاح کرد: «چه چیزی باعث همدلی اجتماعی می‌شود؟ چه نقدی باعث می‌شود مردم کنار هم قرار بگیرند؟» جواب، «حق» است. حق این است که ببینیم در یک سوژه، چه چیزی منطقی و درست است و ما را برای رسیدن به آرمان‌شهر کمک می‌کند.
وقتی مخاطب می‌بیند که شما منطقی هستید و حرف حق را می‌گویید، همدلی ایجاد می‌شود. اما طبیعتاً عده‌ای هم خوش‌شان نمی‌آید، زیرا نظر شما با نظر آن گروه مخالف خواهد بود. پس بیایید همدلی اجتماعی را با کسانی که با ما هم‌نظرند، افزایش دهیم و به این فکر نباشیم که مبادا مخاطبی از ما رنجیده شود. بله، شما باید عموم مخاطبان را در نظر بگیرید، اما اگر قشر خاصی را به‌عنوان مخاطب در نظر گرفتید و چیزی را به‌عنوان موضوع خود بیان کردید، باید به آن پایبند باشید و ناراحت هم نشوید از اینکه ممکن است عده‌ای ناراحت شوند.
در دوران جنگ، شوخ‌طبعی چه نقشی در حفظ روحیه، امید و هم‌بستگی مردم ایفا می‌کرد؟
یک نکته‌ی بسیار مهم وجود دارد و آن اینکه شوخ‌طبعی باعث می‌شود هیمنه‌ی دشمن در ذهن مردم بشکند. دشمنی که مثل آمریکا بزرگ‌ترین ارتش دنیا، بزرگ‌ترین نیروی دریایی و بزرگ‌ترین نیروی هوایی دنیا را دارد؛ این ابهت در چشم مردمی که ۴۰ سال تحریم را زیست کرده‌اند، باید شکسته شود.
طی این دو جنگ اخیر خود مردم در فضای مجازی مطالب شوخ‌طبعانه‌ای تولید می‌کردند که بیشتر به «هجو» نزدیک بود تا «طنز»، چون نقد خاصی نداشتند و صرفاً می‌خواستند هیمنه دشمن را بشکنند و بزرگی دشمن را کوچک نشان دهند. نمونه آن انیمیشن‌های لگویی بود که در همین ایام جنگ ۴۰ روزه تولید شد و در جهان نیز به‌خوبی چرخید، یا میم‌هایی که سفارت‌های ایران در کشورهای مختلف استفاده می‌کردند. این‌ها با استفاده از تکنیک‌های هجو، طنز و شوخ‌طبعی، هیمنه دشمن را می‌شکنند و نوعی هجو انجام می‌دهند.
طبیعتاً وقتی هیمنه‌ی دشمن شکسته می‌شود، امید به پیروزی در مخاطب طنز بالاتر می‌رود و در مرحله‌ی بعد، وقتی امید به پیروزی افزایش می‌یابد، هم‌بستگی مردم برای رسیدن به آن هدفی که به آن امید دارند نیز بیشتر می‌شود. بنابراین، نقش شوخ‌طبعی در جنگ، شکستن هیمنه‌ی دشمن در برابر بزرگی خداست.
جای دیگر نیز وجود دارد که واقعاً از طنز استفاده می‌شود؛ آن هم در موضع‌گیری مسئولان است. در جایی که بعضی از مسئولان، موضع‌گیری خلاف نظر مردم (که مقاومت و استقامت بود) انجام می‌دادند، اینجا نویسندگان طنز وارد گود می‌شدند و نقد خود را به آن‌ها وارد می‌کردند.
سال شصت و یکم ـ شماره 2941