چرا پیام‌های آقا سید مجتبی به دل می‌نشیند؟

ساعات منتهی به تحویل سال نو، برای خیلی‌ها با حس غریبی سپری شد؛ حسی آمیخته از دلتنگی، غم فراق، تنهایی و نگرانی. در تب و تاب آخرین دقایق سال کهنه تلخ و پرحادثه ۱۴۰۴، خیلی‌ها لحظات ابتدایی سال نو را در ذهن‌شان مجسم کردند و زیر لب گفتند: «بی تصویر آقا و پیام نوروزی‌شون، چه تحویل سالی؟ چه نوروزی؟».

اما همین‌که خبر آمد پیام نوروزی رهبر معظم انقلاب، آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای تا دقایق دیگر منتشر خواهد شد، ورق برگشت. مردم انگار که جان تازه‌ای گرفته باشند، با صورت‌های خیس اشک، می‌خندیدند و خبر را به‌عنوان یک مژده شیرین به اطرافیان منتقل می‌کردند؛ و چند دقیقه بعد، آن پیام صمیمانه و لطیف و پر از محبت، آبی شد بر آتش دل‌های سوخته و بی‌قرار مردم. کلمات امام خامنه‌ای جوان، انگار امدادگرانی بودند که مأموریت پیدا کرد بودند مرهم بگذارند روی قلب‌های مجروح مردمی که داغ‌های همه تاریخ را در ۲۰ روز تجربه کرده بودند؛ و الحق از این مأموریت، سربلند بیرون آمدند.

اما فارغ از نگاه اجتماعی و عاطفی، می‌توان پیام نوروزی رهبر معظم انقلاب را از جهات متنوعی مورد بررسی قرار داد. مثل کاری که «قاسم قربانی»، کارشناس و معلم ادبیات انجام داده. او با خوش‌ذوقی، از زاویه نگاه یک نویسنده، دو پیام رهبر جوان انقلاب اسلامی را تحلیل کرده است. خالی از لطف نیست با این تحلیل جذاب همراه باشید.

دومین پیام آقا سید مجتبی، رهبر معظم انقلاب اسلامی، به مناسبت فرارسیدن عید نوروز و عید فطر منتشر شد. بدون تعارف نگران بودیم که آیا رهبر جدید، همانند امامان متقدم انقلاب به زینت کلام بلیغ و زنده کننده، آراسته است یا نه. هر دو پیام مکتوب آقا سید مجتبی در همان سطر‌های اول به شدت گیرا بود و به دلم نشست. وقتی با دیگران صحبت کردم، دیدم که به دل نشستن، حسی مشترک بوده است.

دلنشینی، می‌تواند عوامل زیادی داشته باشد؛ از محتوای متن تا شرایط بیرونی صدور پیام و فرم و سبک نگارش. به عنوان معلم ساده ادبیات بر خود لازم می‌دانم، کمی درباره فرم و سبک نگارش ایشان و نقشی که در گیرایی متن دارد، صحبت کنم.

در همان نظر اول، دو ویژگی بارز در سبک نوشتاری هر دو پیام، توجهم را به خودش جلب کرد: اول، حضور قوی شخصیت نویسنده در متن و دوم، نشان دادن به جای گفتن! اما این دو چیستند و چگونه در دو پیام حضور داشتند؟

۱) حضور نویسنده

در متن‌های اداری و علمی، به عنوان یک استاندارد و ارزش، شخصیت نویسنده تا حد امکان از متن حذف می‌شود. این نوع متن‌ها به گونه‌ای است که انگار هر کسی می‌تواند آن را نوشته باشد. به بیان دیگر، امضای شخصی هیچ کسی پای آنها نیست. این متن‌ها چیزی که نشان دهد یک انسان بخصوص پشت آن است، ندارند. عواطف و لحن شخصی، پشت‌شان حس نمی‌شود. حتی گویی از لامکان و لازمان صادر شده‌اند.

کلمات در اینگونه بیانیه‌ها، تابوت‌هایی هستند که جسد معنا را با خود حمل می‌کنند و جمله‌ها روح ندارند. معنایی که از این پیام‌ها بر‌می‌آید، به‌راحتی از طریق واژگان دیگر و به ده‌ها شکل دیگر قابل بازسازی است.

اما پیام‌های آقا سید مجتبی، دقیقاً واجد «امضای شخصی» است. حضور شخص نویسنده در متن کاملا هویداست. از خاطراتش می‌گوید، از همسر و خواهر شهیدش سخن به میان می‌آورد و از اینکه حتی علاقه خود به همسرش را ابراز کند، خجالت نمی‌کشد.

در پیام اول برایمان می‌نویسد از افرادی بوده است که پیکر پدر را پس از شهادت زیارت کرده و کوهی از صلابت «دیده است». همچنین «شنیده است» که مشت دست سالمش را گره کرده بود.

پیام، متنی نیست که از ناکجا پرتاب شده باشد. نویسنده‌ای دارد که «می‌بیند» و «می‌شنود» و دیده‌ها و شنیده‌هایش را برای ما تعریف می‌کند. نویسنده‌ای که به صورت ناشناس در تاکسی می‌نشیند و حرف‌های ما مردم را می‌شنود.

مثل یک معلم، توضیح می‌دهد آیه‌ای که در ابتدای پیام آمده، چه معنایی دارد و چه معنایی ندارد. حتی وقتی با پاکستان صحبت می‌کند، علاقه ویژه خود و پدرش را به این کشور پنهان نمی‌کند و خاطره بغض پدر را در خطبه‌های نماز عید فطر به خاطر سیل پاکستان تعریف می‌کند.

لحن صمیمی و امضای شخصی نویسنده، ما را مطمئن می‌کند که آقا سید محتبی در حال سخن گفتن با ماست نه فلان دبیرخانه یا هوش مصنوعی.

۲) نشان دادن به جای گفتن

یکی از مهم‌ترین اصول داستان‌نویسی، این است: «نگو! نشان بده!» بر اساس این آموزه، نویسنده به جای اینکه سخنرانی کند، باید تصویر بسازد. مثلا به جای اینکه بگوید، فلان رویداد غمناک بود، غم را به تصویر بکشد و به جای اینکه بگوید ترسناک بود، برای ترس، رویداد و تصویر خلق کند.

پیام‌های آقا سید مجتبی، داستان نبود، اما سرشار بود از تصویرسازی. به جای اینکه بگوید، پدر شهید، تا آخرین لحظه استوار بود، می‌نویسد: «شنیدم که مشت دست سالمش را گره کرده بود». به جای این‌که بگوید: با مردم ارتباط داشته‌ام و حرف‌های آنها را شنیده‌ام، می‌نویسد که به صورت ناشناس سوار تاکسی شده، با مردم هم‌کلام شده و از آنان می‌آموزد.

به جای آنکه صرفا بگوید رهبر شهید، به پاکستان علاقه داشت، تصویر بغض گریه‌آلود او را هنگام سخن گفتن از سیل پاکستان ترسیم می‌کند و هنگامی که از لزوم پرداخت غرامت دشمنان متجاوز سخن می‌گوید، مرد قدرتمندی را تصویر می‌کند که یا غرامت را به زبان خوش می‌گیرد یا به زور می‌ستاند و اگر هیچ‌کدام نشد، به هر اندازه که شد، از اموال مجرم به آتش می‌کشد.

اگر بخواهم سبک بیان رهبر جوان را با رهبر شهید مقایسه کنم، می‌توانم بگویم رهبر شهید بسان یک سخنور بزرگ کهن، در انتخاب واژگان، نظم و چینش کلمات، ایجاز سخن و ایجاد شبکه‌های معنایی مستتر، توانا و استاد بود و لحن رهبر جوان، مدرن‌تر و صمیمی‌تر است.

رهبر شهید، از قواعد و حکمت‌های کلی سخن می‌گفت و به رسم تبیین، برای آنها مثال و حکایت بیان می‌کرد، اما رهبر جدید، از همین پایین و با حکایت از دل رویداد، سخن را آغاز می‌کند و سپس به سمت قاعده و حکمت کلی حرکت می‌کند. حکمتی که چه بسا در کلام پوشیده بماند و کشف آن به ذوق و هوش خواننده واگذار شود.

کلمه، بزرگترین سلاح یک رهبر است

این دو ویژگی که برشمرده شد، صرفاً برجستگی‌های ادبی نیست. رهبر، باید با مردم سخن بگوید. سلاح رهبر بیش از هر چیز، «کلمه» است. رهبر صرفاً مدیر کشور نیست. بلکه در درجه نخست پیش برنده، راهنما و هماهنگ‌کننده اراده‌های مردم و مسئولین است.

امام خمینی، بیش از هر چیز با همین کلمات ساده و با سبک خاص خودش، از مضامین قرآنی و عرفانی، کلمه می‌ساخت و توده‌های مردم را به حرکت در می‌آورد. خامنه‌ای شهید، استاد و امیر کلام بود و خوشبختانه خامنه‌ای جوان نیز، به بزرگترین سلاح یک رهبر یعنی کلمه، مجهز و آراسته است.

امام جوانی که افسانه‌های ایرانی را در عمل، محقق کرده است

یکی از الگو‌های رایج در ادبیات کهن و به‌ویژه افسانه‌های فولکلور ایرانی، حضور شاه (غالباً شاه محبوب) با لباس مبدل در میان مردم است. ماجرایی که ظرفیت دراماتیک بالایی برای قصه‌پردازی دارد. بهرام گور، سلطان محمود و شاه عباس صفوی شاهانی هستند که حکایات فراوانی با این مضمون برای آنان ساخته شده است. هدف شاه از این کار، آن است که بدون واسطه از وضعیت ملک آگاه شود و خود بداند و ببیند که در مملکت چه خبر است.

در غالب این داستان‌ها، شاه از مردم کوچه و بازار، درس‌هایی عمیق می‌آموزد و به کمک آنها ملک را تدبیر بهتری می‌کند. این داستان این بار نه در حکایات و قصه‌ها، که در واقعیت رخ داده است. جای بسی خرسندی است که رهبر ما، این سنت ادبی ایرانی را در واقع محقق ساخته است.

خبرگزاری فارس