پای حرفهای یک مهندس خوشنویس

زن روز: در میان خطوط کلاسیک مثل ثلث، نستعلیق، نسخ و… کدام‌یک بیشترین ظرفیت بیان احساسات زنانه را دارد؟

فرشته احمدی: پرسش بسیار ظریف و دقیقی است؛ چون ما را از «فرم خط» به «روانِ خط» می‌برد. اگر بخواهم در میان خطوط کلاسیک ثلث، نستعلیق، نسخ و… از منظر ظرفیت بیان احساسات زنانه قضاوت کنم، نستعلیق بیشترین ظرفیت را برای بیان احساسات زنانه دارد. و این انتخاب، نه شاعرانه است و نه سلیقه‌ای؛ بلکه ریشه در ساختار، منطق حرکتی و روان‌شناسی این خط دارد.

وقتی از «احساسات زنانه» صحبت می‌کنیم، منظور ویژگی‌هایی است که در روان‌شناسی نمادین به بعد زنانه نسبت داده می‌شود: نستعلیق دقیقاً با همین منطق ساخته شده است. نستعلیق احساس را اعلام نمی‌کند؛ آن را نجوا می‌کند. این تحلیل به‌هیچ‌وجه به این معنا نیست که زنان باید نستعلیق بنویسند یا خطوط دیگر زنانه نیستند بلکه اگر قرار باشد احساس زنانه در خودِ فرم خط جاری شود، نستعلیق بیشترین ظرفیت را برای این جاری‌شدن دارد.

زن روز: چطور تحصیلات شما در زمینه‌ی مهندسی برق نگاه‌تان به جهان و حتی هنر خوش‌نویسی را شکل داده است؟

فرشته احمدی: تحصیلاتم در مهندسی برق باعث شده که به جهان با یک نگاه دقیق و سیستماتیک نگاه کنم. یعنی وقتی چیزی را می‌بینم یا اتفاقی رخ می‌دهد، ناخودآگاه دنبال الگوها، نظم و علت‌ها هستم. این دقت و توجه به جزئیات، خیلی وقت‌ها حتی به خوش‌نویسی منتقل می‌شود.

در خوش‌نویسی، مخصوصاً نستعلیق، هر حرکت قلم و هر فاصله بین حروف اهمیت دارد. آن تمرکز و نظم ذهنی که در حل مسائل مهندسی برق یاد گرفتم، کمک می‌کند حرکت قلمم هماهنگ، ریتمیک و زیبا باشد. به‌نوعی، خوش‌نویسی برایم مثل یک مدار بصری است که هم دقیق است و هم جریان دارد. پس می‌شود گفت مهندسی برق به من چشم علمی و دقیق داده و خوش‌نویسی به من ابزاری برای بیان آن نظم با زیبایی. این دو با هم باعث شده نگاه من به جهان هم تحلیلی و هم زیباپسندانه باشد.

زن روز: آیا فکر می‌کنید نگاه جامعه به بانوی خطاط متفاوت است؟ این تفاوت به نفع هنر بوده یا به ضررش؟

فرشته احمدی: بله، نگاه جامعه به بانوی خطاط متفاوت بوده و تا حدی هنوز هم هست، و این تفاوت هم‌زمان هم به نفع هنر عمل کرده و هم به ضررش. خوش‌نویسی در ذهن تاریخی و جمعی ما هنری عمدتاً مردانه تلقی شده؛ از قدرت دست و شیوه‌ی آموزش گرفته تا حضور در محافل رسمی. ورود زنان به این عرصه اغلب با نوعی تعجب و توجه دوگانه همراه بوده، جایی که گاهی «زن بودن» پیش از خودِ اثر دیده شده است. از یک سو، این حضور باعث ورود لطافت، ظرافت و تنوع بیانی بیشتر به خوش‌نویسی شده، موضوعات شخصی‌تر و عاطفی‌تر جدی‌تر گرفته شده و بخشی از کلیشه‌های بیانی شکسته شده است؛ در این معنا، هنر غنی‌تر شده. اما از سوی دیگر، گاهی آثار به‌جای نقد هنری با قضاوت جنسیتی مواجه شده‌اند.

زن روز: اگر مجبور باشید یکی را قربانی کنید: وفاداری کامل به قواعد سنتی یا بیان شخصی، کدام را انتخاب می‌کنید؟

فرشته احمدی: اگر واقعاً مجبور به انتخاب باشم، وفاداری کامل به قواعد سنتی را قربانی می‌کنم، نه بیان شخصی. چرا؟ چون قواعد سنتی برای حفظ جانِ خط ساخته شده‌اند، اما بیان شخصی همان جانِ زنده‌ی خط است. قاعده بدون بیان، تکرارِ بی‌روح می‌شود؛ البته این به معنای نفی سنت نیست. سنت باید جذب شود، اما نه اطاعت کورکورانه.

زن روز: آیا خطاطی در عصر دیجیتال هنوز یک هنر زنده است یا در حال تبدیل شدن به یک نوستالژی لوکس؟

فرشته احمدی: خطاطی در عصر دیجیتال هنوز یک هنر زنده است، اما با چالش‌ها و تغییرات جدی مواجه شده و هم‌زمان در لبه‌ی تبدیل شدن به نوستالژی لوکس هم قرار دارد.

از یک سو، تکنولوژی ابزار‌های نوشتاری و طراحی دیجیتال را در اختیار ما گذاشته و سرعت و راحتی تولید را افزایش داده، اما همین راحتی باعث شده ارزش زمان و مهارت دست‌ورزی خط کمتر دیده شود. کسانی که هنوز با قلم و مرکب کار می‌کنند، عملاً نگهبان تجربه‌ی حسی و زیبایی‌شناسی اصیل خط هستند، و این نشان می‌دهد هنر هنوز زنده است.

از سوی دیگر، برای بسیاری، خطاطی امروز بیش از آنکه یک ابزار بیان باشد، یک شیء لوکس و تزئینی شده است؛ چیزی که به دیوارها، قاب‌ها و جلد‌ها تعلق دارد و کمتر به گفتگوی زنده با متن و روح اثر می‌پردازد.

پس خطاطی هم زنده است و هم در خطر تبدیل شدن به نوستالژی لوکس زندگی.

زن روز: اگر قرار باشد خط شما بدون نام‌تان دیده شود، چه چیزی باید به بیننده بگوید که این اثر کار شماست؟

فرشته احمدی: اگر خط من بدون نامم دیده شود، چیزی که باید بگوید این اثر کار من است، لحن و نفسِ درونی آن است. هر اثر من، حتی بدون امضا، باید چند چیز را منتقل کند؛ ریتم و جریان احساسی که فقط دست من قادر به ایجاد آن است؛ نرمش و کشش منحنی‌ها که بیان‌گر حساسیت و نگاه شخصی‌ام به متن است؛ فضای خالی و سکوت‌ها که مانند نفس گرفتن اثر، حسِ تعمق و صبر من را نشان می‌دهد؛ و در نهایت، صداقت و آزادی بیان؛ جایی که متن مجبور نیست فقط درست و تمیز باشد، بلکه زنده و پر از حس است.

به زبان ساده، این خط باید حرف من را بدون کلمه بزند؛ همان چیزی که بیننده فوراً حس می‌کند و می‌گوید که این خط، از یک ذهن و دست خاص آمده است.

زن روز:آیا تا به حال پیش آمده که با دیدن یک اثر قدیمی‌تان، به حال‌وهوای روحی آن دوره از زندگی‌تان پی ببرید؟

فرشته احمدی: بله، کاملاً. وقتی به آثار و تمرین‌های سال‌های قبل نگاه می‌کنم، خیلی وقت‌ها بدون اینکه تاریخ را ببینم، می‌توانم حال‌وهوای روحی آن دوره از زندگی‌ام را حس کنم. بعضی خطوط عجول‌اند و پرتنش، بعضی دیگر آرام و صبور؛ انگار دست همان احساسی را نوشته که ذهن توان گفتنش را نداشته. برای من این آثار فقط سند پیشرفت فنی نیستند، بلکه یادداشت‌های ناخودآگاه روح‌اند. هر کدام‌شان تکه‌ای از منِ آن زمان را نگه داشته‌اند و نشان می‌دهند در چه مرحله‌ای از زندگی، در چه سطحی از آرامش یا کشمکش درونی بوده‌ام.

زن روز: آیا خطاطی می‌تواند نوعی خوددرمانی باشد؟ اگر بله، کدام مرحله‌اش بیشترین اثر را دارد: تمرین، تمرکز، یا رهاشدگی؟

فرشته احمدی: بله، خطاطی می‌تواند نوعی خوددرمانی واقعی باشد، زیرا دست، ذهن و احساس را همزمان با هم هماهنگ می‌کند و فضایی برای بیان درونی ایجاد می‌کند. اما اثر هر مرحله متفاوت است. تمرین، باعث ایجاد ساختار، مهارت و اعتمادبه‌نفس می‌شود. ذهن با ریتم تکرار آرام می‌گیرد و حس کنترل بر محیط و دست پیدا می‌کند.

تمرکز، مهم‌ترین مرحله برای خوددرمانی است. وقتی تمام توجه به حرکت قلم، فرم حروف و جریان متن معطوف می‌شود، ذهن از افکار مزاحم فاصله می‌گیرد و نوعی «مدیتیشن فعال» رخ می‌دهد.

رهاشدگی، مرحله‌ای است که حس واقعی و فردی اثر آشکار می‌شود. وقتی دست آزاد می‌شود و اجازه می‌دهد انرژی و حالت روحی جاری شود، آرامش عمیق و تخلیه‌ی احساسی رخ می‌دهد.

اگر بخواهم اولویت اثرگذاری روی خوددرمانی را بگویم، تمرکز بیشترین نقش را دارد، اما رهاشدگی آن را کامل می‌کند. تمرین بدون تمرکز و رهاشدگی صرفاً تکنیک است و تأثیر روانی واقعی ایجاد نمی‌کند.